نمایش مبدأ برای اسفناج

[[پرونده:اسفناج.jpg|300px|thumb|جایگزین=گیاه اسفناج|گیاه اسفناج]]
{{درشت|'''اسفناج'''}}؛ از گیاهان خوراکی کهن و محبوب نزد ایرانیان

اسفناج، گیاهی است که از دیرباز، نزد تمام ایرانیان شناخته شده است. این گیاه، به‌عنوان گیاهی همیشه سبز، که ارزش غذایی و درمانی بسیاری دارد، به‌صورت فراوان در [[ایران]] وجود دارد. همچنین، اسفناج، از جمله گیاهانی است که در سفره‌های آیینی ایرانیان نیز جایگاهی ویژه داشته است.

==انواع اسفناج==
گونه‌ای از اسفناج، که در ایران کشت می‌شود، گیاهی یک ساله، دارای ساقه‌های سبزرنگ و نازک،<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/اسفناج معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه اسفناج، سایت واژه‌یاب.]</ref> برگ‌های پهن و گوشتی و گل‌هایی ریز است که رنگ سبز مایل به زرد دارند. از رنگ سبزِ برگ‌های اسفناج، برای رنگ کردن پشم نیز استفاده می‌کنند.<ref>Mozaffarian, A Dictionary of Iranian Plant Names, 2007, P520-521.{{سخ}}
سلطانی، دایرةالمعارف طب سنتی، ج2، ۱۳۸۴ش، ص184؛{{سخ}}
صحت نیاکی، گیاهان کشاورزی ایران، ۱۳۵۱ش، ص۷۱.</ref> نوعی دیگر از اسفناج، به‌نام اسفناج صحرایی وجود دارد که از جوانه‌های آن، مانند مارچوبه استفاده می‌کنند. اسفناج رومی، نوع سومی از اسفناج است با ساقه‌های چوبی و تیغ‌هایی بلند، که ربطی به تیرهٔ اسفناجیان نداشته و از تیره سدابیان است.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/اسفناج معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه اسفناج، سایت واژه‌یاب؛]{{سخ}}
بهرامی، فرهنگ روستایی، ۱۳۱۶–۱۳۱۷ش، ص۱۸۳–۱۸۴.</ref>

==نام اسفناج==
اسفناج را در ایران، با نام‌های دیگری همچون اسفاناج، اسپاناخ، اسپناخ، اسپناچ، اسپنانج و سپاناخ نیز می‌شناسند.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/اسفناج معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه اسفناج، سایت واژه‌یاب؛]{{سخ}}
برهان قاطع، محمدحسین بن خلف تبریزی، ۱۳۴۲ش، ذیل واژه اسپنانج؛{{سخ}}
داعی‌الاسلام، فرهنگ نظام، ۱۳۶۲ش، ذیل واژه اسفاناج.</ref> در [[زبان عربی]] نیز، اسفناج را اسفاناج و سبانخ می‌گویند.<ref>قهرمان، تطبیق نام‌های کهن گیاهان دارویی با نام‌های علمی، ج1، ۱۳۸۳ش، ص48؛{{سخ}}
قدامه، قاموس الغذاء و التداوی بالنبات، ۱۴۰۵ق، ص۲۵؛{{سخ}}
حسنین، قاموس الفارسیة، ۱۴۰۲ق، ص۶۸.</ref>
[[پرونده:اسفناج (2).jpg|جایگزین=مزرعه کشت اسفناج در استان زنجان|بندانگشتی|مزرعه کشت اسفناج در استان زنجان]]

==خاستگاه اسفناج==
گیاه امروزی اسفناج، محصول یکی از انواع وحشی آن است که در ایران می‌روید.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ج4، ۱۳۶۹ش، ص223.</ref> هرچند، در برخی از منابع کهن یونانی، به گیاهانی اشاره شده که ظاهری شبیه به‌همین اسفناج امروزی دارند. برخی، اعتقاد به خاصیت تصفیه‌کنندگی خون توسط اسفناج را نوعی باور رومی می‌دانند. گروهی دیگر، بر این باورند که این گیاه، برای رومی‌ها و یونانی‌ها ناشناخته بوده و از طریق اسپانیا، در سده ۱۰ق، به سرزمین‌های غربی معرفی می‌شود. در اسپانیا، این گیاه را به‌صورت «اسپاناچا» و «اسپیناسیا» تلفظ می‌کنند که ریشه در اسفناج عربی و برگرفته شده از «اسپناچ» فارسی است.<ref>Candolle, Origin of Cultivated Plants, 1885, P98.</ref>

