نمایش مبدأ برای انقلاب اسلامی ایران

[[پرونده:انقلاب.jpg|300px|thumb|left|راهپیمایی مردم تهران؛ میدان آزادی سال ۱۳۵۷ش]]'''{{درشت|انقلاب اسلامی ایران}}'''، قیام مردم ایران به‌رهبری امام خمینی و با هدف سرنگونی حکومت طاغوت و استقرار حکومت اسلامی مبتنی بر ولایت فقیه.
==مفهوم‌شناسی انقلاب اسلامی ایران==
«انقلاب» در لغت به‌معنای تحول و دگرگونی است و در اصطلاح به تحول فراگیری گفته می‌شود که در حوزه‌های مختلف یک کشور توسط گروه‌های ناراضی و مخالف رخ می‌دهد.<ref>[https://www.ashja.com/fa/amidonliedictionary/?srchamid,انقلاب|d,4380|o,1/%d9%81%d8%b1%d9%87%d9%86%da%af-%d9%88-%d9%84%d8%ba%d8%aa%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87-%d8%a2%d9%86%d9%84%d8%a7%db%8c%d9%86-%d9%81%d8%a7%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%b9%d9%85%db%8c%d8%af.html عمید، فرهنگ عمید، ذیل واژه انقلاب.]</ref> دو معنا برای انقلاب گفته شده است؛ نخست، تحول سریع و شدید که به‌واسطه طغیان مردم روی می‌دهد و با خشونت همراه است؛ این تحول غالباً نظام سیاسی، حقوقی و اقتصادی را نیز دچار تغییر می‌کند. دوم، تحول گسترده‌ای که بدون خشونت به‌وقوع می‌پیوندد مانند انقلاب فرهنگی و انقلاب صنعتی.<ref>[https://mesbahyazdi.ir/node/4970/بخش-اول-تحلیل-نظری-انقلاب-اسلامی مصباح یزدی، انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن، 1392ش، ص24-25.]</ref> این واژه وقتی در کنار واژه «[[اسلام]]» قرار می‌گیرد به‌معنای حرکت و خیزش مردم برای جایگزین کردن نظام اسلامی و اجرای مقررات و احکام اسلام به‌جای یک نظام غیر اسلامی است.<ref>صدیقی، نهضت‌های اسلامی و انقلاب اسلامی ایران، 1379ش، ص 49.</ref>

==انقلاب اسلامی ایران==
در [[بهمن]] ۱۳۴۱ش رفراندمی از طرف آمریکا و توسط شاه [[ایران]] برگزار گردید که هدف آن، ایجاد اصلاحات اقتصادی و اجتماعی اعلام گردید. این برنامه اصلاحی «انقلاب شاه و مردم» یا «انقلاب سفید» نام گرفت. اعتراض شدید [[امام خمینی]] به این اصلاحات، نقطه آغازین انقلاب اسلامی ایران دانسته شده است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 1 آبان 1400ش.]</ref> از دیدگاه امام خمینی [[عاشورا]]، مجالس حسینی و [[مسجد|مساجد]] مهم‌ترین نقش را در گسترش انقلاب اسلامی داشته‌اند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/C207_43856/_اهمیت_و_تأثیر_نهضت_سیدالشهدا_(ع)#page60 امام خمینی، صحیفه امام، پُرتال امام خمینی، ص54.]</ref> همچنین در بیانات آیت‌الله خامنه‌ای، از [[قم]] به‌عنوان خاستگاه اولیه انقلاب اسلامی نام برده شده است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1984 خامنه‌ای، «نقش قم در انقلاب اسلامی»، سایت دفتر حفظ و نشر حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، 27 مهر 1379ش.]</ref> قیام مردم قم در ۱۹ دی ۱۳۵۶ش به‌سرعت مورد توجه مردم ایران قرار گرفت و دیگر شهرها به پیروی از مردم قم برای مبارزه با حکومت پهلوی به‌پا خواستند.

==مبانی نظری انقلاب اسلامی ایران==
دربارهٔ پدیداری انقلاب‌ها، نظریه‌های مختلفی ارائه شده که هر کدام یک یا چند سویه از علل وقوع انقلاب را مورد توجه قرار داده‌اند.<ref>[http://www.thbaj.ir/article_16406.html ملکوتیان، «نگرشی به نظریه‌های انقلاب و نقد و ارزیابی آنها»، ص187.]</ref> در ادامه به مهم‌ترین نظریه‌های انقلاب اشاره می‌شود.

===نظریه‌پردازان غربی===

====کارل مارکس====
مارکس، جامعه‌شناس و فیلسوف آلمانی، مبارزه و کشمکش بین دو طبقه سرمایه‌دار و کارگر را خاستگاه انقلاب‌ها در طول تاریخ دانسته است. او اقتصاد را زیربنای همه امور اجتماعی می‌دانست و معتقد بود که تاریخ را امور اقتصادی به‌وجود می‌آورند نه اندیشه‌ها.<ref>[http://www.thbaj.ir/article_16406.html ملکوتیان، «نگرشی به نظریه‌های انقلاب و نقد و ارزیابی آنها»، ص189.]</ref>

====کرین برینتون====
برینتون با بررسی انقلاب‌های آمریکا، فرانسه، انگیس و روسیه به این نتیجه رسید که با وجود برخی شباهت‌ها، نمی‌توان الگوی واحدی را از این انقلاب‌ها استخراج کرد. از نظر او نظارت نکردن بر نیروهای مسلح و از دست دادن قدرت اِعمال مؤثر آن‌ها، از مهم‌ترین عوامل سقوط حکومت‌ها است.<ref>[http://www.thbaj.ir/article_16406.html ملکوتیان، «نگرشی به نظریه‌های انقلاب و نقد و ارزیابی آنها»، ص195.]</ref>

