نمایش مبدأ برای امیرخسرو دهلوی

[[پرونده:امیرخسرو دهلوی.jpg|جایگزین=امیرخسرو دهلوی|بندانگشتی|امیرخسرو دهلوی]]
{{درشت|'''امیرخسرو دهلوی،'''}} عارف و شاعر فارسی‌گوی هندوستان.

امیرخسرو دهلوی، عارف، موسیقی‌دان و پرکارترین شاعر فارسی‌گوی هندوستان در قرن هفتم و هشتم هجری است. او تحت تأثیر بزرگان ادب فارسی مانند [[مولانا]]، [[نظامی گنجوی]] و [[سعدی]]، اشعار زیادی به [[زبان فارسی]] سروده و در رشد و گسترش فرهنگ و [[ادبیات فارسی]] در هند نقش برجسته‌ای داشته است.

==نام‌گذاری امیرخسرو دهلوی==
امیرخسرو در منابع مختلف با نام‌های گوناگونی یاد شده است. مانند: «ابوالحسن»، «ابوالحسن بن امیر»، «ابوالحسن یمین‌الدین» و «امیر یمین‌الدین خسرو بن محمود».<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245979/دهلوی،-امیر-خسرو بینش، «دهلوی، امیرخسرو»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> او ابتدا تخلص «سلطانی» را انتخاب کرد و سپس تخلص «طوطی» را برگزید و به «[[سعدی]] هند» مشهور بود.<ref>[https://ketabnak.com/persons/9374/امیرخسرو+دهلوی «امیرخسرو دهلوی»، وب‌سایت کتابناک.]</ref>

==زندگی‌نامه امیرخسرو دهلوی==
امیرخسرو فرزند «سیف‌الدین محمود»، در ۶۵۲ق در منطقهٔ «پِتیالِی» هند در نزدیکی رود گَنگ، به دنیا آمد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84273148/درباره-امیر-خسرو-دهلوی «دربارۀ امیرخسرو دهلوی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> تاریخ تولد او را ۶۵۰ق، ۶۵۲ق و ۶۵۳ق و محل تولد او را «دهلی»، «تخارستان» و «غُوربَند» در [[افغانستان]] نیز گفته‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245979/دهلوی،-امیر-خسرو بینش، «دهلوی، امیرخسرو»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> [[پدر]] او ترک و از شهر «کَش» ترکستان و رئیس قبیله بود که در حملهٔ مغول، به ناحیهٔ [[بلخ]] افغانستان آمد و از آنجا به غوربند در نزدیکی [[کابل]] و سپس به هندوستان رفت. پدر امیرخسرو در زمان «شمس‌الدین اِلتُمِش» در پتیالی ساکن شد و با [[دختر]] یکی از امیران [[ازدواج]] کرد که حاصل آن امیرخسرو و دو برادر بزرگ‌تر او بود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245979/%D8%AF%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%8C-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D8%AE%D8%B3%D8%B1%D9%88 بینش، «دهلوی، امیرخسرو»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

امیرخسرو در [[کودک|کودکی]] تحصیل را شروع کرد و از «سعدالدین» که استاد خطاطی بود، نوشتن خط را آموخت. ۸ یا ۹ ساله بود که پدر وی در [[جنگ]] کشته شد و عمادالملک جد مادری، سرپرستی و [[تربیت]] او را به‌عهده گرفت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245979/دهلوی،-امیر-خسرو بینش، «دهلوی، امیرخسرو»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> او پس از فراگیری [[علم نافع|علم]] و دانش، به [[ادبیات]] و شعر روی آورد و به دربار شاهان راه پیدا کرد و بخش زیادی از زندگی خود را در خدمت پادشاهان مختلف گذراند. او لقب امیری را از «جلال‌الدین فیروز شاه» بنیان‌گذار سلسهٔ خلجی در هند دریافت کرد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84273148/درباره-امیر-خسرو-دهلوی «دربارۀ امیرخسرو دهلوی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

==مهارت‌های امیرخسرو دهلوی==
او با [[زبان فارسی]]، [[زبان عربی|عربی]]، ترکی و هندی آشنایی داشت<ref>[https://www.irna.ir/news/84273148/درباره-امیر-خسرو-دهلوی «دربارۀ امیرخسرو دهلوی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> و موسیقی‌دان، تاریخ‌نگار، عارف، منتقد، نویسنده و شاعر بود.<ref>خلیلی جهان‌تیغ، «نقد شعر و شاعری در هنر منثور امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ زبان و ادبیات فارسی، 1383ش. ص53.</ref>

