نمایش مبدأ برای امام حسین

'''{{درشت|امام حسین}}'''، امام سوم شیعیان و دومین فرزند حضرت علی و حضرت فاطمه.

حسین (علیه السلام) دومین فرزند [[امام علی|علی]] و [[فاطمه زهرا|فاطمه]] و دومین نوادهٔ [[حضرت محمد]] (صلی الله علیه و آله) است. کنیهٔ او ابوعبدالله است<ref>مسعودی، إثبات الوصیه، 1362ش، ص300 (پاورقی)؛ مفید، الارشاد، 1399ق، ص198؛ حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص65.</ref> و گاهی [[ابوالأئمه]]، ابوالمساکین،<ref>مسعودی، إثبات الوصیه، 1362ش، ص300 (پاورقی).</ref> [[ابوالأحرار]]، [[ابوالشهدا]] و ابوعلی<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج1، ص47.</ref> نیز گفته شده است. همچنین القابی مانند سید شباب أهل الجنه، التابع لمرضاة الله، الدلیل علی ذات الله، أحد الکاظمین، بِرّ، مطهر، مبارک، سبط، رشید، وَفِیّ، طیب،<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج1، ص46.</ref> سید، زکیّ، سرور جوانان بهشت<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا [[امام حسین]]، 1393ش، ص71.</ref> و «شهید»<ref>مسعودی، إثبات الوصیه، 1362ش، ص300 (پاورقی).</ref> نیز برای او بیان شده است. با توجه به اختلاف گزارش‌های تاریخی، حسین در روز سوم<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص522؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص173؛ حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص65؛ حسینی رودباری، الامامان الحسن و الحسین، 1428ق، ص27؛ عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص306.</ref> یا پنجم [[شعبان]]<ref>مفید، الارشاد، 1399ق، ص198؛ شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج1، ص35؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص13؛ حسینی رودباری، الامامان الحسن و الحسین، 1428ق، ص27.</ref> یا پنجم<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص522.</ref> یا آخر [[ربیع‌الاول]]،<ref>مسعودی، إثبات الوصیه، 1362ش، ص300 (پاورقی)؛ شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج1، ص36.</ref> سال سوم<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص65.</ref> یا چهارم<ref>مفید، الارشاد، 1399ق، ص198شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج1، ص35.</ref> ده ماه و بیست روز بعد از ولادت [[امام حسن]]،<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص522</ref> یا پنجم<ref>ابن عبدالبرّ، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، ج۱، ص393.</ref> یا ششم هجری قمری<ref>حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۷۷؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۱۴، ص116.</ref> در [[مدینه]]<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص65.</ref> به دنیا آمد. شش<ref>ابن ابی‌الثلج، تاریخ الائمة، ج۱، ص۸؛ حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص73.</ref> یا هفت سال<ref>مسعودی، إثبات الوصیه، 1362ش، ص301 و 310؛ مفید، الارشاد، 1399ق، ص252.</ref> نخست زندگی را در زمان حیات جدش، [[حضرت محمد]] سپری کرد و در همین مدت کم، از باران محبت و تربیت نبوی بهره برد.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص73.</ref> ۳۰ سال<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص16؛ حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص74.</ref> پس از پیامبر خدا را در زمان حیات پدرش، علی زیست و ۱۰ سال (چهلم تا پنجاهم هجرت)<ref>ابن ابی‌الثلج، تاریخ الائمة، 1406ق، ج۱، ص۸؛ عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص306 – 307.</ref> همراه برادرش، حسن بود.<ref>مسعودی، إثبات الوصیه، 1362ش، ص310.</ref> ۱۰ یا ۱۱(پنجاهم تا ۶۱ق) سال نیز عهده‌دار امامت بود.<ref>عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص306 – 307؛ مفید، الارشاد، 1399ق، ص252؛ حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص74.</ref> امام حسین در روز عاشورا<ref>مسعودی، إثبات الوصیه، 1362ش، ص304.</ref> (شنبه،<ref>مفید، الارشاد، 1399ق، ص252؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص727.</ref> دوشنبه<ref>مسعودی، إثبات الوصیه، 1362ش، ص310(پاورقی).</ref> یا جمعه<ref>مسعودی، إثبات الوصیه، 1362ش، ص310.</ref>) دهم [[محرم]] سال ۶۱ هجری<ref>مفید، الارشاد، 1399ق، ص252؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص727؛ عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص306.</ref> در سرزمین [[کربلا]] به دست کوفیان به [[شهادت]] رسید و در همان مکان مدفون گردید.<ref>مقرم، مقتل الحسین، ۱۴۲۶ق، ص۳۳۵–۳۳۶.</ref> امام حسین، ۶ فرزند داشت؛<ref>زبیری، نسب قریش، 1953م، ج1، ص۵۷–۵۹.</ref> ۴ پسر به نام‌های علی‌اکبر که در کربلا در رکاب امام شهید شد، علی بن الحسین ([[امام سجاد]])، جعفر و عبدالله (علی‌اصغر) که شیرخواره بود و در روز [[عاشورا]] در آغوش پدر کشته شد<ref>مفید، الارشاد فی معرفه حجج اللّه علی العباد، 1413ق، ج۲، ص۱۰۸؛ خوارزمی، مقتل الحسین، 1381ش، ج۲، ص۳۷.</ref> و ۲ دختر به نام‌های سکینه و فاطمه که هر دو در سال ۱۱۷ قمری وفات کردند.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۳۵؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص853.</ref>

