نمایش مبدأ برای اهل‌بیت از دیدگاه اهل‌سنت افغانستان

<big>'''اهل‌بیت از دیدگاه اهل‌سنت افغانستان'''</big>؛ جایگاه و نقش اهل‌بیت پیامبر اسلام در سبک زندگی اهل‌سنت افغانستان. <br>اهل‌سنت در افغانستان با پیشینه‌ای غنی از فرهنگ اسلامی، از دیرباز جایگاه خاصی برای [[اهل بیت|اهل‌بیت]] [[حضرت محمد|پیامبراکرم]] قائل بوده‌اند. تکریم خاندان پیامبر بر سبک زندگی، فرهنگ و تعاملات اجتماعی اهل‌سنت در افغانستان تاثیر گذاشته است. اهل‌سنت افغانستان که بیشتر پیرو مذهب حنفی هستند احترام و محبت به اهل‌بیت را جزء الزامات دینی و بخش جدایی‌ناپذیر از [[ایمان]] می‌دانند.
==اهل‌بیت در منابع تفسیری و روایی اهل‌سنت== 

مهرورزی اهل‌سنت افغانستان به اهل‌بیت پیامبراکرم، متاثر از رویکرد مفسران و محدّثان اهل‌سنت به خاندان پیامبر است. از منظر مفسران اهل‌سنت، آیه تطهیر<ref>سوره احزاب، آیه 33.</ref> و آیه [[مباهله]] دربارۀ اهل‌بیت نازل شده، آنان را از هرگونه ناپاکی مبرا دانسته و پاکی مطلق آن‌ها را تایید می‌کند.<ref>طبری، تفسیر الطبری، 1961م، ج22، ص55.</ref> هم‌چنین در آیه مودت<ref>سوره شوری، آیه 23.</ref> از پیامبر خواسته شده است که محبت و احترام به اهل‌بیت خود را میان مسلمانان ترویج کند تا آنها این مهرورزی را یک [[مسئولیت‌پذیری]] دینی و [[معنویت|معنوی]] بدانند. مفسران اهل‌سنت این آیه را بیانگر لزوم محبت و احترام به اهل‌بیت می‌دانند.<ref>ابنکثیر، تفسیر القرآن العظیم، 1996م، ج4، ص413.</ref>

در احادیث نبوی، که در منابع روایی اهل‌سنت نقل شده است، بر پیروی از قرآن و اهل‌بیت به‌عنوان دو میراث گران‌بها،<ref>مسلم، صحیح مسلم، 2005م، ج1، ص30.</ref> [[مرجع دینی]] و همچنین بر اهمیت و جایگاه والای اهل‌بیت و رعایت حقوق، احترام و محبت آنان تاکید شده است.<ref> ترمذی، سنن ترمذی، 1983م، ج5، ص621؛ مسلم، صحیح مسلم، 2005م، ج4، ص1873.</ref> پیامبر در حدیث کساء،  [[امام علی]]، [[حضرت فاطمه|فاطمه]]، [[امام حسن|حسن]] و [[امام حسین|حسین]] را به‌عنون اهلبیت خود معرفی کرده است.<ref>نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، 1990م، ج3، ص172.</ref>
==اهل‌بیت در آثار علمای اهل‌سنت افغانستان==

علمای اهل‌سنت افغانستان که بیشتر پیرو ابوحنیفه و بعضی پیرو شافعی هستند، احترام به اهل‌بیت را جزء واجبات [[دین]] اسلام دانسته‌اند. ابوحنیفه، بنیان‌گذار مکتب فقه حنفی، محبت به اهل‌بیت را بخشی از [[ایمان]] معرفی کرده است.<ref> ابن‌ابی‌شیبۀ، المصنف، 1972م، ص54؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، 2002م، ج3، ص1103.</ref> امام شافعی نیز در اشعار خود به وجوب محبت اهل‌بیت اشاره کرده است.<ref> شافعی، الام، 1981م، ج1، ص203؛ هیتمی، الصواعق المحرقة علی اهل الرفض والضلال والزندقة، 1997م، ص88.</ref>