==خاستگاه اندیشه امیرخسرو دهلوی==
===۱. محیط خانوادگی و اجتماعی===
پدر امیرخسرو از فرماندهان نظامی و مادر او فرزند یکی از اعیان و اشراف هند بود. او در دهلی به دنیا آمد و در شعاع آموزه‌های جامعهٔ متکثر هند پرورش یافت و در دربار بزرگان و پادشاهان، منصب داشت. جهان‌بینی و شخصیت او در تلاقی این سرمایه‌های اجتماعی و فرهنگی، پرورش پیدا کرد.<ref>عالی‌محمودی و نوریان، «سبک امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ پژوهش‌های نقد ادبی و سبک‌شناسی، 1394ش، ص143.</ref>

===۲. فرهنگ و ادبیات فارسی===
قرن هفتم و اول قرن هشتم اوج شکوفایی زبان، فرهنگ و ادب فارسی در بیرون از مرزهای [[ایران]] بود. بالندگی فرهنگ و [[ادبیات فارسی]] در هند به‌دلیل توجه پادشاهان فارسی‌گوی، مراکز علمی و دینی، جلسه‌های سماع صوفیان و مشایخ بزرگ، نیز چشم‌گیر بود. امیرخسرو با نبوغ ذاتی و دانش گستردهٔ خود، از این زمینه به‌خوبی استفاده کرد.<ref>عالی‌محمودی و نوریان، «سبک امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ پژوهش‌های نقد ادبی و سبک‌شناسی، 1394ش، ص143.</ref>

===۳. عِمَادالمُلک===
خانهٔ عمادالملک که بعد از فوت پدر امیرخسرو، سرپرستی و تربیت وی را به عهده گرفت، محل تجمع و رفت‌وآمد بزرگان، عالمان، شاعران و موسیقی‌دانان بود و امیرخسرو با آنها آشنا شد. او از دانش و مهارت آنها استفاده کرد که باعث تکوین اندیشه و شخصیت او شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245979/دهلوی،-امیر-خسرو بینش، «دهلوی، امیرخسرو»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

===۴. شیخ نظام‌الدین محمد بن احمد دهلوی===
امیرخسرو، شاگرد یکی از برجسته‌ترین مشایخ و عارفان آن دوره به‌نام «شیخ نظام‌الدین محمد بن احمد»، معروف به «نظام اولیاء» بود و در صنعت شعر و شاعری از او تأثیر پذیرفت.<ref>[https://www.irna.ir/news/84273148/درباره-امیر-خسرو-دهلوی «دربارۀ امیرخسرو دهلوی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> او نظام اولیاء را پیر و مراد خود می‌دانست و برای او احترام ویژه‌ای قائل بود.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1442498/پارسی-گویان-هند جهانگیری، «پارسی‌گویان هند»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

==سبک شعری امیرخسرو دهلوی==
سبک شعری امیرخسرو بین سبک عراقی و هندی است؛<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/215623/وفات-امیرخسرو-دهلوی-(725ق) «وفات امیرخسرو دهلوی»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> اما آثار او بیشتر تحت تأثیر صوفیسم سروده شده و تصویر صوفیانهٔ عراقی و سبک زینتی هندی در آن وجود دارد. عناصر عارفانه در بیشتر غزل‌های او، نقش زینتی دارد نه معنایی. همچنین، آثار وی نمونه‌ای از ادبیات قدیم خاورمیانه و آسیای صغیر است که تصویرسازی و استفاده از جناس و ایهام در آن نقش برجسته‌ای دارد.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1442498/پارسی-گویان-هند جهانگیری، «پارسی‌گویان هند»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