====جیمز دیویس====
نظریه دیویس نظریه‌ای اقتصادی – روان‌شناختی است. از دیدگاه وی تحولات اقتصادی تأثیر منفی بر ذهن افراد می‌گذارد<ref>[http://iws.shahed.ac.ir/article_1046_405bb6fa87b31098a8dfead2732b3db5.pdf هراتی، «بررسی تطبیقی انقلاب‌های جهان اسلام بر اساس نظریه جیمز دیویس»، ص286.]</ref> و تفکر انقلابی با جستجوی موقعیت‌های بهتر برای برآورده شدن نیازهای اساسی خود از قبیل نیازهای فیزیکی، اجتماعی، برابری و عدالت ادامه می‌یابد.<ref>[http://www.thbaj.ir/article_16406.html ملکوتیان، «نگرشی به نظریه‌های انقلاب و نقد و ارزیابی آنها»، ص197.]</ref>

====تد رابرت‌گر====
«تد» پدیده انقلاب را ناشی از احساس محرومیت نسبی در میان توده‌ها و نخبگان دانسته است؛ او با تأکید بر سه‌گانه محرومیت نزولی، محرومیت ناشی از بلندپروازی و محرومیت صعودی بر این باور است که محرومیت هرچه شدیدتر باشد احتمال وقوع انقلاب هم شدیدتر خواهد بود.<ref>ا[http://ensani.ir/file/download/article/20170315095906-9766-59.pdf مام‌جمعه‌زاده، «تحلیل جامعه‌شناسانه وقوع انقلاب اسلامی؛ با تأکید بر نظریه محرومیت نسبی تد رابرت‌گر و اندیشه‌های امام خمینی»، ص31.]</ref>

====چالمرز جانسون====
از دیدگاه جانسون، انقلاب، تلاش برای ایجاد تغییرات در ساخت جامعه از طریق خشونت است.<ref>[http://www.thbaj.ir/article_16406.html ملکوتیان، «نگرشی به نظریه‌های انقلاب و نقد و ارزیابی آنها»، ص201.]</ref> به نظر وی، وقوع انقلاب منوط به وقوع سه عامل پی‌درپی است: از دست رفتن تعادل (رکود قدرت)؛ انعطاف‌ناپذیری نخبگان حکومتی؛ مداخله عوامل شتاب‌زای انقلاب.<ref>[https://psiw.journals.ikiu.ac.ir/article_1649_9aaab872d109afc4c0dd4d8ad4efe7c1.pdf هراتی، «آزمون‌پذیری نظریه چالمرز جانسون با انقلاب‌های جهان اسلام (مطالعه موردی ایران، مصر و لیبی)»، ص 28-30.]</ref>

====ساموئل هانتینگتون====
هانتینگتون، توسعهٔ اقتصادی و سیاسی را وابسته به یکدیگر می‌داند و معتقد است درصورتی‌که توسعه سیاسی هم‌زمان با رشد و توسعه اقتصادی اتفاق نیفتد بحران‌های اجتماعی یا انقلاب رخ خواهد داد. از این منظر، ناتوانی حاکمیت در تعریف سازوکار حضور فراگیر همه نیروها در صحنه سیاسی، وقوع انقلاب را ناگزیر می‌سازد.<ref>[http://iws.shahed.ac.ir/article_329.html هراتی، «مطالعۀ تطبیقی آزمون‌پذیری نظریۀ انقلاب هانتینگتون با انقلاب در ایران و مصر»، ص4.]</ref>

====تدا اسکاچ‌پل====
خانم تدا اسکاچ‌پل با متمایز دانستن انقلاب سیاسی از اجتماعی، بر این نکته تأکید کرده است که در انقلاب سیاسی، ساختارهای اجتماعی دستخوش تغییر نمی‌شود اما با انقلاب اجتماعی، هم ساختار حکومت و هم طبقات اجتماعی دگرگون می‌شود.<ref>[http://pajoohe.ir/تدا-اسکاچ-پل-انقلاب-اسلامی-و-دولت-رانتیر__a-46168.aspx اشرافی، «تدا اسکاچ‌پل (انقلاب اسلامی و دولت رانتیر)، سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب 24 آبان 1393ش.]</ref> او با برشمردن بحران سیاسی دولت، شورش از پایین و مشارکت نخبگان به‌عنوان پیش‌زمینه‌های انقلاب،<ref>[http://pajoohe.ir/تدا-اسکاچ-پل-انقلاب-اسلامی-و-دولت-رانتیر__a-46168.aspx اشرافی، «تدا اسکاچ‌پل (انقلاب اسلامی و دولت رانتیر)، سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب 24 آبان 1393ش.]</ref> بر این باور است که انقلاب‌ها می‌آیند و ساخته نمی‌شوند.<ref>[http://www.thbaj.ir/article_16406.html ملکوتیان، «نگرشی به نظریه‌های انقلاب و نقد و ارزیابی آنها»، ص202.]</ref>

====هانا آرنت و ویلیام کورن هاوزر====
نظریه هانا آرنت به «جامعه توده‌وار» معروف است. از دیدگاه هانا آرنت و ویلیام کورن شروط لازم برای ایجاد جنبش‌های توده‌ای عبارت است از «سقوط اقتدار و مرجعیت سیاسی» و «عدم پذیرش آنان توسط مردم». از سوی دیگر تشکیل گروه‌هایی از افراد به حاشیه رانده‌شده و آماده شدن آن‌ها برای رهبری جامعه جدید، شرط کافی برای تحقق انقلاب دانسته شده است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/65802/نگاهى-به-نظریه-هاى-انقلاب فولادی، «نگاهی به نظریه‌های انقلاب»، پرتال علوم انسانی، تاریخ بازدید: 17 آبان 1400ش.]</ref>

===اندیشمندان مسلمان===

====امام خمینی====
[[پرونده:انقلاب اسلامی.jpg|جایگزین=سخنرانی امام خمینی علیه شاه خرداد ۴۲|بندانگشتی|سخنرانی علیه شاه ۱۳ خرداد ۴۲ش]]
نظریه [[امام خمینی]] دربارهٔ انقلاب اسلامی، انقلاب را فرایندی پیچیده و چندمرحله‌ای می‌داند که محور اصلی آن تحول درونی انسان‌ها است. برخلاف برخی نظریه‌های مدرن جامعه‌شناسی که انقلاب را بیشتر محصول عوامل بیرونی و اجتماعی می‌دانند، امام خمینی بر اهمیت انقلاب از درون تأکید می‌کند.