بسیاری از علمای حنفی افغانستان در آثار خود به جایگاه اهل‌بیت پرداخته‌اند. به‌عنوان نمونه، خداداد قندهاری، در کتاب «فضائل اهل‌بیت» محبت به این خاندان را واجب دانسته و به آیات و احادیث مختلفی استناد کرده که در شأن اهل‌بیت آمده است.<ref>قندهاری، فضائل اهل‌بیت 1374ش، ص254.</ref> 

شیخ عبدالغفور افغان غزنوی در کتاب «السراج المنیف فی حبّ آل‌المصطفی» محبت به اهل‌بیت را جزء ایمان [[مسلمان|مسلمانان]] بیان کرده است.<ref>غزنوی، السراج المنیف فی حبّ آ‌ المصطفی، 1379ش، ص135.</ref>

مولانا محمد عثمان صدیقی (ننگرهاری) در کتاب «معارج الولایة فی حقوق آل‌البیت» به تفصیل دربارۀ حقوق اهل‌بیت صحبت کرده و محبت به آنان را در پیوند با آیات قرآن و احادیث معتبر دانسته است.<ref>صدیقی، معارج الولایة فی حقوق آل‌البیت، 1376ش، ص180.</ref>

مولوی محمد انور [[بدخشان|بدخشانی]] در کتاب «القول السدید فی حب اهل‌البیت» تاکید کرده است که محبت و احترام به اهل‌بیت یکی از ارکان اتحاد مسلمانان و از پایه‌های استحکام [[ایمان]] است.<ref>بدخشانی، القول السدید فی حب اهل‌البیت، 1380ش، ص57.</ref>
==اهل‌بیت در فرهنگ اهل‌سنت افغانستان==
===اخلاق و تربیت دینی===

محبت اهل‌سنت افغانستان به اهل‌بیت پیامبر اسلام، ریشه در رویکرد [[تربیت|تربیتی]] آنها دارد. بسیاری از [[خانواده|خانواده‌]]<nowiki/>های اهل‌سنت افغانستان فرزندان خود را بر اساس آموزه‌های [[اخلاق|اخلاقی]] اهل‌بیت مانند [[صداقت]]، [[ایثار]]، [[امانت داری]]، [[عفت|عفت،]] تقوا، [[صله رحم|صله رحم،]] [[کرامت|کرامت،]] [[عزت نفس]]، بخشش و احترام و [[احسان به والدین]]، تربیت می‌کنند.<ref>فایق، تصوف و فرهنگ اسلامی در افغانستان، 2001ش، ص128.</ref>

[[تصوف در افغانستان]]، نقش اساسی در ترویج محبت به اهل‌بیت داشته است. محبت و ارادت طریقت‌های [[نقشبندیه در افغانستان|نقشبندیه]] و [[چشتیه در افغانستان|چشتیه]] به اهل‌بیت در [[دعا]]<nowiki/>ها، مناجات‌ها، و اشعار عرفانی آنان نمایان است.<ref>حکیمی، تصوف و اهل‌بیت، 1400ش، ص56.</ref> 

در مناطقی مانند [[هرات]] و [[بلخ]] که مراکز تاریخی تصوف به شمار می‌روند، ارادت به اهل‌بیت بیشتر در قالب آموزه‌ها و اشعار عرفانی تجلی می‌یابد. شخصیت‌هایی مانند [[پیر هرات|خواجه عبدالله انصاری]]، عبدالرحمان جامی و [[مولانا]] در این مناطق به نهادینه‌سازی ارادت به اهل‌بیت در فرهنگ مردم، نقش داشته‌اند.<ref>فایق، تصوف و فرهنگ اسلامی در افغانستان، 1390ش، ص128.</ref> در مناطق [[قوم پشتون|پشتون‌]]<nowiki/>نشین مانند [[قندهار]]، خوست، [[ننگرهار]] و بخش‌های [[غزنی]]، این ارادت بیشتر در چارچوب سنت‌های قبیله‌ای، آموزه‌های مذهب حنفی، [[آداب]]  و رسوم فرهنگی، بازتاب دارد.<ref>غبار، افغانستان در مسیر تاریخ، 1346ش، ص245.</ref>
===آیین‌ها و مراسم===