== حسین در آئینهٔ آیات ==
بر اساس گزارش‌های تاریخی و تفاسیر [[قرآن]]، آیات مربوط به [[روز مباهله|مباهله]]،<ref>سوره آل‌عمران، آیه 61.</ref> تطهیر،<ref>سوره احزاب، آیه 33.</ref> إطعام،<ref>سوره دهر، آیه 5-9.</ref> مودت<ref>سوره شوری، آیه 23.</ref> و اولی الأمر<ref>سوره نساء، آیه 59.</ref> اشاره و اذعان به امام حسین به‌عنوان عضوی از اهل بیت<ref>صدوق، عیون اخبار الرضا، 1363ش، ج۱، ص۸۵.</ref> دارند. وی در پنج سالگی با حضور در [[مباهله]] با [[مسیحیان]] نجران، نخستین تجربه سیاسی ـ مذهبی خود را پشت سر گذاشت.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص109.</ref>

== حسین در نگاه پیامبر ==
احادیث ثقلین،<ref>حسینی رودباری، الامامان الحسن و الحسین، 1428ق، ص42.</ref> سفینه،<ref>ابن‌حنبل، فضائل اهل البیت من کتاب فضائل الصحابه، 1429ق، ص284.</ref> امان<ref>حسینی رودباری، الامامان الحسن و الحسین، 1428ق، ص44.</ref> و سِلم،<ref>ابن‌حنبل، فضائل اهل البیت من کتاب فضائل الصحابه، 1429ق، ص256– 257.</ref> از پیامبر خدا، در شأن اهل بیت صادر شده که شامل [[امام حسین]] نیز می‌شود.{{سخ}}
[[پیامبر اکرم|پیامبر]] بارها به اصحابش گوشزد می‌کرد که هر کس مرا دوست دارد، باید حسنین (حسن و حسین) را نیز دوست بدارد.<ref>مفید، الارشاد، 1399ق، ص198؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص414.</ref> هر کس حسنین را دوست بدارد، مرا نیز دوست داشته است.<ref>ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۲۶۶؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۱۳، ص۱۹۸ و ۱۹۹؛ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۶۰۲.</ref> خدایا من، حسنین و دوست‌دارشان را دوست دارم.<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص414؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص120 و 165.</ref> حسن و حسین امام‌اند، چه بنشینند، چه قیام کنند.<ref>مفید، الارشاد، 1399ق، ص199؛ فیض کاشانی، محجه البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج4، ص226.</ref> حسنین گل‌های خوشبوی من،<ref>ابن‌حنبل، فضائل اهل البیت من کتاب فضائل الصحابه، 1429ق، ص279؛ عبدالمحمدی، زمینه‌های قیام امام حسین، 1383ش، ج2، ص183.</ref> ثمره و میوه درخت نبوت،<ref>عبدالمحمدی، زمینه‌های قیام امام حسین، 1383ش، ج2، ص183–184.</ref> بهترین جوانان امتم،<ref>عبدالمحمدی، زمینه‌های قیام امام حسین، 1383ش، ج2، ص182.</ref> برترین انسان‌های روی زمین<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص33.</ref> و زینت<ref>عبدالمحمدی، زمینه‌های قیام امام حسین، 1383ش، ج2، ص182.</ref> و سالار جوانان بهشت‌اند.<ref>ابن‌حنبل، فضائل اهل البیت من کتاب فضائل الصحابه، 1429ق، ص265.</ref> هیبت و سیادت و [[حلم]] و شوکتم را به حسن و جود و رحمت<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص536.</ref> و شجاعتم را به حسین بخشیدم.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص80.</ref> حسین از من است، و من از حسین؛<ref>بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۱۴۲؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۳۸۵.</ref> هر کس حسین را دوست بدارد، خدا او را دوست می‌دارد.<ref>ابن‌حنبل، فضائل اهل البیت من کتاب فضائل الصحابه، 1429ق، ص266.</ref> [[حسین کشتی نجات]] و چراغ هدایت است.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص296.</ref> هر کس می‌خواهد با دیدن سید جوانان بهشت، مسرور شود، به حسین نگاه کند.<ref>عبدالمحمدی، زمینه‌های قیام امام حسین، 1383ش، ج2، ص181.</ref>

== ساختار تربیتی امام حسین ==
ساختار تربیتی امام حسین، برآمده از وراثت (نواده [[پیامبر اکرم|پیامبر]] و فرزند [[امام علی|علی]] و [[فاطمه زهرا|فاطمه]])، خانواده (خاندان رسالت و ولایت)، [[تربیت نبوی]]، تربیت والدین (در دامان علی و فاطمه) و محیط (مهبط وحی)<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج1، ص50–62.</ref> است.