بر اساس دیدگاه او، انقلاب اسلامی محصول یک فرایند چهار مرحله‌ای است. ابتدا طرح «اسلام انقلابی» مطرح می‌شود و این طرح با برداشت‌های سنتی و تجددگرایانه از اسلام درگیر می‌شود؛ این درگیری معرفتی زمینه‌ساز آگاهی عمومی و شکل‌گیری انقلاب انسانی است. انقلاب انسانی مفهومی مرکزی و در عین حال پیچیده است که با وجود داشتن زمینه‌های اجتماعی، به دست غیب الهی و در درون انسان‌ها تحقق می‌یابد.

محصول این تحول درونی، مولودی نو و غیرقابل پیش‌بینی است که به عنوان انسان انقلابی شناخته می‌شود. انسان انقلابی در مسیر تحقق انقلاب اجتماعی، دست به کنش‌های متمایز و فعال می‌زند که نهایتاً به شکل‌گیری انقلاب اسلامی می‌انجامد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/365701/%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87- نامخواه، «نظریه انقلاب امام خمینی(ره)»، 1394ش، ص172.]</ref>

===='''محمدجواد باهنر'''====
از دیدگاه باهنر، انقلاب اسلامی صرفاً یک رویداد سیاسی نیست بلکه فرایندی چندبعدی و تحول‌محور است که به تحقق آرمان‌ها و ارزش‌های انقلاب در حوزه‌های مختلف جامعه می‌انجامد. به باور او، انقلاب برای رسیدن به اهداف خود نیازمند طی کردن مراحل تکاملی به‌صورت مستمر و آگاهانه است. این فرایند با تحول روحی و فکری جامعه آغاز می‌شود تا بستر فرهنگی و فکری پذیرش ارزش‌ها و آرمان‌های انقلاب فراهم گردد. 

پس از آماده شدن جامعه، انقلاب سیاسی رخ می‌دهد و نظام مبتنی بر اصول و ارزش‌های دینی جایگزین نظم پیشین می‌شود. اما انقلاب با تغییرات سیاسی محدود نمی‌ماند؛ بسترهای فرهنگی و سازمانی داخلی نیز باید تقویت شوند تا انقلاب در عرصه‌های اقتصادی، اجتماعی و نهادی تثبیت شود و در نهایت ارزش‌ها و آرمان‌های نوین خود را به جامعه گسترده‌تر و حتی فراتر از مرزهای داخلی صادر کند. به این ترتیب، از منظر باهنر، انقلاب اسلامی فرآیندی پیوسته و همه‌جانبه است که از تحول فردی و فرهنگی آغاز و به دگرگونی‌های سیاسی، نهادی و فرهنگی گسترده و صدور ارزش‌ها منتهی می‌شود.<ref>[https://trs.ri-khomeini.ac.ir/article_181425.html جمشیدی‌ها و قربی، «نظریه فرایندی انقلاب اسلامی از منظر اندیشه محمدجواد باهنر»، 1402ش، ص74.]</ref>

==اثرگذاری انقلاب اسلامی ایران بر نظریه‌های انقلاب==
[[پرونده:انقلاب اسلامی۱.jpg|جایگزین=اولین تظاهرات مستقل زنان زنجان علیه رژیم پهلوی|بندانگشتی|اولین تظاهرات مستقل زنان زنجان علیه رژیم پهلوی در سال ۵۷ش]]
وقوع انقلاب اسلامی ایران نظریه‌های انقلاب و روندهای مطالعات انقلاب را دگرگون کرد؛ برخی از نظریه‌ها رد و برخی اصلاح گردید و برخی نظریه‌های جدید تدوین شد.<ref>[https://qjpl.atu.ac.ir/article_2764_79326b738a929c6f7a272e425282008a.pdf پناهی، «اثر انقلاب اسلامی ایران در نظریه‌های وقوع انقلابات»، ص47.]</ref>

«نقش زنان در انقلاب‌ها» از موضوعات مغفول در نظریه‌های انقلاب بود که با وقوع انقلاب اسلامی مورد توجه جامعه‌شناسان قرار گرفت.<ref>[https://qjpl.atu.ac.ir/article_2764_79326b738a929c6f7a272e425282008a.pdf پناهی، «اثر انقلاب اسلامی ایران در نظریه‌های وقوع انقلابات»، ص40.]</ref> موضوع «بحران مشروعیت سیاسی» از دیگر عواملی است که در نظریه‌های پیشین انقلاب مورد توجه قرار نگرفته است. نظریات مارکسیستی به‌دلیل توجه تام به نقش مسائل اقتصادی، از توضیح نقش این عامل در وقوع انقلاب‌ها عاجز هستند.<ref>[https://qjpl.atu.ac.ir/article_2764_79326b738a929c6f7a272e425282008a.pdf پناهی، «اثر انقلاب اسلامی ایران در نظریه‌های وقوع انقلابات»، ص35.]</ref> پیروزی انقلاب اسلامی، جامعه‌شناسان را بر آن داشت تا به نقش «بحران مشروعیت سیاسی» در ناپایداری سیاسی بپردازند. «فرهنگ سیاسی مقاومت» از دیگر عوامل وقوع انقلاب است که به گفته «جان فورد» تا قبل از انقلاب اسلامی ایران مورد توجه نظریه‌پردازان انقلاب نبود و بعد از انقلاب ایران بود که این اصطلاح به ادبیات نظریه‌پردازان انقلاب راه یافت.<ref>[https://qjpl.atu.ac.ir/article_2764_79326b738a929c6f7a272e425282008a.pdf پناهی، «اثر انقلاب اسلامی ایران در نظریه‌های وقوع انقلابات»، ص29.]</ref>