در مناطق مختلف افغانستان، از جمله [[کابل]]، هرات، بلخ، پروان، بدخشان، [[پنجشیر|پنجشیر،]] قندهار و ننگرهار مراسم‌هایی به یادبود اهل‌بیت با برپایی مجالس [[دعا]] و [[ختم قرآن]] در مساجد برگزار می‌شود؛ در کابل و هرات، مراسم [[عزاداری]] برای امام حسین در دهۀ اول [[ماه محرم]] و [[روز عاشورا در افغانستان|روز عاشورا]] با حضور گستردۀ مردم عادی، مقامات و شخصیت‌های سیاسی اهل‌سنت در [[تکیه‌خانه|تکیه‌خانه‌ها]]، حسینیه‌ها و مساجد [[شیعه|شیعیان]] برگزار می‌شود. این مراسم شامل سخنرانی، سینه‌زنی، [[تعزیه‌خوانی]]، مداحی، [[روضه‌خوانی]] و ذکر مصائب [[امام حسین]] است.<ref>کاظمی، فرهنگ عاشورایی در افغانستان، 1395ش، ص67.</ref> به خاطر احترام به اهل‌بیت [[روز عاشورا در افغانستان]] در [[تقویم هجری شمسی|تقویم]] جمهوری اسلامی افغانتسان تعطیل رسمی درج شده بود.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1657201/%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B9%D8%B7%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7-%D9%88-%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B1%D8%A7-%D9%84%D8%BA%D9%88-%DA%A9%D8%B1%D8%AF «طالبان تعطیلی عاشورا و نوروز را لغو کرد»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref>  

در [[مزارشریف]] که بیشتر اقوام [[قوم ازبک|ازبک]] و [[تاجیک‌های افغانستان|تاجیک]] حضور دارند، [[میله شاطرها|میلۀ شاطرها]] در گذشته‌های دور و [[جشن نوروز]] با آیین برافراشتن پرچم سبز  برگزار می‌شود که نماد [[امام علی]] است. این آیین با نام  [[میله سخی|میلۀ سخی]] یا «جهنده بالا» در زیارتگاه منسوب به حضرت علی برپا می‌شود و نفوذ محبت به اهل‌بیت در فرهنگ محلی اهل‌سنت را نشان می‌دهد.

در [[قندهار]]، مراسم میلاد [[حضرت محمد|پیامبر اکرم]] با ذکر فضایل اهل‌بیت همراه می‌شود. در مناطق شرقی از جمله ننگرهار نیز مراسم ذکر اهل‌بیت در [[مسجد|مساجد]] و خانقاه‌ها برگزار می‌شود. خواندن اشعاری در مدح اهل‌بیت، بخش مهمی از فرهنگ اهل‌سنت افغانستان است.<ref>کهزاد، تاریخ بلخ، 1364ش، ص302.</ref>

قبل از به قدرت رسیدن طالبان در سال 1400ش، شخصیت‌های اهل‌سنت با اهدای خون به [[بانک خون امام حسین|بانک خون امام حسن]] در دهۀ اول محرم و روز عاشورا از اهلبیت تجلیل می‌کردند.<ref>[https://tolonews.com/fa/afghanistan/%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%88%DB%8C-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1 «اهدای خون از سوی شماری از مقام های کشور»، وب‌سایت طلوع نیوز.]</ref>