همچنین در زبان سانسکریت و هندی نیز واژه‌ای معادل اسفناج یافت نشده است.<ref>Candolle, Origin of Cultivated Plants, 1885, P99.</ref> به همین دلیل، بیشتر کارشناسان بر این باور هستند که اسفناج، گیاهی ایرانی‌الاصل است که به‌تدریج به غرب و شرق راه یافته است. چینی‌ها نیز این گیاه را از طریق ایران شناخته‌اند و واژه‌ای که برای اسفناج، وضع کرده‌اند به‌معنی «سبزی پارسی» است.<ref>Candolle, Origin of Cultivated Plants, 1885, P100;{{سخ}}
Laufer, Sino-Iranica, 1919, P392;{{سخ}}
Jorét, Les Plantes dans l’antiquité et au moyen âge, 1904, P100.</ref>

==خواص خوراکی و درمانی اسفناج==
[[پرونده:اسفناج (1).jpg|جایگزین=برداشت اسفناج کوهی|بندانگشتی|برداشت اسفناج کوهی از طبیعت و مراتع خراسان شمالی]]
در [[طب سنتی ایران|طب سنتی ایرانی]]، اسفناج و خواص طبی آن مورد توجه است.<ref>ابن‌ربن، فردوس الحکمة، ۱۹۲۸م، ص۳۷۹–۳۸۰.</ref> طبع این گیاه، سرد و تر است؛ دیرهضم است و برای سرفه<ref>فاضل هروی، ارشاد الزراعه، ۱۳۴۶ش، ص۱۳۶.</ref> و رویش مو<ref>بیرجندی، معرفت فلاحت، ۱۳۸۷ش، ص۱۳۷.</ref> مفید است. همچنین، این گیاه را برای افرادی که مزاج صفراوی دارند، مفید می‌دانند.<ref>اسحاق بن سلیمان، الاغذیة و الادویة، ۱۴۱۲ق، ص399.</ref> رازی، [[مصرف]] این گیاه را در زمان بروز بیماری وبا، ممنوع دانسته است.<ref>رازی، الجدری و الحصبه، ۱۳۴۴ش، ص52.</ref> ابن‌سینا، بر خاصیت مُلیّن بودن و شویندگی اسفناج تأکید کرده است.<ref>ابن‌سینا، قانون، ج2، ۱۳۷۰ش، ص79.</ref>

جهانگردان، از این گیاه به‌عنوان یکی از اقلام خوراکی ایرانیان، یاد کرده‌اند.<ref>پتروشفسکی، کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول، ۱۳۵۷ش، ص۳۷۲؛{{سخ}}
پولاک، سفرنامه، ۱۳۶۱ش، ص۳۶۰.</ref> روش‌های بسیاری برای افزودن اسفناج به انواع خوراک، مانند آش، ذکر شده است.<ref>جرجانی، الاغراض الطبیة، ۱۳۴۵ش، ص۲۳۳؛{{سخ}}
تفلیسی، کفایة الطب، ۱۳۸۷ش، ص۳۳۵.</ref> امروزه نیز اغلب آش‌های محلی، حاوی اسفناج است، مانند آش لُپ لُپک،<ref>رنجبر، سرزمین و فرهنگ مردم ایزدخواست، ۱۳۷۳ش، ص۳۰۹.</ref> آش دوو (دوغ)، آش کشک، پُرشکه (آش آماج)،<ref>هاشم‌نیا، فرهنگ مردم گروس، ۱۳۸۰ش، ص۱۱۹–۱۲۰.</ref> آش تَرخینه<ref>رسولی، پژوهشی در فرهنگ مردم پیرسواران، ۱۳۷۸ش، ص۳۴۹.</ref> و آش ترش. اشکنهٔ اسفناج نیز از جمله غذاهای مرسوم در نقاط مختلف ایران است.<ref>صفی‌نژاد، مونوگرافی ده طالب‌آباد، ۱۳۴۵ش، ص۴۵۹.</ref> [[بورانی]] اسفناج، ماست و اسفناج و خورشت [[آلو]] اسفناج نیز از غذاهای پرطرفدار ایرانی است.<ref>انصاف‌جویی، آشپزی کردستان، ۱۳۸۶ش، ص۳۴۰؛{{سخ}}
هاشم‌نیا، فرهنگ مردم گروس، ۱۳۸۰ش، ص۱۲۵؛{{سخ}}
رضایی، شهر من فسا، ۱۳۸۷ش، ص۳۹۶–۳۹۷.</ref>