«نقش اراده، آرمان و رهبری» از عوامل مهم در پیروزی انقلاب اسلامی ایران است که جامعه‌شناسانی مانند تدا اسکاچ‌پل آن را انکار می‌کرد اما بعد از پیروزی انقلاب اسلامی با انتشار مقاله‌ای به‌نام «دولت رانتیر (تحصیل‌دار) و اسلام شیعی در انقلاب ایران»<ref>[http://quarterly.risstudies.org/article_1068_e8e3f8f77567fe51c42b4103de53576d.pdf اسکاچ پل، «دولت رانتیر(تحصیل‌دار) و اسلام شیعی در انقلاب ایران»، ترجمه محمدتقی دلفروز.]</ref> رسماً از نظرات قبلی خود عقب‌نشینی کرد.<ref>[http://www.thbaj.ir/article_16406.html ملکوتیان، «نگرشی به نظریه‌های انقلاب و نقد و ارزیابی آنها»، ص203.]</ref>

همچنین اندیشمندان زیادی در غرب و از کشورهای مختلف متأثر از انقلاب اسلامی مردم ایران کوشیده‌اند با نوشتن [[کتاب]]، مقاله، مصاحبه و حتی سفر به [[ایران]] ابعاد و عوامل مختلف وقوع انقلاب اسلامی ایران را مورد بررسی قرار دهند. از جمله این افراد می‌توان به میشل فوکو جامعه‌شناس و فیلسوف فرانسوی، جان فوران جامعه‌شناس و محقق در زمینه انقلاب‌های اجتماعی، نیکی. آر کِدی تاریخ‌شناس و استاد دانشگاه کالیفرنیا، آصف بیات جامعه‌شناس و استاد دانشگاه ایلینوی آمریکا و لیلی عشقی پژوهشگر در حوزه جامعه‌شناسی و مقیم فرانسه اشاره کرد.

==زمینه‌های پیدایش انقلاب اسلامی ایران==
زمینه‌های وقوع انقلاب اسلامی به چهار دسته کلان تقسیم می‌شود:

===زمینه‌های فرهنگی===
[[پرونده:انقلاب اسلامی۲.jpg|جایگزین=راهپیمایی مردم تهران در روز ۱۲ بهمن سال ۵۷|بندانگشتی|راهپیمایی مردم تهران در روز ۱۲ بهمن ۵۷ش]]
در مورد زمینه‌های فرهنگی وقوع انقلاب اسلامی چند دیدگاه مطرح شده است؛ عده‌ای مانند حامد الگار «[[شیعه|تشیع]]»، «رهبری [[امام خمینی]]» و «طرح کردن [[اسلام]] به‌عنوان یک ایدئولوژی» را مهم‌ترین زمینه‌های فرهنگی وقوع انقلاب اسلامی دانسته‌اند وگروهی دیگر معتقدند «جدا شدن حکومت پهلوی از اسلام» و «بی‌توجهی به شعائر دینی» از یک‌سو و «قدرت یافتن روحانیون و بسیج کردن مردم توسط آن‌ها» از سوی دیگر، از عوامل مهم فرهنگی ـ اجتماعی در پیروزی انقلاب اسلامی هستند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20101225163823-بررسي%20برخي%20علل%20و%20زمينه%20هاي%20بشري%20انقلاب%20اسلامي%20از%20ديدگاه%20امام%20خميني.pdf معینی‌پور، «بررسی برخی علل و زمینه‌های بشری انقلاب اسلامی از دیدگاه امام خمینی»، ص6.]</ref>

===زمینه‌های سیاسی===
وابستگی آشکار حکومت پهلوی به غرب خصوصاً آمریکا، فساد گسترده در بین عوامل حکومت، اختناق و مقابله حکومت با آزاداندیشی، ظلم و بی‌عدالتی گسترده در کشور،<ref>[https://sndu.ac.ir/fa/news/2684/انقلاب-اسلامی-زمینه-های-شکل-گیری-و-عوامل-پیروزی «انقلاب اسلامی؛ زمینه‌های شکل‌گیری و عوامل پیروزی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی و تحقیقات راهبردی، تاریخ درج مطلب: 20 بهمن 1399ش.]</ref> اقداماتی مانند احیاء کاپیتولاسیون و اصلاحات ارضی از مهم‌ترین زمینه‌های سیاسی وقوع انقلاب اسلامی به‌شمار می‌آید.<ref>[http://www.qudsonline.ir/news/642310/زمینه-ها-و-عوامل-پیروزی-انقلاب-اسلامی علیزاده، «زمینه‌ها و عوامل پیروزی انقلاب اسلامی»، در سایت قدس آنلاین، تاریخ درج مطلب: 11 بهمن 1397ش.]</ref>

===زمینه‌های اقتصادی===
رشد نامتوازن اقتصادی، فاصله طبقاتی زیاد، توزیع ناعادلانه ثروت، فساد مالی طبقه حاکم، تشدید [[مهاجرت]] و وضعیت نابسامان مهاجران روستایی در شهرها و در نهایت بحران اقتصادی از مهم‌ترین زمینه‌های اقتصادی وقوع انقلاب اسلامی بوده است.<ref>[http://www.sabajahad.com/fa/news/45/زمینه-های-اقتصادی-پیروزی-انقلاب-اسلامی مولایی، «زمینه‌های اقتصادی پیروزی انقلاب اسلامی»، سایت صبا جهاد، تاریخ درج مطلب: 21 بهمن 1398ش.]</ref>