===زیارتگاه‌ها===

در سبک زندگی مردم افغانستان [[زیارت در ادیان|زیارت]] جایگاه بلندی دارد و زیارتگاه‌های متعددی مانند زیارت امام علی یا [[روضه سخی|روضۀ سخی]] در مزار شریف، [[زیارتگاه سخی|زیارت سخی]] در کابل، [[شهدای زیارتگاه ابوالفضل|زیارت ابوالفضل]] در کابل، [[زیارت شاه دوشمشیره]]، زیارت سیدمحمد در قندهار، زیارت [[پیر هرات|خواجه عبدالله انصاری]] در هرات، [[زیارت یحیی بن زید|زیارت یحیی‌بن زید]] در [[سرپل]] و [[زیارت سلطان آقا|زیارت سلطا آقا]] وجود دارد که نشان‌دهندۀ احترام مردم به پیشوایان [[دین]] است. این زیارتگاه‌ها نه تنها برای [[شیعیان افغانستان|شیعیان]]، بلکه برای اهل‌سنت نیز مقدس هستند.<ref>کاکر، تاریخ افغانستان 1385ش، ص145.</ref>

===ادبیات و اشعار===

ادبیات و اشعار عرفانی صوفیان افغانستان، سرشار از ارادت به اهل‌بیت است. اشعار [[مولانا]]، جامی، [[امیرخسرو دهلوی|دهلوی]] و [[سنایی]] نشان‌دهندۀ این تاثیرات است.<ref>مولانا، مثنوی معنوی، کتاب ششم، بیت‌های 3903 تا 3905.</ref> نسفی یکی از شاعران اهل‌سنت در تحمیدیه‌های خود با عنوان «بهاریات» در وصف پیامبر و اهل‌بیت با نامبردن امام حسین، امام حسن، [[امام علی بن الحسین|امام زین العابدین]] و امام مهدی چنین می‌سراید: 
{{شعر جدید
       | شاعر =
       | متن =
نامـداران بر زبـان کردنـد مُهـر خاموشی\\ تا تو در انگشت خود‌انداختـی انگشترین
در میـان انبیـا، باشـد محمـد نـــام تـو\\ بر زبان اهـل عالم، هسـت القابت امین
نور چشم احمد مرسل حسین است و حسن\\ قـره‌العـین عـلی شـهزاده زین العابدین
تا به مهدی آل و اصحاب تو از خرد و بزرگ\\ فاضـل و دانـا و کامـل طیبین و طاهرین <ref>نسفی، دیوان سیدای نسفی1382ش، ص128.</ref>

       }}
نسفی، در خلال چند سروده، از فاجعۀ دردناک کربلا و ظلم و ستم اشقیا به امام حسین سخن گفته: 

{{شعر جدید
       | شاعر =
       | متن =
خانه بر دوشـم، دو زانو متّکا باشد مرا\\ بستـر و بالین زلفـش بوریا باشد مرا
هرکجا بینم دل خونین، زیارت می‌کنم\\ سینه پُرداغ، «دشت کربلا» باشد مرا <ref>نسفی، دیوان سیدای نسفی، 1382ش، ابیات 169-170.</ref>

       }}
[[خوشحال خان ختک]] یکی از سرداران و شعرای نامدار قوم پشتون در اشعار [[زبان پشتو|پشتو]] اعتقاد و عشق خود را به پنج‌تن آل‌عبا و چهارده معصوم در باور شیعه، اظهار ساخته و ضمن قصیده‌ای نام‌های دوازده امام شیعیان را بیان کرده است. ختک در یکی از قصیده‌های خود مردانگی را ویژۀ امام علی دانسته و [[شاه مردان|شاه‌ مردان]] از القاب رایج امام علی در افغانستان است.<ref>کهدویی، «خوشحال‌خان ختک پشتون فارسی‌گوی»، 1389ش، ص291.</ref>

 {{شعر جدید

       | شاعر =
       | متن =
علی شیر خدا یا شاه مردان\\دل ناشاد ما را شادگردان<ref>از سروده‌های محلی هرات»، وب‌لاگ فیض.</ref>
}}