== ویژگی‌های اخلاقی امام حسین ==
=== الف – فردی ===
حسین، برترین و آگاه‌ترین فرد به کتاب ([[قرآن]]) و سنت در زمانهٔ خود بود.<ref>عبدالمحمدی، زمینه‌های قیام امام حسین، 1383ش، ج2، ص157.</ref> همچنین از میان ویژگی‌های فردی او به موارد زیر اشاره شده است:{{سخ}}
صلابت [[ایمان]] و اعتقاد راسخ،<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج1، ص144.</ref> توکل به خداوند،<ref>عبدالمحمدی، زمینه‌های قیام امام حسین، 1383ش، ج2، ص199– 201.</ref> قدرت اراده،<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج1، ص130.</ref> جامع کمالات انسانی، عزت نفس، اطمینان و [[اعتماد به نفس]]، ثبات شخصیت،<ref>عبدالمحمدی، زمینه‌های قیام امام حسین، 1383ش، ج2، ص190-225</ref> [[شجاعت]]،<ref>فیض کاشانی، محجه البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج4، ص225 حسینی رودباری، الامامان الحسن و الحسین، 1428ق، ص96.</ref> حلم و [[بردباری]]،<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج1، ص147 – 148؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص17.</ref> صبر و [[شکیبایی]]،<ref>عبدالمحمدی، زمینه‌های قیام امام حسین، 1383ش، ج2، ص235.</ref> دانش وسیع<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص17.</ref> و آگاهی‌های فردی شامل احاطه بر تفسیر و علوم قرآنی، عرفان و اخلاق، فقه و فروعات آن، جریانات سیاسی و تحولات اجتماعی و قواعد سخن (سخنوری)،<ref>عبدالمحمدی، زمینه‌های قیام امام حسین، 1383ش، ج2، ص219-223</ref> [[پاکدامنی]]، عبادت و [[زهد]] نسبت به زخارف دنیوی.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص17.</ref>

=== ب – اجتماعی ===
دربارهٔ اخلاق اجتماعی امام حسین، به موارد زیر اشاره شده است:{{سخ}}
[[انصاف]] نسبت به مردم،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص17.</ref> [[سخاوت]] و دستگیری از نیازمندان،<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج1، ص152.</ref> پناه فقرا و محرومان،<ref>عبدالمحمدی، زمینه‌های قیام [[امام حسین]]، 1383ش، ج2، ص240.</ref> پوشاندن برهنگان، سیر کردن گرسنگان، مساعدت ورشکستگان،<ref>فیض کاشانی، محجه البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج4، ص223.</ref> حمایت از ضعفا، دلسوزی بر یتیمان،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص49.</ref> [[ایثار]] و از خودگذشتگی،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص17.</ref> تواضع و فروتنی (با مستمندان بر سر یک سفره می‌نشست و با آنان هم‌غذا می‌شد)،<ref>ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۴۱۱؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۱۴، ص۱۸۱.</ref> [[صداقت]] و صراحت،<ref>عبدالمحمدی، زمینه‌های قیام امام حسین، 1383ش، ج2، ص249.</ref> ظلم‌ستیزی و دفاع از مظلوم،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص17.</ref> غیرت دینی در قبال تعطیلی حدود الهی،<ref>عبدالمحمدی، زمینه‌های قیام امام حسین، 1383ش، ج2، ص253.</ref> عدم [[تکبر]]،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص46.</ref> مهمان‌نوازی، آزاد کردن کنیزان و غلامان به اندک بهانه‌ای<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۵۷۵؛ فیض کاشانی، محجه البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج4، ص227.</ref> و گذشت از خاطیان ولو با تلاوت آیتی از [[کلام‌الله]].<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص532 – 533؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص179.</ref> امام حسین ۲۵ بار پیاده به حج رفت.<ref>ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸، ج۱۰، ص۴۰۱؛ ابن عبدالبرّ، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۹۷.</ref>