===زمینه‌های اعتقادی===
نفی استبداد و استعمار، نفی سلطه استکبار، مبارزه با استعمار، ظلم‌ستیزی و استقلال از مفاهیمی هستند که روح قیام و حرکت برای برپایی نظام اسلامی را در مردم ایران زنده کرد.<ref>[https://sndu.ac.ir/fa/news/2684/انقلاب-اسلامی-زمینه-های-شکل-گیری-و-عوامل-پیروزی «انقلاب اسلامی؛ زمینه‌های شکل‌گیری و عوامل پیروزی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی و تحقیقات راهبردی، تاریخ درج مطلب: 20 بهمن 1399ش.]</ref>

==عوامل پیروزی انقلاب اسلامی ایران از دیگاه رهبران جمهوری اسلامی==
[[امام خمینی]] و آیت‌الله خامنه‌ای، رهبران انقلاب اسلامی، از عواملی مانند [[ایمان]] به [[خدا]]، اتکال و اعتماد مردم به خدا، امدادهای غیبی، وحدت‌کلمه در تمام اقشار مردم، اسلام‌خواهی و ساده‌زیستی مردم، [[اعتماد به نفس]] و نفی خودباختگی به‌عنوان مهم‌ترین عوامل پیروزی انقلاب اسلامی یاد کرده‌اند.<ref>[http://pajuhesh.irc.ir/Product/book/show.text/id/309/book_keyword/occasion/index/1/indexId/92433 «عوامل پیروزی انقلاب اسلامی»، سایت اداره کل پژوهش‌های رسانه، تاریخ بازدید: 25 مهر 1400ش.]</ref>

==گروه‌های اجتماعی اثرگذار در شکل‌گیری انقلاب اسلامی==
تمام اقشار و گروه‌های اجتماعی ایران در شکل‌گیری انقلاب اسلامی مشارکت داشتند، از جمله:
*مراجع تقلید مانند آیت‌الله مرعشی نجفی و آیت‌الله گلپایگانی؛
*حوزویان مانند [[مرتضی مطهری|شهید مطهری]]، [[شهید بهشتی]]، آیت‌الله خامنه‌ای، آیت‌الله هاشمی رفسنجانی و سید مصطفی خمینی؛
*دانشگاهیان مانند [[مصطفی چمران|شهید دکتر چمران]]، دکتر شریعتی و مهندس بازرگان؛
*بازاریان مانند حبیب‌الله عسگر اولادی، شهید مهدی عراقی و شهید طیب حاج‌رضایی؛
*نظامیان مانند شهیدان سپهبد قرنی، سپهبد [[صیاد شیرازی]]، سرلشکر بابایی و سرلشکر آبشناسان؛
*رجال سیاسی مانند داریوش فروهر، یدالله سحابی و ابراهیم یزدی؛
*زنان مانند [[مرضیه حدیدچی]] (دباغ)، اعظم طالقانی و مریم بهروزی؛
*هیئت‌های مذهبی مانند هیئت مؤتلفه اسلامی، [[هیئت]] بنی‌فاطمه در [[تهران]] و هیئت قائمیه تهران؛<ref>[https://www.irdc.ir/fa/news/147/معرفی-هیئت‌های-تأثیرگذار-در-انقلاب-اسلامی-–-بخش-اول «معرفی هیئت‌های تأثیرگذار در انقلاب اسلامی – بخش اول»، سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: 29 مهر 1394ش.]</ref>
*دانش‌آموزان و [[دانشجو|دانشجویان]] مانند شهیدان [[مهدی باکری|باکری]]، علم‌الهدی، علیرضا موحد دانش، باقری، و محبوبه دانش؛
*گروه‌های مسلح مانند فدائیان اسلام، امت واحده، منصورون موحدین.

==حکومت در انقلاب اسلامی ایران==
«[[مردم‌سالاری دینی]]»، بنیان حکومت در انقلاب اسلامی است. «مردم‌سالاری» به‌معنای سپردن کار به مردم از طریق انتخابات است و ترکیب «[[دین]]» با مردم‌سالاری به‌معنای آن است که آنچه به مردم سپرده شده و هر کاری که از این طریق انجام می‌گیرد باید در چاچوب آئین اسلام باشد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=26615 خامنه‌ای، «بیانات در مراسم بیست و پنجمین سالگرد رحلت امام خمینی»، سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 14 خرداد 1393ش.]</ref>

==اصول و ارزش‌های انقلاب اسلامی ایران==
[[ایمان]]، عدالت‌طلبی، ستیز با استکبار و استبداد، پرهیز از [[تجمل‌گرایی]] و اشرافی‌گری، ساده‌زیستی مسئولان، نفی استثمار، نفی سلطه بیگانگان و وابستگی به آن‌ها، نفی اباحی‌گری و [[سکولاریسم]] اخلاقی، دفاع از مظلومان جهان، فتح قله‌های دانش، حفظ [[کرامت انسانی]]، تلاش برای ایجاد برادری و برابری در جامعه، ایستادگی در مقابل دشمن، استقلال سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، آزادی فکر، گسترش فضائل اخلاقی در جامعه، حکومت مردمی و صالح توسط رهبران انقلاب اسلامی به‌عنوان ارزش‌های انقلاب اسلامی معرفی شده است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1391/11/12/9960/ارزش-هاى-انقلاب-اسلامی-چیست سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، به نقل از: «ارزش‌های انقلاب اسلامی چیست؟»، سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 12 بهمن 1391ش.]</ref>