==اسفناج در طب مردم==
[[پرونده:1اسفناج.jpg|300px|thumb|اسفناج خشک شده|جایگزین=اسفناج خشک شده]]
مردم ایران، اسفناج پخته‌شده را برای رفع سرفه‌های خشک، آسم، گرفتگی صدا، یبوست، رماتیسم و نقرس مفید می‌دانند. درصورتی‌که فردی با کمبود ویتامین‌های بدن مواجه باشد، باید از شیرهٔ تازهٔ اسفناج استفاده کند، زیرا از اسفناج پخته‌شده مؤثرتر است.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ج4، ۱۳۶۹ش، ص223-224.</ref>

در برخی از نقاط ایران، اسفناج را برای جلا دادن به پوست، درمان درد مفاصل، درمان ورم، درمان درد روده و معده،<ref>شهری، طهران قدیم، ج5، ۱۳۸۳ش، ص206-207.</ref> درمان یبوست (دم‌کرده اسفناج)، درمان درد گلو و تب و درمان یرقان (شیره اسفناج)<ref>افشار سیستانی، پزشکی سنتی مردم ایران، ۱۳۷۰ش، ص۵۰۲.</ref> مفید می‌دانند. بورانی اسفناج، در مناطق کردنشین ایران نیز از جمله داروهای مؤثر محسوب می‌شود.<ref>ایازی، آیینهٔ سنندج، ۱۳۷۱ش، ص۳۴۴.</ref>

امروزه نیز اسفناج را از جمله گیاهان مغذی می‌دانند زیرا این گیاه، سرشار از آهن است؛ بنابراین، خوردن آن، به افرادی که دچار کم‌خونی هستند، سفارش می‌شود. مصرف غذاهای اسفناج را برای تقویت اعصاب، رفع کم‌خونی، به‌ویژه در [[دختر|دختران]] [[جوانی|جوان]] و به‌عنوان غذایی مکمل و مغذی برای کودکان، بسیار سفارش می‌کنند.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ج4، ۱۳۶۹ش، ص223.</ref>

در [[شاهرود]]، برگ اسفناج له‌شده را در سوراخ گوش می‌گذارند تا درد گوش تسکین یابد.<ref>شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ج2، ۱۳۷۱ش، ص258.</ref> در دَوان نیز، از غذاهای حاوی اسفناج برای درمان تب‌های شدید استفاده می‌کنند.<ref>لهسایی‌زاده، تاریخ و فرهنگ مردم دَوان، ۱۳۷۰ش، ص۳۲۷.</ref> در برخی دیگر از نقاط ایران، شوربایی از اسفناج تهیه می‌شود که آن را برای درمان انواع بیماری‌ها مؤثر می‌دانند.<ref>رنجبر، سرزمین و فرهنگ مردم ایزدخواست، ۱۳۷۳ش، ص۵۲۱.</ref>

==اسفناج در فرهنگ مردم==
اسفناج، در برخی آیین‌های ایرانیان نیز حضور دارد. برای مثال، در [[اصفهان]]، در شب [[چهارشنبه‌سوری]]، آشی را از اسفناج، عدس و رشته، تهیه می‌کنند تا [[خانواده]] و افراد از [[چشم‌زخم]] و بلا دور بمانند.<ref>ماسه، معتقدات و آداب ایرانی، ۱۳۸۷ش، ص۲۴۶–۲۴۷.</ref> [[گیلان|گیلانی‌ها]] نیز در شب چهارشنبهٔ آخر سال، برای شام، خورشتی از سبزی‌ها مانند اسفناج، [[شوید]]، تره، نعناع و سیر تهیه کرده و در کنار ماهی میل می‌کنند.<ref>پاینده، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، ۱۳۵۵ش، ص۱۱۷.</ref> در مراسم آش‌پزان دوره ناصرالدین شاه قاجار نیز، اسفناج یکی از مواد اصلی این آش بوده است.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من، ج1، ۱۳۸۶ش، ص422.</ref>