[[عایشه درانی]] نیز سروده‌های فراوان  در مورد [[پیامبر اسلام]]، اهل‌بیت و امامان شیعه دارد که بیانگر عمق ارادت وی به آنها است؛ به‌خصوص [[فاطمه زهرا]] و [[امام رضا]]. عایشه درانی، در اشعار خود به‌خصوص در بخش غزل‌ها از پیامبر اسلام، ائمة اطهار، شهیدان [[کربلا]]، علی‌اکبر و علی‌اصغر یاد کرده و از آنها طلب [[شفاعت]] کرده است.<ref> [https://farsnews.ir/af/news/13951223000677/-%D8%B9%D8%A7%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 «عایشه درانی بانوی شعر افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> از جمله اشعار معروف عایشه، قصیده‌ای است که با بیان [[ولایت‌پذیری در سبک زندگی|ولایت]] حضرت علی آغاز و با وصف سایر امامان شیعه و [[امامت]] حضرت مهدی فرزند امام حسن عسکری به‌عنوان امام غایب و حاضر شیعیان، ختم شده است.<ref>[https://amin91.blog.ir/1401/01/19/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%AC-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%AA%DA%A9%D8%8C-%D8%B9%D8%A7%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D مرادی، «امام مهدی در کلام خوشحال‌خان ختک، عایشه درانی و حمزه شینواری»، وبلاگ در هوای عدالت.]</ref>

محبت اهل‌بیت در ترانه‌های عاشقانه نیز نمود و بروز یافته است. معروف‌ترین آن [[ترانه|ترانۀ]] [[ملا ممدجان]] است که در عصر [[تیموریان]] و در وزارت [[امیر علیشیر نوایی]] توسط خانمی به اسم عایشه سروده شده است که بیانگر  اوج ارادت به‌امام و جایگاه [[ادبیات فارسی در دورۀ تیموریان]] است. این ترانه به‌دلیل اهمیت، گسترۀ نفوذ و ماندگاری چندین‌بار بازنگاری و به‌شیوه‌های مختلف اجرا شده است.<ref>[https://shahrestanadab.com/Content/ID/10488/%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%85%D8%AF-%D8%AC%D8%A7%D9%86-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF--%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C عصمتی، «ترانه ملا ممدجان چگونه ساخته شد؟»، وب‌سایت شهرستان ادب.]</ref>

===مناسبات اجتماعی===

محبت به اهل‌بیت در افغانستان به‌عنوان حلقه‌ای مشترک میان اهل‌سنت و [[شیعیان افغانستان]] که عمدتا از [[قوم هزاره]] هستند، نقشی محوری در همبستگی اجتماعی ایفا کرده و در ارزش‌های اخلاقی و روابط اجتماعی نیز تاثیرگذار بوده است. اهل‌بیت به‌عنوان نمادی از عدالت و الگویی برای [[همزیستی]] مسالمت‌آمیز و [[مدارا]]<nowiki/>ی اقوام و مذاهب مختلف در جامعۀ افغانستان شناخته می‌شوند.<ref>کاظمی، فرهنگ عاشورایی در افغانستان، 1389ش، ص67.</ref>

شیعیان و اهل‌سنت در افغانستان، با برگزاری سمینارهای علمی و بازخوانی آموزه‌های اهلبیت با توجه به نیازهای معاصر، می‌کوشند تا زمینه‌های هم‌گرایی را در جامعه افغانستان افزایش داده<ref>کاظمی، فرهنگ عاشورایی در افغانستان، 1389ش، ص78.</ref> و جامعه را به‌سوی تقویت [[برادری دینی]]، هم‌پذیری و وحدت سوق دهند.<ref>احمدی، نقش اهل‌بیت در وحدت اسلامی، 1395ش، ص104.</ref>

در سال ۱۳۹۷ش سمینار «امام جعفر صادق و تاثیر او بر مکاتب فقهی اهل‌سنت» در [[کابل]] برگزار شد و نقش [[امام جعفر بن محمد|امام صادق]] به‌عنوان استاد ابوحنیفه مورد تاکید قرار گرفت. این رویداد با حضور علمای اهل‌سنت از جمله ملا محمد قسیم عثمانی برگزار شد.<ref> [https://af.shafaqna.com/FA/25989 «گزارشی از برگزاری سمینار علمی معنوی امام صادق و مذاهب اسلامی در کابل»؛ وب‌سایت شفقنا افغانستان.]</ref>