== امام حسین و خلفا ==
حسین در زمان خلیفه دوم، در کنار پدر و برادرش، از سیاست کناره گرفت.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص21.</ref> اما در عهد خلیفه سوم، در برخی فتوحات از جمله إفریقیه (۲۶ق)<ref>ابن عبدربه، العقد الفرید، ج۵، ص۵۸–۵۹؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص110.</ref> و طبرستان (۳۰ق)<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص20–21.</ref> شرکت کرد.{{سخ}}
در زمان خلافت پدر، در تمام جنگ‌ها مشارکت داشت.<ref>بلاذری، انساب الاشراف، 1996م، ج۲، ص۱۸۷، ۲۱۳، ۲۴۶ و ۳۲۳؛ عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص307.</ref> و در جنگ [[جَمل]]، فرماندهی جناح چپ سپاه با او بود.<ref>مفید، الجمل، ۱۴۱۳، ص۳۴۸؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، 1384ش، ص160.</ref>{{سخ}}
در زمان [[خلافت]] برادرش، همواره در کنار او و پیرو تصمیماتش بود.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص175؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، 1384ش، ص160.</ref>{{سخ}}
در [[وفای به عهد|عهد]] امامت خود نیز، به معاهدهٔ برادرش با معاویه پایبند بود و تا معاویه زنده بود، علیه او اقدامی نکرد.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج2، ص32؛ بلاذری، انساب الاشراف، 1996م، ج۲، ص۴۵۹–۴۶۰منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص110–111.</ref> دلایل دیگری، نظیر شخصیت مرموز و شگرد خاص معاویه در ادارهٔ جامعه اسلامی که او را برای اکثر مردم باورپذیر کرده بود،<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان [[شیعه]]، 1387ش، ص221؛ حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص199–200.</ref> حاکم شدن روحیهٔ عافیت‌طلبی و سازش در جامعه اسلامی به‌دلیل جنگ‌های طولانیِ پیشین<ref>عبدالمحمدی، زمینه‌های قیام امام حسین، 1383ش، ج2، ص113–114؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، 1384ش، ص162.</ref> و نیز وضعیت بحران‌زدهٔ [[مسلمانان]]<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص198.</ref> نیز موجب شده بود تا امام در عهد معاویه نتواند دست به اقدام عملی بزند؛ اما در مواردی مانند [[شهادت]] حُجر بن عَدی و عَمرو بن حَمق، نامه‌های اعتراض‌آمیزی به معاویه نوشت<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص51–54.</ref> و در آنها شدیداً از سیاست شیعه‌کشی معاویه انتقاد کرد.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص118؛ عبدالمحمدی، زمینه‌های قیام امام حسین، 1383ش، ج2، ص117–118.</ref>{{سخ}}
در دوران معاویه، چهرهٔ [[اسلام]] به‌واسطهٔ تبدیل خلافت اسلامی به حکومت سلطنتی و استبدادی،<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص119.</ref> دگرگون شد<ref>عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص308.</ref> و بار دیگر تبعیض نژادی و رقابت و نزاع قبیله‌ای إحیا گردید.<ref>نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، 1384ش، ص161.</ref> با ترویج فرقه‌هایی همچون مُرجِئه و جبریه،<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص224؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، 1384ش، ص161.</ref> شخصیت جامعهٔ اسلامی مسخ و [[مسلمانان]] تبدیل به افرادی بزدل، ترسو، سازشکار و ظاهرساز شدند.<ref>عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص308-309.</ref>{{سخ}}
امام حسین در مواجهه با معاویه، اقداماتی از قبیل سخنرانی‌های افشاگرانه،<ref>عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص313.</ref> تبیین جایگاه اهل بیت،<ref>عبدالمحمدی، زمینه‌های قیام امام حسین، 1383ش، ج2، ص118 – 119.</ref> تلاش در جهت وحدت مسلمین،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص156.</ref> بازگرداندن حقِ از دست رفته،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص160.</ref> توجه دادن مردم به مسئولیت‌های خود،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص162.</ref> فاش ساختن جنایات معاویه،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص157.</ref> جلوگیری از [[ازدواج]] خواهرزاده‌اش با یزید، در راستای جلوگیری از تحکیم روابط خانوادگی و مناسبات بین بنی‌هاشم و بنی‌امیه،<ref>عبدالمحمدی، زمینه‌های قیام امام حسین، 1383ش، ج2، ص119.</ref> اعلام کفر پیروان معاویه پس از شهادت حُجر بن عدی و عَمرو بن حمق به دست عمّال معاویه،<ref>یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۲۳۱؛ اربلی، کشف الغمه فی معرفه الأئمه، ۱۴۲۱، ج۱، ص۵۷۴.</ref> رویارویی و مخالفت با معاویه در جریان گرفتن بیعت برای یزید و اعلام قاطعانهٔ عدم بیعت با یزید،<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج2، ص271 – 272؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص57.</ref> را انجام داد.

== قیام امام حسین ==
امام حسین، زمان بر تخت نشستن یزید، دیگر سکوت را جایز ندانست و با استنکاف از [[بیعت]] با او، گفت مثل منی با مثل یزید بیعت نمی‌کند<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص169.</ref> و روزی که یزید بر مسلمین حکومت کند، باید فاتحه [[اسلام]] را خواند.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص174.</ref> از منظر اندیشمندان و پژوهشگران، مروری بر اقدامات فاجعه بار یزید طی سه سال و شش ماه حکومتش،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص48.</ref> صحت اندیشه و سخن امام حسین را دربارهٔ وی نشان می‌دهد. یزید در سال اول حکومت، فاجعه [[کربلا]] و در سال دوم، واقعه حَرّه در [[مدینه]]<ref>نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، 1384ش، ص164.</ref> و در سال سوم، لشکرکشی به مکه و تخریب و آتش‌زدن بیت‌الله الحرام<ref>اسفندیاری، از عاشورای حسین تا عاشورای شیعه، 1384ش، ص72.</ref> را در پرونده خود ثبت کرده است.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص48.</ref>{{سخ}}
امام حسین با یزید بیعت نکرد، چون حکومتش را نامشروع دانسته و به رسمیت نمی‌شناخت.<ref>نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، 1384ش، ص166 – 167.</ref> او، یزید را فاسق و فاجر و خود را برای رهبری امت، شایسته دانسته و تأخیر در نهی از منکر را روا نمی‌دانست. همچنین، با تحرکات دشمن، [[یقین]] داشت که آنان تا او را از پای در نیاورند، از پا نخواهند نشست.<ref>شهیدی، پس از پنجاه سال، پژوهشی تازه پیرامون قیام امام حسین، 1365ش، ص144- 145.</ref>