==اسفناج در ادبیات فارسی==
اسفناج، از جمله گیاهانی است که در ادبیات ایرانیان نیز وارد شده است. در برخی از [[ضرب‌المثل]]‌ها، به این واژه و معانی مرتبط با آن اشاره کرده‌اند؛ برای مثال، «بابای تو چارده شتر داشت *** نی می‌زد و اسفناج می‌کاشت»؛ بدعلفی نیست اسفناج؛ کف کلهٔ آدم اسفناج سبز کردن.<ref>شاملو، کتاب کوچه، حرف الف، دفتر دوم، ۱۳۶۱ش، ص۴۷۳–۴۷۴؛{{سخ}}
ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج1، ۱۳۸۸ش، ص336.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* ابن‌ربن، علی، فردوس الحکمة، به‌تحقیق محمدزبیر صدیقی، برلین، چاپخانه آفتاب، ۱۹۲۸م.
* ابن‌سینا، قانون، ترجمهٔ عبدالرحمان شرفکندی، تهران، سروش، ۱۳۷۰ش.
* اسحاق بن سلیمان، الاغذیة و الادویة، به‌تحقیق محمد صباح، بیروت، مؤسسه عزالدین، ۱۴۱۲ق.
* افشار سیستانی، ایرج، پزشکی سنتی مردم ایران، تهران، روزنه، ۱۳۷۰ش.
* انصاف‌جویی، محمد و دیگران، آشپزی کردستان، سنندج، گوران، ۱۳۸۶ش.
* ایازی، برهان، آیینهٔ سنندج، تهران، برهان، ۱۳۷۱ش.
* برهان قاطع، محمدحسین بن خلف تبریزی، به‌تحقیق محمد معین، تهران، ابن‌سینا، ۱۳۴۲ش.
* بهرامی، تقی، فرهنگ روستایی، تهران، ]بی‌نا[، ۱۳۱۶-۱۳۱۷ش.
*بیرجندی، عبدالعلی، معرفت فلاحت، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۸۷ش.
*پاینده، محمود، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۵۵ش.
*پتروشفسکی، ا. پ، کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول، ترجمۀ کریم کشاورز، تهران، نیل، ۱۳۵۷ش.
*پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۱ش.
*تفلیسی، حبیش، کفایة الطب، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۷ش.
*جرجانی، اسماعیل، الاغراض الطبیة، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۵ش.
*حسنین، عبدالنعیم محمد، قاموس الفارسیة، بیروت، دار الکتب اللبنانی، ۱۴۰۲ق.
*داعی‌الاسلام، محمدعلی، فرهنگ نظام، تهران، شرکت دانش، ۱۳۶۲ش.
*ذوالفقاری، حسن، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، تهران، معین، ۱۳۸۸ش.
*رازی، محمد بن زکریا، الجدری و الحصبه، ترجمۀ محمود نجم‌آبادی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۴ش.
*رسولی، غلامحسین، پژوهشی در فرهنگ مردم پیرسواران، تهران، نشر بلخ، ۱۳۷۸ش.
*رضایی، غلام‌رضا، شهر من فسا، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۷ش.
*رنجبر، حسین و دیگران، سرزمین و فرهنگ مردم ایزدخواست، تهران، آیات، ۱۳۷۳ش.
*زرگری، علی، گیاهان دارویی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۹ش.
*سلطانی، ابوالقاسم، دایرةالمعارف طب سنتی، تهران، ارجمند، ۱۳۸۴ش.
*شاملو، احمد، کتاب کوچه، تهران، مازیار، حرف الف، دفتر دوم، ۱۳۶۱ش.
*شریعت‌زاده، علی‌اصغر، فرهنگ مردم شاهرود، تهران، ناشر مؤلف، ۱۳۷۱ش.
*شهری، جعفر، طهران قدیم، تهران، معین، ۱۳۸۳ش.
*صحت نیاکی، نصرت‌الله، گیاهان کشاورزی ایران، اهواز، دانشگاه جندی شاپور، ۱۳۵۱ش.
*صفی‌نژاد، جواد، مونوگرافی ده طالب‌آباد، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۵ش.
*فاضل هروی، ارشاد الزراعه، به‌تحقیق محمد مشیری، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۶ش.
*قدامه، احمد، قاموس الغذاء و التداوی بالنبات، بیروت، دارالنفائس، ۱۴۰۵ق.
*قهرمان، احمد و اخوت، احمدرضا، تطبیق نام‌های کهن گیاهان دارویی با نام‌های علمی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.
*لهسایی‌زاده، عبدالعلی و سلامی، عبدالنبی، تاریخ و فرهنگ مردم دَوان، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۰ش.
*ماسه، هانری، معتقدات و آداب ایرانی، ترجمۀ مهدی روشن‌ضمیر، تهران، شفیعی، ۱۳۸۷ش.
*مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، زوار، ۱۳۸۶ش.
*معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۸ دی ۱۴۰۰ش.
*هاشم‌نیا، محمود و ملک‌محمدی، ملوک، فرهنگ مردم گروس، بیجار، ۱۳۸۰ش.
*Candolle, A. de., Origin of Cultivated Plants, New York, 1885.
*Jorét, Ch., Les Plantes dans l’antiquité et au moyen âge, Paris, 1904.
*Laufer, B., Sino-Iranica, Chicago, 1919.
*Mozaffarian, V., A Dictionary of Iranian Plant Names, Tehran, 2007.
{{پایان منابع}}