تفاوت برداشت شیعیان و اهل‌سنت از رویدادهای تاریخی مانند واقعۀ [[واقعه غدیر|غدیر خم]]،  قیام امام حسین و حادثۀ کربلا، نیز معمولاً در فضای عمومی افغانستان به گونه‌ای مطرح نمی‌شود که انسجام دینی مردم را تهدید کند. <ref>موسوی، مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، 1397ش، دوره 14، شماره 50، صص 104-92.</ref>

===مشارکت در راهپیمایی اربعین امام حسین===
قابل توجهی از اهل‌سنت افغانستان هر ساله در [[راهپیمایی اربعینی مردم افغانستان|راهپیمایی اربعین]] شرکت می‌کنند. آنها دوست دارند علمدار کاروان باشند و معمولا [[علم (نشان)|علمی]] را که به‌نام اباالفضل العباس است، به‌دوش می‌کشند.<ref>[https://fa.wikizendegi.com/w/index.php?title=%D8%A7%D9%87%D9%84%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D8%AA_%D8%A7%D8%B2_%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A7%D9%87%D9%84%E2%80%8C%D8%B3%D9%86%D8%AA_%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86&action=edit&s «رنج و گنج سفر اربعین شیعیان افغانستان»، خبرگزاری میزان.]</ref> آنها امام ‌حسین را پیشوای آزادگان و سرسلسلۀ پاکان و نیکان دانسته و [[پیاده‌روی اربعین]] را موجب همدلی و اتحاد بیشتر مسلمانان می‌دانند.<ref>[https://af.sahartv.ir/news/world-i20832 «شرکت اهل سنت از افغانستان در مراسم اربعین حسینی»، وب‌سایت تلویزیون سحر افغانسان.] </ref>

==مخالفت وهابی‌ها و تکفیری‌ها با انگاره‌های اهل‌بیتی در افغانستان==

وهابیت و جریان سلفی-تکفیری با نفوذ میان بخشی از اهل‌سنت در افغانستان، به رویارویی با هم‌گرایی جامعۀ افغانستان حول محبت به اهل‌بیت پرداخته‌اند و از این طریق، زمینه افزایش تنش‌های مذهبی را فراهم ساخته‌اند.<ref>حسین‌زاده، تحلیل اختلافات مذهبی در افغانستان، 1399ش، ص32.</ref>

وهابی‌ها با خوانش تنگ‌نظرانه از مفاهیم دینی و مذهبی، [[توسل]]، [[شفاعت]] و [[زیارت در فرهنگ شیعه|زیارت]] قبور اهل‌بیت و برگزاری مراسم میلاد و [[عزاداری]] برای اهل‌بیت را [[بدعت]] می‌دانند. شاخه [[خراسان]] از جریان تکفیری داعش با حمله بر اماکن مذهبی، [[مساجد]] و زیارت‌گاه‌ها، زمینه‌های هم‌گرایی و [[همیاری]] در جامعه افغانستان را به چالش کشیده‌اند.<ref>احمدی، نقش اهل‌بیت در وحدت اسلامی، 1395ش، ص100.</ref>
==پانویس== 
{{پانویس}} 