==آثار امیرخسرو دهلوی==
===آثار منظوم===
امیرخسرو در سرودن مثنوی‌ها از [[نظامی گنجوی|نظامی]] پیروی کرده و به تقلید از او «[[خمسه نظامی|خمسه]]» سروده است:
#«مطلع الأنوار» در برابر مخزن‌الأسرار نظامی گنجوی؛
#«شیرین و خسرو» در برابر خسرو و شیرین نظامی گنجوی؛
#«لیلی و مجنون» در برابر [[لیلی و مجنون]] نظامی گنجوی؛
#«آیینهٔ سکندری» در برابر اسکندرنامه، نظامی گنجوی؛
#«هشت‌بهشت» در برابر هفت‌پیکر، نظامی گنجوی؛
#«دیوان غزلیات» که دهلوی آن را به پنج کتاب تقسیم کرده و هر کتاب را به یکی از مراحل زندگی خود اختصاص داده است؛
#«قِرانُ السَعدَین» بر وزن مخزن‌الأسرار در شرح ملاقات معزالدین کی‌قباد و برادرش ناصرالدین بغراخان پادشاه بنگاه؛
#[[مثنوی نه‌سپهر|مثنوی «نُه سپهر»]]، به نه وزن مختلف؛
#مثنوی «مفتاح الفتوح» به وزن خسرو و شیرین در شرح فتوح جلال‌الدین فیروز شاه؛
#منظومهٔ «دُوَل‌رَانی خَضَرخان» در شرح معاشقات خضرخان و معشوقه‌اش دول‌رانی، زنی هندو که معاصر وی بوده است؛
#«تغلق‌نامه» در بارهٔ [[جنگ]] و پیروزیهای غیاث‌الدین تغلقشاه.<ref>[https://fa.wikinoor.ir/wiki/امیرخسرو_دهلوی،_خسرو_بن_محمود «امیرخسرو دهلوی، خسرو بن محمود»، ویکی نور.]</ref>

===آثار منثور===
#«خزائن الفتوح» در تاریخ سلطان «علاءالدین محمد خلجی» که به‌نام تاریخ علایی نیز معروف است؛
#«رسائل الإعجاز» یا اعجاز خسروی که کتاب بزرگی است شامل قواعد انشاء [[زبان فارسی]]؛
#«افضل الفوائد»، دربارهٔ فضائل نظام‌الدین اولیا.<ref>[https://fa.wikinoor.ir/wiki/امیرخسرو_دهلوی،_خسرو_بن_محمود «امیرخسرو دهلوی، خسرو بن محمود»، ویکی نور.]</ref>

==نوآوری امیرخسرو دهلوی==
تلفیق قالب‌های مختلف شعری، به‌کارگیری بحرها و اوزان مختلف برای موضوع واحد، آوردن عنوان منظوم برای بخش‌های مختلف اثر و استفاده از فن مناظره از نوآوری‌های کم‌نظیر امیرخسرو است.<ref>عالی‌محمودی و نوریان، «سبک امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ پژوهش‌های نقد ادبی و سبک‌شناسی، 1394ش، ص160.</ref> همچنین، او سیزده نغمه و پردهٔ [[موسیقی]] را ابداع و در [[مثنوی]] حماسی و تاریخی تحول ایجاد کرده است.<ref>خلیلی جهان‌تیغ، «نقد شعر و شاعری در هنر منثور امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ زبان و ادبیات فارسی، 1383ش، ص61.</ref>

==ویژگی آثار امیرخسرو دهلوی==
===پیروی از بزرگان ادب فارسی===
امیرخسرو، آثار بزرگان ادب فارسی را مطالعه کرده و از آنها تأثیر زیادی پذیرفته است. او در مثنوی، داستان‌سرایی و خمسه‌نگاری از نظامی گنجوی متابعت کرده و در غزل از پیروان [[سعدی]] بوده و در قصیده، [[سنایی]] و [[خاقانی]] را سرمشق قرار داده بود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/215623/وفات-امیرخسرو-دهلوی-(725ق) «وفات امیرخسرو دهلوی»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

===داستان‌های تخیلی و اشعار حماسی===
در آثار او داستان‌های تخیلی و اشعار حماسی برجسته وجود دارد که موضوع آن را از نظامی اقتباس کرده است؛ اما موضوع داستان‌ها را با هنرمندی و بلاغت پرورانده و به اشکال مختلفی تصویر کرده است. امیرخسرو در آثار خود به فلسفهٔ [[زندگی]] و مسائل روزمرهٔ اجتماعی، مانند استاد خود نظامی، نپرداخته است.<ref>[https://www.irna.ir/news/84273148/درباره-امیر-خسرو-دهلوی «دربارۀ امیرخسرو دهلوی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> غزل‌های او دارای انسجام درونی بوده و مضامین مثنوی‌های او برگرفته از تاریخ محلی و معاصر وی است.<ref>خلیلی جهان‌تیغ، «نقد شعر و شاعری در هنر منثور امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ زبان و ادبیات فارسی، 1383ش، ص61.</ref>

==درگذشت امیرخسرو دهلوی==
امیرخسرو در ۷۲۵ق در هند درگذشت و نزدیک آرامگاه استادش نظام اولیاء به خاک سپرده شد.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1442498/پارسی-گویان-هند جهانگیری، «پارسی‌گویان هند»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

==جایگاه امیرخسرو در ادبیات فارسی==
امیرخسرو به‌دلیل اینکه تحت تأثیر بزرگان ادب فارسی بوده، اشعار وی گزیده‌ای از مهم‌ترین و مؤثرترین بخش [[شعر فارسی|شعر]] و ادب فارسی است. او پس از [[مولانا]]، فخرالدین عراقی، [[سعدی]] و پیش از [[حافظ]] شیرازی، تعالیم و اندیشه‌های قرآنی را در ضمن آموزه‌های عرفانی بیان کرده است. حافظ شیرازی به او علاقه‌مند بود و آثار او را مطالعه می‌کرد. بیت زیر از حافظ، یادآوری کنایه‌آمیز از امیرخسرو دهلوی است:<ref>عالی‌محمودی و نوریان، «سبک امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ پژوهش‌های نقد ادبی و سبک‌شناسی، 1394ش، ص143.</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|شکرشکن شوند همه طوطیان هند|زین قند پارسی که به بنگاله می‌رود}}
 {{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

==نمونه‌ای از اشعار امیرخسرو دهلوی==
دلم در عاشقی آواره شد آواره‌تر بادا<ref>امیرخسرو دهلوی، دیوان اشعار، غزلیات، شمارهٔ 75، وب‌سایت گنجور.</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|دلم در عاشقی آواره شد آواره‌تر بادا|تنم از بیدلی بیچاره شد بیچاره‌تر بادا}}
{{ب|به تاراج عزیزان زلف تو عیاری‌ای دارد|به خونریز غریبان چشم تو عیاره‌تر بادا}}
{{ب|رخت تازه‌ست و بهر مردن خود تازه‌تر خواهم|دلت خاره‌ست و بهر کشتن من خاره‌تر بادا}}
{{ب|گر ای زاهد، دعای خیر می‌گویی مرا این گو|که آن آواره از کوی بتان آواره‌تر بادا}}
{{ب|همه گویند کز خونخواریش خلقی به جان آمد|من این گویم که بهر جان من خونخواره‌تر بادا}}
{{ب|دل من پاره گشت از غم نه زان‌گونه که به گردد|وگر جانان بدین شاد است، یارب، پاره‌تر بادا}}
{{ب|چو با تر دامنی خو کرد خسرو با دو چشم تر| به آب چشم پاکان دامنش همواره تر بادا}}
 {{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
*امیرخسرو دهلوی، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۱ش.
*«امیرخسرو دهلوی»، وب‌سایت کتابناک، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۱ش.
*«امیرخسرو دهلوی، خسرو بن محمود»، ویکی نور، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۱ش.
*بینش، تقی، «دهلوی، امیرخسرو»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۳۹۸ش.
*جهانگیری، غلام‌رضا، «پارسی‌گویان هند»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۳۹۸ش.
*خلیلی جهان‌تیغ، مریم، «نقد شعر و شاعری در هنر منثور امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ زبان و ادبیات فارسی، سال دوم، بهار و تاستان ۱۳۸۳ش.
*«دربارهٔ امیرخسرو دهلوی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۵ فروردین ۱۴۰۰ش.
*عالی‌محمودی، نوریان و امیدوار، سیدمهدی، «سبک امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ پژوهش‌های نقد ادبی و سبک‌شناسی، شماره ۱ (پی‌درپی ۲۱)، پاییز ۱۳۹۴ش.
*«وفات امیرخسرو دهلوی»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۳۹۷ش.