==گفتمان انقلاب اسلامی ایران==
دال مرکزی گفتمان انقلاب اسلامی «هویت اسلامی» است.<ref>[https://sndu.ac.ir/maktab/fa/news/2626/گفتمان-انقلاب-اسلامی-منطبق-بر-آموزه-های-اسلام-ناب فرزندی، «گفتمان انقلاب اسلامی منطبق بر آموزه‌های اسلام ناب»، در سایت دفتر مکتب و اندیشه دفاعی، تاریخ درج مطلب: 13 بهمن 1399ش.]</ref> بر این اساس مفاهیمی چون مردم‌سالاری دینی، حقوق بشر اسلامی، [[فقه اسلامی|فقه]]، [[درجه اجتهاد|اجتهاد]]، امت‌گرایی در برابر ملی‌گرایی و دفاع از محرومان و مستضعفان بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به مرور زمان برجسته شد و به‌عنوان نمادهای گفتمان انقلاب اسلامی قرار گرفت. از منظر برخی از پژوهشگران، انقلاب اسلامی با بازتعریف مفاهیمی مانند جمهوریت، مردم‌سالاری، آزادی، عدالت، برابری و حقوق بشر در چارچوب گفتمان خویش، از ظرفیت بالایی در تقابل با گفتمان‌های مسلط جهان برخوردار شده و می‌تواند در آینده به گفتمان برتر در عرصه بین‌الملل تبدیل شود.<ref>[http://sspp.iranjournals.ir/article_23297_604b63c0c73bc67e58418b72764b7982.pdf رضایی جعفری، «گفتمان انقلاب اسلامی ایران و الزامات اشاعه ارزش‌های آن در عصر جهانی شدن بر اساس نظریه لاکلا و موفه»، ص95.]</ref>

==آرمان‌ها و اهداف انقلاب اسلامی ایران==
آرمان‌ها و اهداف انقلاب اسلامی در سه گروه سیاسی، اجتماعی ـ فرهنگی و اقتصادی دسته‌بندی می‌شود.

===آرمان‌های سیاسی===
نظام‌سازی، جلب رضایت مردم در چارچوب دستورهای الهی، آزادی، استقلال، مبارزه با استکبار و استعمار و جلوگیری از نفوذ بیگانگان.

===آرمان‌های اجتماعی ـ فرهنگی===
احیای [[دین]] و [[معنویت]]، فراهم کردن زمینه رشد فضائل اخلاقی، مبارزه با فساد، ارتقای سطح آگاهی‌های عمومی، رفع تبعیض و ایجاد امکانات عادلانه برای عموم، برقراری حقوق مساوی برای مردم بدون توجه به قوم، قبیله، رنگ، نژاد و زبان، صالح بودن کارگزاران امور تربیتی و آموزشی، حاکمیت بلامنازع ارزش‌های الهی و نفی تمامی اولویت‌های غیر اسلامی.

===آرمان‌های اقتصادی===
جلوگیری از غارت بیت‌المال، استقلال و خودکفایی اقتصادی و صنعتی، ریشه‌کنی فقر و محرومیت، تأمین نیازهای اساسی شامل مسکن، [[خوراک]]، پوشاک، بهداشت، درمان، آموزش و پرورش و امکانات لازم برای تشکیل [[خانواده]]، تأمین شرایط برای اشتغال کامل، عدالت اقتصادی و کم‌کردن فاصله طبقاتی، جلوگیری از سلطه اقتصادی بیگانه بر کشور، محرومیت‌زدایی.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/1528938/آرمان-ها-و-اهداف-انقلاب-اسلامی «آرمان‌ها و اهداف انقلاب اسلامی»، سایت خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: 7 اسفند 1395ش.]</ref>

==آسیب‌شناسی انقلاب اسلامی ایران==
آسیب‌ها و خطرات تهدیدکننده انقلاب اسلامی به دو گروه آسیب‌های داخلی و آسیب‌های بیرونی تقسیم می‌شود.

===آسیب‌های داخلی===
تحریف ارزش‌ها، تجددگرایی افراطی، رواج سکولاریسم، فساد اداری و اجتماعی، دنیاطلبی و اشتغال به زینت‌های دنیوی، سوء مدیریت، ناتمام رها کردن آرمان‌های انقلاب، تفرقه و اختلاف، غفلت از پرورش نیروی انسانی، بی‌عدالتی اقتصادی، فراموش کردن محرومان، تضعیف رهبری، تضعیف روحیه انقلابی، ابتذال فرهنگی.

===آسیب‌های بیرونی===
توطئه براندازی انقلاب (آشکار و پنهان)، تحریف ریشه‌های انقلاب، [[تهاجم فرهنگی]]، ترویج ملی‌گرایی در برابر اسلام‌خواهی، ترویج اسلام‌ستیزی، نفوذ فرصت‌طلبان در انقلاب، ترویج قومیت‌گرایی.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-article?id=10743 « آسیب‌شناسی انقلاب اسلامی»، سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 27 آذر 1389ش.]</ref>

==بازتاب منطقه‌ای و جهانی انقلاب اسلامی ایران==
[[پرونده:انقلاب اسلامی۳.jpg|جایگزین=راهپیمایی مردم یمن با پرچم‌های ایران و فلسطین|بندانگشتی|راهپیمایی مردم یمن با پرچم‌های ایران و فلسطین]]
انقلاب اسلامی در سه سطح منطقه‌ای ([[خاورمیانه]])، سطح جهان اسلام (تمام کشورها و جوامع مسلمان) و سطح بین‌المللی اثرگذار بوده<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/477047/زمینه-های-تاثیر-انقلاب-اسلامی-بر-عرصه-های-جهانی-در-پسا-چهل-سالگی « زمینه‌های تأثیر انقلاب اسلامی بر عرصه‌های جهانی در پساچهل‌سالگی انقلاب»، سایت خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1397ش.]</ref> و اهدافی مانند احیای هویت دینی، طرح اندیشه حکومت اسلامی، دفاع از آرمان [[اشغال سرزمین فلسطین|فلسطین]] و ایجاد وحدت و همبستگی اسلامی را پی گرفته است.<ref>[https://avapress.com/fa/170539/تأثيرات-فرهنگي-انقلاب-اسلامي-ايران-در-سطوح-مختلف-فرامنطقه-اي «تأثیرات فرهنگی انقلاب اسلامی ایران در سطوح مختلف فرامنطقه‌ای»، سایت خبرگزاری صدای افغان، تاریخ درج مطلب: 14 دَلو(بهمن) 1388ش.]</ref>

پیروزی انقلاب اسلامی در [[ایران]] بیشترین تأثیر را در الگوسازی برای جنبش‌های سیاسی در جهان اسلام و منطقه خاورمیانه داشته است. این پیروزی که با تکیه بر آرمان مبارزه با استکبار و استعمار به‌دست آمد، این پیام را به منطقه ارسال کرد که باید در برابر حاکمان ظالم و فاسد قیام کرد تا به آزادی رسید. بر این اساس تفکر «[[محور مقاومت|مقاومت]]» که از ایران شکل گرفت در جغرافیای گسترده‌ای از منطقه خاورمیانه شامل [[لبنان]]، فلسطین، پاکستان، افغانستان، مصر، تونس، لیبی، یمن و اردن ادامه یافت و در بسیاری از آن‌ها منجر به سقوط حاکمان فاسد و مستبد شد.

==تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر ارزش‌های اجتماعی==
انقلاب اسلامی در زمینه‌های مختلف اجتماعی مانند بالا رفتن روحیه [[امید]] و [[اعتماد به نفس]]، افزایش [[عزت نفس|عزت]] و روحیه انقلابی، احیای روحیه جمع‌گرایی به‌جای فردگرایی و احیای روحیه تلاش و [[توکل]] بر [[خدا]] در مقابل تقدیرگرایی، اثرگذار بوده است.<ref>[http://cgirj.ihuo.ac.ir/article_51_8f6d8ff8517399c2bafa9bb3d4657b92.pdf محمدی، «تأثیر انقلاب بر ارزش‌های اجتماعی «از فردگرایی تا جمع‌گرایی»»، ص130-132.]</ref>

==دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران==
پژوهشگران، مهم‌ترین دستاوردهای انقلاب اسلامی در حوزه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، علمی و فرهنگی را چنین برشمرده‌اند: استقلال در تصمیم‌گیری، حفظ تمامیت ارضی کشور، رساندن ایران به عزت و [[کرامت]] شایسته، ارتقاء جایگاه ایران در جهان، صدور آرمان‌های انقلاب، الهام‌بخشی به حق‌طلبان عالم، گسترش آزادی‌های عمومی، تشویق [[جوانی|جوانان]] به آزاداندیشی و طرح آزاد مباحث، گسترش برخورداری‌های عمومی و امکانات مادی (در مقایسه با پیش از انقلاب و کشورهای هم‌تراز)، پیشرفت در معنویات و امکان سیر تکاملی در فضای انقلاب، گسترش عدالت اجتماعی، اهتمام به مبارزه با فساد و برخورد با عوامل فساد، توان ایستادگی در برابر زورگویان و سلطه‌طلبان جهانی، رشد علمی و صنعتی، پیشرفت فوق‌العاده در علم پزشکی، داروسازی، فن‌آوری هسته‌ای.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=25274 «دستاوردهای انقلاب اسلامی»، سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 10 بهمن 1395ش.]</ref>

==تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر سبک زندگی==
[[سبک زندگی]] در هر جامعه‌ای، بازتاب باورها و ارزش‌های پذیرفته‌شده در آن جامعه است. با توجه به پررنگ بودن نقش دین در انقلاب اسلامی و با توجه به اهمیت نقش «هویت اسلامی» در تغییر سیستم فکری و نگرش‌ها، انقلاب اسلامی در بیشتر حوزه‌های سبک زندگی تأثیر مستقیم یا غیرمستقیم داشته و برخی را اصلاح، برخی را ایجاد و برخی از الگوهای رفتاری رایج در پیش از انقلاب را حذف کرده است. انقلاب اسلامی با تسهیل «ورود زنان به عرصه‌های مختلف اجتماعی» سبب ایجاد تغییرات عمده‌ای در سبک زندگی زنان و خانواده‌های ایرانی گردید. اخلاق اجتماعی، [[ازدواج]] و [[خانواده]]، [[دین]] و [[معنویت]]، زبان و ادبیات، هنر و معماری، کسب‌وکار، [[خوراک]] و سفره، بهداشت و تندرستی، آئین‌های ملی، [[جشن‌‌های ملی ایران‌|جشن‌ها]]، [[موسیقی]] و [[گردشگری]] از حوزه‌های متأثر از انقلاب اسلامی است. این اثرگذاری با هدف تعالی فرهنگ اسلامی ـ ایرانی و نهادینه‌سازی آن در میان جامعه و نسل جدید پیگیری می‌شود.<ref>بیاتانی، «مروری بر گفتمان سبک زندگی در فضای فرهنگی انقلاب اسلامی»، ص53.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* اسکاچ پل، تدا، «دولت رانتیر (تحصیل‌دار) و اسلام شیعی در انقلاب ایران»، ترجمه محمدتقی دلفروز، در فصلنامه مطالعات راهبردی، شماره نوزدهم، بهار ۱۳۸۲ش.
* اشرافی، مرتضی، تدا اسکاچ‌پل (انقلاب اسلامی و دولت رانتیر)، سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش.
* امام‌جمعه‌زاده، سید جواد و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناسانه وقوع انقلاب اسلامی؛ با تأکید بر نظریه محرومیت نسبی تد رابرت‌گر و اندیشه‌های امام خمینی»، در دوفصلنامه دانش سیاسی، شماره اول، بهار و تابستان ۱۳۹۵ش.
* امام خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام، در پُرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۹ آبان ۱۴۰۰ش.
* اسماعیلی، محسن، حرم اهل‌بیت (ع) خاستگاه انقلاب اسلامی، قم، زائر، ۱۳۸۴ش.
* «انقلاب اسلامی؛ زمینه‌های شکل‌گیری و عوامل پیروزی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی و تحقیقات راهبردی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ بهمن ۱۳۹۹ش.
* «ارزش‌های انقلاب اسلامی چیست؟»، سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۳۹۱ش.
* «آرمان‌ها و اهداف انقلاب اسلامی»، سایت خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند ۱۳۹۵ش.
* «آسیب‌شناسی انقلاب اسلامی»، سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۳۸۹ش.
* بیاتانی، حسین، «مروری بر گفتمان سبک زندگی در فضای فرهنگی انقلاب اسلامی»، به نقل از: رئوف موسوی، سید ابراهیم، «مسئله سبک زندگی»، تهران، سوره مهر، ۱۳۹۹ش.
* پناهی، محمدحسین، «اثر انقلاب اسلامی ایران در نظریه‌های وقوع انقلابات»، در پژوهش حقوق و سیاست، شماره ۲۱، پائیز و زمستان ۱۳۸۵ش.
* «تأثیرات فرهنگی انقلاب اسلامی ایران در سطوح مختلف فرامنطقه‌ای»، سایت خبرگزاری صدای افغان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ دَلو (بهمن) ۱۳۸۸ش.
* خامنه‌ای، سید علی، «نقش قم در انقلاب اسلامی»، سایت دفتر حفظ و نشر حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مهر ۱۳۷۹ش.
* خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در مراسم بیست و پنجمین سالگرد رحلت امام خمینی»، سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۳۹۳ش.
* «دستاوردهای انقلاب اسلامی»، سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۵ش.
* رضایی جعفری، محسن و دیگران، «گفتمان انقلاب اسلامی ایران و الزامات اشاعه ارزش‌های آن در عصر جهانی شدن بر اساس نظریه لاکلا و موفه»، در فصلنامه مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی، شماره بیستم، پائیز ۱۳۹۵ش.
* «زمینه‌های تأثیر انقلاب اسلامی بر عرصه‌های جهانی در پساچهل‌سالگی انقلاب»، سایت خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۳۹۷ش.
* شیرودی، مرتضی، «عاشورا، خاستگاه انقلاب اسلامی ایران»، در فصلنامه حکومت اسلامی، شماره ۲۷، ۱۳۸۲ش.
* صدیقی، کلیم، نهضت‌های اسلامی و انقلاب اسلامی ایران، ترجمه سید هادی خسروشاهی، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۹ش.
* علیزاده، ملک‌محمد، «زمینه‌ها و عوامل پیروزی انقلاب اسلامی»، در سایت قدس آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۱ بهمن ۱۳۹۷ش.
* عمید، حسن، فرهنگ عمید، سایت کتابسرای اشجع، تاریخ بازدید: ۲۰ مهر ۱۴۰۰ش.
* فرزندی، عباسعلی، «گفتمان انقلاب اسلامی منطبق بر آموزه‌های اسلام ناب»، در سایت دفتر مکتب و اندیشه دفاعی، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۹ش.
* فولادی، محمد، «نگاهی به نظریه‌های انقلاب»، پرتال علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۱۷ آبان ۱۴۰۰ش.
* «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، در سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۱ آبان ۱۴۰۰ش.
* «گفتمان‌سازی از منظر رهبر معظم انقلاب (مقطع بررسی ۱۳۹۰ – ۱۳۹۶)»، سایت خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۳۰ آبان ۱۳۹۶ش.
* لشگری تفرشی، احسان، «تبیین چگونگی نفوذ جغرافیایی اندیشه‌های انقلاب اسلامی ایران در خاورمیانه از طریق تئوری پخش»، در فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره ۲، تابستان ۱۳۹۵ش.
* محمدی، محسن و دیگران، «تأثیر انقلاب بر ارزش‌های اجتماعی «از فردگرایی تا جمع‌گرایی»»، در دوفصلنامه پاسداری فرهنگی انقلاب اسلامی، شماره ۱۱، بهار و تابستان ۱۳۹۴ش.
* محمدی، منوچهر، تحلیل انقلاب اسلامی، تهران، انتشارات امیرکبیر، چاپ بیست و دوم، ۱۳۹۹ش.
* مصباح یزدی، محمدتقی، انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ دوازدهم، ۱۳۹۲ش.
* «مسجد خاستگاه انقلاب اسلامی است»، سایت خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مرداد ۱۴۰۰ش.
* «معرفی هیئت‌های تأثیرگذار در انقلاب اسلامی – بخش اول»، سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مهر ۱۳۹۴ش.
* معینی‌پور، مسعود، «بررسی برخی علل و زمینه‌های بشری انقلاب اسلامی از دیدگاه امام خمینی»، در فصلنامه پژوهشی مطالعات انقلاب اسلامی، شماره دوازدهم، بهار ۱۳۸۷ش.
* ملکوتیان، مصطفی، «نگرشی به نظریه‌های انقلاب و نقد و ارزیابی آن‌ها»، در دوفصلنامه تحول در علوم انسانی، شماره ۴، بهار و تابستان ۱۳۹۴ش.
* مولایی، فخراله، «زمینه‌های اقتصادی پیروزی انقلاب اسلامی»، سایت صبا جهاد، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۳۹۸ش.
* هراتی، محمدجواد و دیگران، «بررسی تطبیقی انقلاب‌های جهان اسلام بر اساس نظریه جیمز دیویس»، در دوفصلنامه جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، شماره ۲، پائیز و زمستان ۱۳۹۸ش.
* هراتی، محمدجواد و دیگران، «آزمون‌پذیری نظریه چالمرز جانسون با انقلاب‌های جهان اسلام (مطالعه موردی ایران، مصر و لیبی)»، در فصلنامه مطالعات سیاسی جهان اسلام، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۷ش.
* هراتی، محمدجواد، «مطالعهٔ تطبیقی آزمون‌پذیری نظریهٔ انقلاب هانتینگتون با انقلاب در ایران و مصر»، در دوفصلنامه جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، شماره ۲، پائیز و زمستان ۱۳۹۴ش.
{{پایان منابع}}