=== علل قیام ===
پژوهشگران و مورخان، موارد زیر را به‌عنوان علل قیام امام حسین، برشمرده‌اند:{{سخ}}
شرایط امام و پیشوای [[مسلمانان]]، که باید (به جهت مسئولیت دینی و اجتماعی خود)<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج2، ص348– 349 و 353.</ref> به کتاب خدا عمل کند و [[عدالت]] ورزد و از حق پیروی نماید<ref>شهیدی، پس از پنجاه سال، پژوهشی تازه پیرامون قیام امام حسین، 1365ش، ص116.</ref> و یزید این‌گونه نبود.<ref>عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص319–320.</ref> اصلاح امور امت،<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج2، ص341؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، 1384ش، ص175.</ref> [[امر به معروف]] و نهی از منکر،<ref>عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص320؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ [[شیعه|تشیع]] و امامان، 1384ش، ص175.</ref> حمایت و دفاع از اسلام و پالایش شریعت نبوی<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج2، ص354-356.</ref> و زنده کردن سیرهٔ پیامبر و علی،<ref>عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص320؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، 1384ش، ص175.</ref> تمام بودن حجت بر امام<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج2، ص354.</ref> و نابخشوده بودن سکوت در برابر حاکم ستمگر،<ref>عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص321.</ref> نابودی سنت‌ها و رواج بدعت‌ها،<ref>شهیدی، پس از پنجاه سال، پژوهشی تازه پیرامون قیام امام حسین، 1365ش، ص144؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، 1384ش، ص175.</ref> آزادسازی ارادهٔ امت و نیز رهاسازی اقتصاد از چنگال امویان، رفع ستم‌کاری‌های اجتماعی که نتیجه‌اش فقدان امنیت و تحقیر ملت بود، ممانعت از فروپاشی جامعه (به واسطهٔ رواج پیمان‌شکنی، دروغگویی، عیاشی، بی‌وجدانی، گمراهی افراد جامعه، فاسد شدن اجتماع و فقدان تربیت معنوی)، إحیای عزت و [[کرامت]] فردی و اجتماعی، نابودی ارزش‌های اسلامی، (نظیر [[وحدت]] اسلامی، مساوات و آزادی)، ستم‌های هولناک در حق [[شیعیان]]<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج2، ص357-371.</ref> و عمل نشدن به حق.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص221(پاورقی)؛ عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص322.</ref>

=== انگیزه‌های قیام ===
فساد و انحراف یزید و دستگاه حکومتی او؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص183– 184.</ref>{{سخ}}
اهداف خیانتکارانهٔ امویان و احساس ناامنی بابت تحرکات دشمن؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص187– 188.</ref>{{سخ}}
خدشه در ارزش‌های اسلامی و محو یاد و نام [[اهل بیت]]؛<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج2، ص362.</ref>{{سخ}}
مسئولیت امام در قبال [[مسلمانان]]؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص184–185.</ref>{{سخ}}
پذیرش خواستهٔ مردم خشمگین که طالب او برای نجات‌شان از سرگردانی بودند؛<ref>نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، 1384ش، ص175.</ref>{{سخ}}
تلاش در جهت ترویج سنت ذلت‌ناپذیری؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص186.</ref>{{سخ}}
پذیرش فرمان خدا و رسول برای جان‌فشانی در راه [[دین]].<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج2، ص370.</ref>

=== عوامل مؤثر در نهضت حسینی ===
اجبار به بیعت با یزید و استنکاف امام حسین از بیعت با کسی که تجاهر به فسق و فجور می‌کرد و شایستگی حکومت بر [[مسلمانان]] نداشت و این بیعت، موجب تثبیت خلافت موروثی می‌شد؛<ref>مطهری، حماسه حسینی، 1371ش، ج2، ص16 و 267.</ref>{{سخ}}
دعوت مردم کوفه از امام حسین برای تشکیل حکومت؛<ref>نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، 1384ش، ص175.</ref>{{سخ}}
إحیای سیرهٔ [[پیامبر اکرم|پیامبر]]؛<ref>مطهری، حماسه حسینی، 1371ش، ج2، ص251.</ref>{{سخ}}
تکلیف الهی برای محو ظلم و ستم و امر به معروف و نهی از منکر،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص227.</ref> که یگانه اصلِ ضامنِ بقای [[اسلام]] است.<ref>مطهری، حماسه حسینی، 1371ش، ج2، ص75–76.</ref>

=== انتخاب عراق و کوفه ===
[[عراق]]، قلب دولت اسلامی و [[کوفه]]، پایگاهی نظامی، مهد تشیع و موطن علویان،<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج3، ص13-15.</ref> موجب اجتماع مؤمنان و تربیت یافتگان مکتب علوی،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص228.</ref> پایگاه اصلی مخالفت با حکومت اموی<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج3، ص16.</ref> و محل کشاکش و کشمکش با امویان بود و محل مناسبی برای [[قیام امام حسین]] محسوب می‌شد.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص229.</ref> همچنین، به‌دلیل دعوت‌های مکرر و اصرار فراوان غالب مردم کوفه،<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج3، ص17؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، 1384ش، ص172.</ref> ناچار بودن از انتخاب عراق،<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج3، ص18؛ حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص228.</ref> تبعات منفی انتخاب کشوری غیر از عراق،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص228.</ref> عدم امکان اقامت در [[مکه]] به‌دلیل وجود خطرات جانی،<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص203؛ شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج3، ص19.</ref> کمبود منابع اقتصادی در حجاز، کینه‌توزی اکثر مردم حجاز نسبت به اهل بیت، عدم وجود بینش سیاسی به‌دلیل دوری گزیدن مردم حجاز از مسائل سیاسی، فاقد پایگاه نظامی بودن منطقهٔ [[حجاز]]،<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج3، ص19.</ref> دلایلی بود که امام حسین را وادار به انتخاب عراق و مشخصاً کوفه برای قیامش کرد.