==منابع==

*قرآن کریم.
*ابن ‌ابی‌شیبة، محمد، المصنف، قاهره، دارالمعارف، 1972م.
*ابن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، بیروت، دارالکتب العلمیة، 2002م.
*ابن‌کثیر، اسماعیل، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالفکر، 1996م.
*احمدی، عبدالغفور، نقش اهل‌بیت در وحدت اسلامی، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، 1395ش.
*احمدی، محمدابراهیم، هویت دینی و فرهنگی افغانستان، کابل، عرفان، 1389ش.
*«اهدای خون از سوی شماری از مقام های کشور»، وب‌سایت طلوع نیوز، تاریخ بارگزاری: 4 قوس 1391ش.
*بدخشانی، محمدانور، القول السدید فی حب اهل‌البیت، کابل، علمی، 1380ش.
*ترمذی، محمد بن عیسی، سنن ترمذی، قاهره، دارالسلام، 1983م.
*حسین‌زاده، علی، تحلیل چالش‌های مذهبی در افغانستان، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی، 1399ش.
*«رنج و گنج: سفر اربعین شیعیان افغانستان»، خبرگزاری میزان، تاریخ بارگزاری: 6 آبان 1398ش.
*شافعی، محمد بن ادریس، الام، بیروت، دارالفکر، 1981م.
*«شرکت اهل سنت از افغانستان در مراسم اربعین حسینی»، وب‌سایت تلویز سحر افغانستان، تاریخ درج مطلب: 13 سنبله 1402ش.
*صدیقی، محمدعثمان، معارج الولایة فی حقوق آل‌البیت، ننگرهار، ارمغان، 1376ش.
*«طالبان تعطیلی عاشورا و نوروز را لغو کرد»، وب‌سایت خبر آنلاین، تاریخ بارگزاری: 19 مرداد 1401ش.
*طبری، محمد بن جریر، تفسیر الطبری، قاهره، دارالمعارف، 1961م.
*«عایشه درانی بانوی شعر افغانستان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 23 اسفند 1395ش.
*عصمتی، موسی، «ترانۀ ملا ممدجان چگونه ساخته شد؟»، وب‌سایت شهرستان ادب، تاریخ بارگزاری: 7 اردیبهشت 1397ش.
*«علی شیر خدا یا شاه مردان؛ از سروده‌های محلی هرات»، وب‌لاگ فیض، تاریخ بارگزاری: 12 مرداد 1390ش.
*غبار، میر غلام‌محمد، افغانستان در مسیر تاریخ، کابل، فردوس، 1378ش.
*غزنوی، عبدالغفور افغان، السراج المنیف فی حبّ آل‌المصطفی، هرات، دارالسلام، 1379ش.
*فایق، سید یوسف، تصوف و فرهنگ اسلامی در افغانستان، کابل، عرفان، 1380ش.
*قندهاری، خداداد، فضائل اهل‌بیت، کابل، ستاره، 1390ش.
*کاظمی، محمدکاظم، فرهنگ عاشورایی در افغانستان، مشهد، سپیده‌باوران، 1389ش.
*کهزاد، احمد علی، تاریخ بلخ، کابل، مؤسسه مطبوعاتی بلخ، 1364ش.
*کهدویی، محمد‌کاظم، «خوشحال‌خان ختک پشتون فارسی‌گوی» در نشریۀ ادبیات تطبیقی، شمارۀ 3، سال 1389ش.
*«گزارشی از برگزاری سمینار علمی معنوی امام صادق و مذاهب اسلامی در کابل» ‌؛ وب‌سایت شفقنا افغانستان، تاریخ بازدید: 28 بهمن 1403ش.
*مجددی، فضل‌الله، «مراسم عاشورا در هرات»،  هرات، مجله فرهنگ افغانستان، 1381ش.
*مرادی، محمد، «امام مهدی در کلام خوشحال‌خان ختک، عایشه درانی و حمزه شینواری»، وبلاگ در هوای عدالت، تاریخ درج مطلب: 19 فروردین 1401ش.
*مسلم، امام، صحیح مسلم، بیروت، دارالکتاب العربی، 2005م.
*موسوی، سید امیر، «نگاهی به دو جریان اصلی سلفیه و امکان همزیستی آن‌ها با دیگر مذاهب اسلامی»،  فصلنامه مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، تهران، دانشگاه مذاهب اسلامی، دوره 14، شماره 50، اسفند 1397ش.
*نسفی، دیوان سیدای نسفی، تصحیح و تعلیقات حسن رهبری، تهران، الهدی، 1382ش.
*نیشابوری، حاکم، المستدرک علی الصحیحین، بیروت، دارالکتاب العربی، 1990م.
*هیتمی، ابن‌حجر، الصواعق المحرقة علی اهل الرفض والضلال والزندقة، بیروت، دارالمعرفه، 1997م.