=== مصاف با کوفیان ===
امام حسین که در پی دعوت کوفیان، از [[مکه]] به‌سوی آن دیار روانه شده بود در مسیرش به [[کوفه]]، فرزدق را دید و از او دربارهٔ کوفیان پرسید. گفت زبان‌شان با تو و شمشیرشان با بنی‌امیه است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص189 و 195.</ref> پیش از رسیدن کاروان امام حسین به کوفه، سپاه کوفیان در سرزمین کربلا، راه را بر او بستند. پس از چند روز محاصره، در روز نهم [[ماه محرم|محرم]]، کوفیان آماده هجوم به اردوگاه حسین شدند. امام حسین عصر [[تاسوعا]] به برادرش عباس گفت امشب را از دشمن مهلت بگیر<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص79.</ref> تا ما با خدای خود خلوت کرده و به استغفار، راز و نیاز، نماز و تلاوت [[قرآن]] بپردازیم.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص126؛ مفید، الارشاد، 1399ق، ص230.</ref> امام در شب [[عاشورا]] اصحابش را گرد آورده و خطاب به آنان گفت من اصحابی از شما نیکوتر و وفادارتر نمی‌شناسم؛<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص126.</ref> آنها مرا می‌خواهند؛ اینک عهد خود را از شما برداشتم، شما آزادید. از تاریکی شب استفاده کنید و راه خود پیش گیرید.<ref>مفید، الارشاد، 1399ق، ص231.</ref> بستگان و خویشان امام در پاسخش گفتند هرگز؛<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص79.</ref> بعد از تو بمانیم که چه؟<ref>مفید، الارشاد، 1399ق، ص231.</ref> سپس یارانش به سخن آمدند و یک‌صدا گفتند: اگر هفتاد جان داشته باشیم، در راهت فدا می‌کنیم اما از تو جدا نمی‌شویم. به خدا اگر هزار بار کشته شویم تا تو زنده بمانی، این کار برای‌مان آسان است.<ref>مفید، الارشاد، 1399ق، ص231.</ref>{{سخ}}
گزارش‌های تاریخی، تعداد سپاه کوفه به فرماندهی عمر سعد را در روز [[عاشورا]] از چهار هزار تا یک‌صد هزار نفر شماره کرده‌اند.<ref>شهیدی، پس از پنجاه سال، پژوهشی تازه پیرامون قیام امام حسین، 1365ش، ص162؛ مسعودی، إثبات الوصیه، 1362ش، ص305.</ref> اما یاران حسین را تا یک‌صد نفر دانسته‌اند.<ref>مسعودی، إثبات الوصیه، 1362ش، ص306؛ شهیدی، پس از پنجاه سال، پژوهشی تازه پیرامون قیام امام حسین، 1365ش، ص162.</ref> در روز عاشورا، ۸۸ نفر از کوفیان و بیش از ۷۰ تن از یاران امام حسین، کشته شدند<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص217.</ref> که ۱۷ تا ۳۰ نفر از آن‌ها جزء اهل‌بیت بوده‌اند.<ref>مفید، الارشاد، 1399ق، ص248؛ شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج3، ص370.</ref>

=== اهداف قیام ===
تحقق وظایف شرعی در قبال حاکم ستمگر؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص192.</ref>{{سخ}}
برملا شدن چهرهٔ واقعی و ضد دینی بنی‌امیه؛<ref>نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، 1384ش، ص175.</ref>{{سخ}}
إحیای سنت نبوی و إمحای بدعت‌ها؛{{سخ}}
امر به معروف و نهی از منکر؛{{سخ}}
بیداری [[وجدان]] عمومی جامعه و تحریک احساسات مردم.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص194-196.</ref>

=== نتایج قیام امام حسین ===
پیروزی جریان اسلامی؛<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج3، ص525.</ref>{{سخ}}
رسوایی و شکست بنی‌امیه،<ref>عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص323.</ref> پشیمانی یزید و سران و سربازان سپاه شام؛<ref>شهیدی، پس از پنجاه سال، پژوهشی تازه پیرامون قیام امام حسین، 1365ش، ص192.</ref>{{سخ}}
بیداری امت اسلامی از خواب غفلت<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص280–281.</ref> و شناخت بیش از پیش اهل بیت؛<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج3، ص529.</ref>{{سخ}}
زنده کردن رسالت اسلامی و سنت نبوی؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص282.</ref>{{سخ}}
وحدت‌بخشی به صفوف [[شیعیان]] و تبدیل شدن [[عاشورا]] به یکی از قواعد [[شیعه|تشیع]]؛<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج3، ص529 و 531.</ref>{{سخ}}
احساس گناهکاری مردم و بیزاری و نارضایتی از امویان؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص282.</ref>{{سخ}}
إحیای سنت شهادت؛<ref>عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص323.</ref>{{سخ}}
ایجاد شعور اجتماعی<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج3، ص532.</ref> و زنده شدن روح مبارزه‌جویی در امت اسلامی،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص284.</ref> نظیر قیام عبدالله بن زبیر در [[مکه]]،<ref>شهیدی، پس از پنجاه سال، پژوهشی تازه پیرامون قیام امام حسین، 1365ش، ص192-194.</ref> اعتراض عبدالله بن عفیف در کوفه، شورش مردم در [[مدینه]]<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج3، ص536.</ref> و قیام توابین و قیام [[مختار]] در کوفه.<ref>عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص323.</ref>

== خطر تحریف دستاوردهای عاشورا ==
اندیشمندان [[مسلمان]] همواره امکان انحراف اجتماعی در بهره‌گیری از دستاوردهای [[عاشورا]] را مورد توجه قرار داده و به مواردی اشاره کرده‌اند:{{سخ}}
اول، مسخ هدف:<ref>اسفندیاری، از عاشورای حسین تا عاشورای [[شیعه]]، 1384ش، ص29.</ref> امام حسین برای آن که کفارهٔ گناهان امت باشد، قیام کرد و کشته شد.<ref>مطهری، حماسه حسینی، 1371ش، ج1، ص76.</ref> (تفسیر مسیحی از [[قیام عاشورا]]){{سخ}}
دوم، محو هدف: قیام امام حسین یک دستور اختصاصی برای او بود.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص231.</ref> (انکار قابلیت [[الگوگیری]] از نهضت عاشورا){{سخ}}
سوم، تبدیل عاشورای حماسی به عاشورای تراژیک و تخفیف حماسه حسینی به مرثیه‌خوانی برای حسین.<ref>اسفندیاری، از عاشورای حسین تا عاشورای شیعه، 1384ش، ص43.</ref>{{سخ}}
چهارم، تبدیل گریه بر امام حسین، به هدف نهضت [[عاشورا]] و توجیه هر وسیله‌ای برای نیل به این هدف.<ref>اسفندیاری، از عاشورای حسین تا عاشورای [[شیعه]]، 1384ش، ص49.</ref>{{سخ}}
پنجم، آلودن مراثی به خرافه‌ها و گزافه‌ها.<ref>اسفندیاری، از عاشورای حسین تا عاشورای شیعه، 1384ش، ص43.</ref>{{سخ}}
پژوهشگران بر این باور هستند که با دوری از زمینه‌های تحریف دستاوردهای [[نهضت حسینی]]، این قیام می‌تواند با تأکید بر [[آزادگی]]، اصلاح‌گری و مهرورزی، جاودانه بماند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص132-136.</ref> همچنین به‌دلیل خطر تحریف وقایع [[عاشورا]]، برخی از پژوهشگران نقطهٔ اشتراک گزارش‌های تاریخی مربوط به واقعه [[کربلا]] را این گونه مختصر، گفته‌اند که «درگیری، روز دهم محرم سال ۶۱ هجری رخ داده است و از همراهان امام، هر کس به سن بلوغ رسیده، با وی به شهادت رسیده است.»<ref>شهیدی، پس از پنجاه سال، پژوهشی تازه پیرامون قیام امام حسین، 1365ش، ص156-157.</ref>

== فرهنگ سوگواری بر شهادت حسین ==
قیام امام حسین نزد [[شیعیان]]، نماد [[ظلم‌ستیزی]]، پیروزی خون بر شمشیر، امر به معروف و نهی از منکر و [[ایثار]] و فداکاری شده است<ref>محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۹۳ش، ص۳۷۲.</ref> و شیعیان چنان‌که امامان سفارش و تأکید کرده‌اند، از همین منظر، سعی در حفظ و گرامی‌داشت [[حماسه حسینی]] داشته‌اند.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص110 و 114.</ref>{{سخ}}
از روزهای نخستینِ پس از واقعهٔ [[عاشورا]]، عزاداری بر حسین توسط اسیران اهل بیت اقامه گردید.<ref>بلاذری، انساب‌الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۰۶.</ref> در دمشق پس از چند روزِ ابتدایی، اجازهٔ اقامهٔ ماتم و عزا به اسرا و مردم داده شد. سپس در [[مدینه]] نیز [[نوحه‌سرایی]] برپا شد و شاعرانی همچون ابوالأسود دوئَلی در این مراسم مرثیه‌سرایی کردند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص130.</ref> توابین نخستین گروهی بودند که در سال ۶۵ هجری بر مزار امام حسین، سوگواری دست‌جمعی برگزار کردند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص131.</ref>{{سخ}}
سنت [[مرثیه‌خوانی]] در نکوداشت امام حسین تا هم‌اکنون و هر ساله، در سالروز شهادت وی تداوم یافته است.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص131.</ref> اما عزاداری به شکل کنونی که مردم به کوچه و خیابان آمده و نوحه‌سرایی کنند، به قرن چهارم برمی‌گردد. از زمان روی کار آمدن آل‌بویه و حکومت مُعزّالدوله دیلمی در نیمه سده چهارم هجری<ref>اسفندیاری، از عاشورای حسین تا عاشورای شیعه، 1384ش، ص55 (پاورقی).</ref> و نیز با به قدرت رسیدن فاطمیان در مصر، در سال ۳۶۳ هجری، در روز عاشورا، بازارها تعطیل و دسته‌های عزاداری در شهر به راه افتاده و نوحه‌سرایی می‌کردند. این سنت، تا انقراض [[فاطمیان]] ادامه داشت.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص115- 117.</ref> در شبه‌قاره هند نیز، شیعیان در امام‌باره‌ها و عاشوراخانه‌ها، مراسم عزاداری برپا می‌کنند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص131.</ref>{{سخ}}
[[فرهنگ عاشورا]] سهم چشمگیری در تاریخ و هویت [[شیعه|تشیع]] دارد و هنرمندان، ادیبان، شاعران و مورخان، با خلق آثاری فاخر، نقشی به‌سزا در این ماندگاری و هویت‌بخشی ایفا کرده‌اند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص131.</ref>

== میراث علمی امام حسین ==
[[دعای عرفه]] با مضامین عرفانی و انگاره‌های شناختی و آموزه‌های تربیتی،<ref>ابن‌طاووس، اقبال الاعمال، 1414ق، ج۲، ص۷4-87؛ شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج1، ص200–216.</ref> تفسیر آیاتی از [[قرآن]] در راستای تبیین احکام دین،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص293.</ref> موشکافی مسألهٔ «قدر» و معنای «[[توحید]]» و «صمد»،<ref>ابن‌عساکر، تاریخ مدینه دمشق، 1415ق، ج۱۴، ص۱۸4-۱۸3؛ شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج1، ص179.</ref> بیان روایاتی از پیامبر، علی و فاطمه<ref>ابن‌حنبل، مسند الامام احمد بن حنبل، ج۱، ص۲۰۱؛ شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج1، ص166–176.</ref> و زنده نگه‌داشتن سنت نبوی در قالب نقل حدیث<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص297.</ref> و تلألؤ شخصیت ادبی امام حسین در لابلای سخنان و خطابه‌های آتشین وی،<ref>شریف قرشی، زندگانی حضرت امام حسین، 1380ش، ج1، ص198–199؛ حکیم، پیشوایان هدایت، سیدالشهدا امام حسین، 1393ش، ص320.</ref> میراث ماندگار او محسوب می‌شود.

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* قرآن
* ابن أبی‌الثلج، محمد بن احمد، تاریخ الائمة، در مجموعه نفیسه فی تاریخ الائمه، قم، کتابخانه آیت‌اللّه مرعشی نجفی، ۱۴۰۶ق.
* ابن‌حنبل، احمد بن محمد، فضائل اهل البیت من کتاب فضائل الصحابه، تحقیق: محمدکاظم محمودی، تهران، مجمع جهانی تقریب بین مذاهب اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۲۹ق.
* ابن‌حنبل، احمد بن محمد، مسند احمد، بیروت، دارصادر، بی‌تا.
* ابن‌سعد، الطبقات الکبری‏، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ دوم‏، ۱۴۱۸ق.
* ابن‌طاووس، اقبال الاعمال، قم، چاپ جواد قیومی اصفهانی، ۱۴۱۴–۱۴۱۵ق.
* ابن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دار الجیل، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
* ابن عبدربه، العقد الفرید، بیروت، دارالکتب العلمیه، بی‌تا.
* ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق‏، بیروت‏، دار الفکر، چاپ اول‏، ۱۴۱۵ق.
* اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه فی معرفه الأئمه، قم، رضی‏، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
* اسفندیاری، محمد، از عاشورای حسین تا عاشورای شیعه، قم، صحیفه خرد، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
* بلاذری‏، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف‏، تحقیق: سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت‏، دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
* بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب‌الأشراف، دمشق، ۱۹۹۶–۲۰۰۰م.
* جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، قم، انصاریان، چاپ یازدهم، ۱۳۷۸ش.
* حاکم نیشابوری، محمد بن عبداللّه، المستدرک علی‌الصحیحین، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلی، بیروت ۱۴۰۶ق.
* حسینی رودباری، مصطفی، الامامان الحسن و الحسین، تهران، مجمع علمی تقریب بین المذاهب الاسلامیه، چاپ اول، ۱۴۲۸ق.
* حکیم، سیدمنذر، پیشوایان هدایت، سیدالشهداء حضرت امام حسین، قم، مجمع جهانی اهل بیت، چاپ دوم، ۱۳۹۳ش.
* اخطب خوارزم، موفق بن احمد، مقتل الحسین (علیه‌السلام) للخوارزمی، قم، چاپ محمد سماوی، ۱۳۸۱ش.
* زبیری، مُصْعَب بن عبداللّه، نسب قریش، قاهره، لوی پرووانسال، ۱۹۵۳م.
* سیدرضی، نهج البلاغه، ترجمه سیدجعفر شهیدی، تهران، علمی و فرهنگی‏، ۱۳۷۸ش.
* شهیدی، سیدجعفر، پس از پنجاه سال، پژوهشی تازه پیرامون قیام حسین، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ نهم، ۱۳۶۵ش.
* صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، قم، ۱۳۶۳ش.
* صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، قم، چاپ علی‌اکبر غفاری، ۱۳۶۳ش.
* عبدالحمید، عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، قم، مکتبه الاسلامیه، چاپ اول، بی‌تا.
* عبدالمحمدی، حسین، زمینه‌های قیام امام حسین، قم، زمزم هدایت، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش.
* فیض کاشانی، محسن، محجه البیضاء فی تهذیب الإحیاء، تصحیح و تعلیق علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۸۳ق.
* قرشی، باقرشریف، زندگانی حضرت امام حسین، ترجمه سیدحسین محفوظی، قم، بنیاد معارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.
* قمی، عباس، منتهی الآمال، قم، هجرت، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
* محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، معروف، چاپ هفدهم، ۱۳۹۳ش.
* مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیه، ترجمه محمدجواد نجفی، تهران، کتابفروشی اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۶۲ش.
* مطهری، مرتضی، حماسه حسینی، تهران، صدرا، چاپ چهاردهم، ۱۳۷۱ش.
* معروف حسنی، هاشم، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۸۹ش.
* مفید، محمد بن نعمان، الإرشاد، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۹۹ق.
* مفید، محمد بن نعمان، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
* مفید، محمد بن نعمان، الجمل و النصره لسید العتره فی حرب البصره، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
*منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، چاپ سوم، ۱۳۸۴ش.
* موسوی المقرم، عبدالرزاق، مقتل الحسین (ع)، بیروت، دارالکتاب الاسلامیه، بی‌تا.
* نصیری، محمد، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، قم، دفتر نشر معارف، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
* یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا.