نمایش مبدأ برای بهار

<big>'''بهار'''</big>؛ موسم تازگی طبیعت و فصل آغازین در سال خورشیدی<br>

بهار (باهار) اولین فصل از فصل‌های چهارگانه‌ی سال است. این فصل در فرهنگ اصطلاحات نجومی به‌صورت فصل آغازین در یک سال شمسی تعریف شده که شامل بُرج‌های «حمل» (فروردین)، «ثور» (اردیبهشت) و «جوزا» (خرداد) است.<ref>مصفا، فرهنگ اصطلاحات نجومی، ۱۳۵۷ش، ص۹۳.</ref> 
==بهار در ایران باستان== 
زمان در دوران باستان، جایگاهی ویژه‌ای داشت و مردم در لحظه‌های مختلف آن به نیایش می‌پرداختند. حرکت خورشید و ماه در راستای زایش و پدید آمدن روز، ماه و سال و نیز چهار فصل بهار، تابستان، پاییز و زمستان، نشانه‌هایی آسمانی انگاشته می‌شد تا مردم ببینند، دریابند و بدانند.<ref>مینوی خرد، ۱۳۵۴ش، ص۶۷.</ref>  ایرانیان، آغاز سال‌های آفرینش را با آغاز آفرینش نخستین انسان در ماه فروردین، روز هرمزد، برابر می‌دانستند.<ref>بیرونی، الآثار الباقیة، ۱۹۲۳م، ص۲۱۵-۲۱۷ و ۲۲۲.</ref>  برخی، نوروز را نماد آغاز جهان در نظر می‌گرفتند. گروهی دیگر معتقد بودند که کشف سنگ‌های با ارزش همچون یاقوت نیز در ایام نوروز رخ داده است.<ref>بیرونی، الآثار الباقیة، ۱۹۲۳م، ص۲22.</ref><br>
  
در بسیاری از آثار کهن، فقط به دو فصل تابستان و زمستان اشاره کرده‌اند و از بهار و تابستان سخنی به میان نیاورده‌اند. برای مثال، در بندهش، آمده که از هرمزدروز در فروردین ماه تا انیران‌روز در مهرماه، 7 ماه تابستان است و از هرمزدروز در آبان ماه تا اسفندماه، حدود 5 ماه زمستان است.<ref>بندهش، ۱۳۶۹ش، ص۵۷-۵۸.</ref>  در برخی دیگر از منابع به جشنی به‌نام «جشن بهار» اشاره کرده‌اند که در میانه‌ی این فصل برگزار می‌شده و زردشت نیز در 30 سالگی خود در آن شرکت کرده است.<ref>گزیده‌های زادسپرم، ۱۳۶۶ش، ص۳۱.</ref>  قزوینی نیز به باورهای مردم درباره اولین روز بهار اشاره کرده و آن را «هرمز» نامیده که ایرانیان آن روز را روز تقسیم سعادت آدمیان دانسته و باور داشتند که خوردن شکر در روز هرمز، آفات و بلایا را در طول سال از افراد دفع می‌کند.<ref>قزوینی، عجایب المخلوقات، ۱۳۶۱ش، ص۷۷-۷۸.</ref><br>
  
در تقویم شمسی ایران باستان، یک سال را شامل 365 روز، 12 ماه 30 روزه دانسته و 5 روز باقی‌مانده را حد فاصل اسفند و فروردین می‌دانستند که شامل ماه‌های دوازده‌گانه نبوده است. در آن دوران، این پنج روز را با نام‌های «پنجک» یا «خمسه مسترقه» در برخی از منابع، با عنوان روزهای تجلیل از فروهر (روح) درگذشتگان و جشن فروردگان اعلام کرده‌اند.<ref>مینوی خرد، ۱۳۵۴ش، ص73؛ <br>
مسعودی، مروج الذهب، ۱9۶۶م، ج2، ص343؛ <br>
کیخسرو اسفندیار، دبستان المذاهب، ۱۳۶۱ش، ص18-19.</ref>  در اوستا نیز، جشن فروردگان را 10 روز دانسته که 5 روز اول آن روزهای آخر اسفند و 5 روز دوم آن اندرگاه بوده است.<ref>ظریفیان، «جستاری در گاه‌شماری گرمسیری»، س8، شماره 29-30، ۱۳۸۸ش، ص۷۹.</ref>  
==بهار از نظر منجمان و مورخان== 
از نظر منجمان، بهار با نوروز آغاز می‌شود. نوروز، اولین روز سال خورشیدی، نخستین روز از فصل بهار، اولین روز از بُرج فروردین (حمل) است که روز و شب در آن یکسان هستند. بیرونی، معتقد است که نوروز، به‌معنی روز نو، پیشانی سال نو است،<ref>بیرونی، التفهیم، ۱۳۶۲ش، ص۲۵۳.</ref>  و همچنین درباره صورت برج‌های دوازده‌گانه اعلام کرده که نخستین برج، حمل با صورت گوسفندی نیمه‌خفته است که به عقب نگاه کرده است، دومین برج نیز ثور است به‌صورت نیمه پیشین گاوی که سربه‌زیر دارد. سومین برج نیز توأمان نام دارد و همانند دو کودک بر پا ایستاده است که هر کدام بازوی خود را بر گردن دیگری نهاده‌اند.<ref>بیرونی، التفهیم، ۱۳۶۲ش، ص90.</ref>  خوارزمی نیز، از 3 برج فصل بهار با نام‌های حمل، ثور و جوزا یاد کرده و نقطه اعتدال بهار را، روز اول حمل عنوان کرده، زیرا در این روز، روز معتدل و با شب برابر است.<ref>خوارزمی، مفاتیح العلوم، ۱۴۰۴ق، ص241.</ref>  
==بهار در تقویم‌های محلی==
در گاه‌شمار مازندرانی‌ها، ماه‌های این فصل را به‌صورت «فردینه‌ماه»، «کَرچه‌ماه» و «هَرماه» می‌شناسند.<ref>ذبیحی، «پِتَک و شیشَک در گاه‌شماریهای مردمان مازندران»، س5، شماره 17، ۱۳۸۵ش، ص۶۵.</ref>  بهار در میان اهالی یوش، در مازندران، به «وَهار» معروف بوده و ماه‌های آن را «اونه مو (آبان ماه)»، «اَرکه مو (آذر ماه)» و «دَی مو (دی ماه)» نامیده‌اند.<ref>طاهباز، یوش، ۱۳۷۵ش، ص۷۷.</ref>  گیلانی‌ها نیز 4 روز اول فصل بهار را معادلی برای 4 فصل سال می‌دانستند. برای مثال، اگر روز اول، باران ملایمی ببارد، آن را مظهر خیر و برکت در محصولات کشاورزی و دامداری دانسته و نور شدید خورشید را نشان خشکسالی می‌دانند. مردم کومله در شرق گیلان نیز، اتفاقات 12 روزه‌ی اول سال را در ذهن خود ثبت کرده و معتقد بودند که همین روند در تمام طول سال تکرار خواهد شد.<ref>شهاب کومله‌ای، فرهنگ عامۀ کومله، ۱۳۸۶ش، ص۵۱-۵۲.</ref><br>
  
در میان مردم لرستان و ایلام نیز، بهار از 55 روز به نوروز (معادل 6 بهمن) شروع و 35 روز پس از نوروز (معادل 5 اردیبهشت) تمام می‌شود.<ref>اسدیان خرم‌آبادی، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، ۱۳۵۸ش، ص۲۰۷.</ref>  
==بهار در طب مردمی==
مردم در تهران، حجامت و رگ زدن را در اوایل بهار، به‌منظور سلامتی بیش‌تر برگزار می‌کردند.<ref>شهری، گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی طهران قدیم، ج1، ۱۳۷۰ش، ص505.</ref>  در دماوند و برخی از مناطق دیگر ایران نیز باران نیسان در اردیبهشت ماه را بسیار شفابخش دانسته و آن را جمع می‌کردند و در استحمام و نوشیدن از آن استفاده می‌کردند.<ref>علمداری، فرهنگ عامیانۀ دماوند، ۱۳۷۹ش، ص۱۸۶.</ref> 
==بهار در جشن‌های مردمی==
در ایران، از دیرباز، جشن‌های متعددی را به‌منظور استقبال از فصل بهار و در طی آن، برگزار می‌کردند. برای مثال، رسم شال‌اندازی کُردها در آغاز بهار کردی، در بهمن ماه، که در آن به مژده بهار و عید نوروز، گرفتن و دادن انعام می‌پرداختند.<ref>شمس، نگاهی به فرهنگ مردم کرمانشان، ۱۳۷۸ش، ص۵۱-۵۲.</ref>  مراسم کوسه‌گلین یا کوسه‌گردی نیز از جشن‌های استقبال از فصل بهار در ایران بوده است.<ref>بیرونی، التفهیم، ۱۳۶۲ش، ص256.</ref>  جشن گل، که در زمان غنچه دادن گل سرخ و نرگس، برگزار می‌شد نیز از جمله جشن‌های بهارگان بوده است که در آن، مردم به رقص و پایکوبی، گردش، خوردن و نوشیدن و تفریحات سرگرم می‌شدند.<ref>Massé, Croyances et coutumes persanes, 1938, V.I, P162-163.</ref><br>
  
در سقز نیز، دختران به چیدن گل‌های بهاری در صحراها رفته و نوجوانان و جوانان نیز در پشت‌بام‌ها به رسم شال‌اندازی مشغول می‌شدند.<ref>فاروقی، نظری به تاریخ و فرهنگ سقز کردستان،]بی‌تا[، ص۳۱۳-۳۱۴.</ref>  در شیراز، چیدن گل‌های درخت نارنج در روزهای اول بهار را موجب قهر درخت دانسته و از این کار امتناع می‌کردند. آن‌ها، چارقدی را بر درخت نارنج پوشانده، شیرینی و دنبه گوسفند کباب شده را پای درخت می‌انداختند تا پرثمر باشد.<ref>Massé, Croyances et coutumes persanes, 1938, V.I, P218;  روشن‌ضمیر، حاشیه بر معتقدات و آداب ایرانی هانری ماسه، ج1، ۱۳۵۵ش، ص۳۹۰، حاشیۀ ۲.</ref>  در مناطق مختلفی از ایران نیز، مردم در استقبال از بهار، اشعاری را با گویش‌های محلی می‌خواندند. برای مثال، در دوان، نزدیکی کازرون، مردم با لهجه لری ممسنی، شعری با این مضمون می‌خوانند:<ref>لهسایی‌زاده، تاریخ و فرهنگ مردم دوان، ۱۳۷۰ش، ص۳۶۹.</ref> <br>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|دشت و دمن هرگاه سبز شود، بهار است|بهار باغ نشانه‌اش گل و برگ و بار است}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}  
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|بهار دل نه گل می‌دهد، نه سبزه دارد|بهار دل نشانه‌اش مهر یار است}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}  

مردم اردکان، با آغاز فصل بهار، سفر خود به [[مشهد]] را شروع می‌کردند.<ref>طباطبایی اردکانی، فرهنگ عامۀ اردکان، ۱۳۸۱ش، ص۴۶۱-۴۶۲.</ref>  برخی از مراسم‌های باران‌خواهی نیز در فصل بهار انجام می‌شد.<ref>هاشم‌نیا، فرهنگ مردم گروس (بیجار و حومه)، ۱۳۸۰ش، ص۱۸۵.</ref> 
==بهار در ادبیات ایرانیان== 
بهار، نشانه‌ها و خواص آن، همواره در ادبیات عامیانه و رسمی مردم ایران جایگاه ویژه‌ای داشته است. در مثل‌های فراوانی، ایرانیان به واژه بهار استناد کرده‌اند، مانند «بزک نمیر باهار میاد / کمبزه و خیار می‌یاد»<ref>شاملو، کتاب کوچه، ج1، حرف «ب»، ۱۳۷۷ش، ص۶۶۲.</ref>  و «با یه گل بهـار نمیشه».<ref>محتاط، سیمای اراک، ج2، ]بی‌تا[، ص181.</ref> <br>

همچنین، واژه بهار، در شعر فارسی نیز بازتابی گسترده داشته است. برای مثال، حافظ در غزلی گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh65 حافظ، غزلیات، غزل شماره 65، بیت 1، سایت گنجور.]</ref><br>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|خوش‌تر ز عیش و صحبت و باغ و بهار چیست|ساقی کجاست گو سبب انتظار چیست}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}  

خیام نیز در اشعار خود، بارها به بهار عمر و زندگی اشاره کرده است:<ref> [https://ganjoor.net/khayyam/robaee/sh158 خیام، رباعیات، رباعی شماره 158، بیت 1، سایت گنجور.]</ref> <br>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|از آمدن بهار و از رفتن دی|اوراق وجود ما همی گردد طی}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}  

==بهار در معماری ایران== 
در معماری سنتی ایران، در خانه‌ها و ساختمان‌ها، همواره فضایی مخصوص را برای فصل بهار به‌نام «بهارخواب» یا «بهارنشین» می‌ساختند. این فضا، معمولا بزرگ بوده و برای نشستن، خوابیدن و استراحت استفاده می‌شده است.<ref>شاملو، کتاب کوچه، ج1، حرف «ب»، ۱۳۷۷ش، ص۶۶۲-663.</ref> 
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع== 
*اسدیان خرم‌آبادی، محمد و دیگران، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، تهران، مرکز مردم‎شناسی، ۱۳۵۸ش.
*بندهش، ترجمۀ مهرداد بهار، تهران، توس، ۱۳۶۹ش.
*بیرونی، ابوریحان، الآثار الباقیة، به‌تحقیق ادوارد زاخاو، لایپزیگ، ۱۹۲۳م.
*بیرونی، ابوریحان،  التفهیم، به‌تحقیق جلال‌الدین همایی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۲ش.
*حافظ، غزلیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 23 بهمن 1400ش.
*خوارزمی، محمد، مفاتیح العلوم، به‌تحقیق ابراهیم ابیاری، بیروت، ]بی‌نا[، ۱۴۰۴ق.
*خیام، رباعیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 23 بهمن 1400ش.
*ذبیحی، علی، «پِتَک و شیشَک در گاه‌شماریهای مردمان مازندران»، فرهنگ مردم، تهران، س5، شماره 17، ۱۳۸۵ش.
*روشن‌ضمیر، مهدی، حاشیه بر معتقدات و آداب ایرانی هانری ماسه، ترجمۀ همو، تبریز، شفیعی، ۱۳۵۵ش.
*شاملو، احمد، کتاب کوچه، تهران، مازیار، حرف «ب»، ۱۳۷۷ش.
*شهاب کومله‌ای، حسین، فرهنگ عامۀ کومله، رشت، گیلکان، ۱۳۸۶ش.
*شهری، جعفر، گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی طهران قدیم، تهران، معین، ۱۳۷۰ش.
*شمس، صادق، نگاهی به فرهنگ مردم کرمانشان، تهران، فکرنو، ۱۳۷۸ش.
*طاهباز، سیروس، یوش، تهران، روایت، ۱۳۷۵ش.
*طباطبایی اردکانی، محمود، فرهنگ عامۀ اردکان، تهران، ]بی‌نا[، ۱۳۸۱ش.
*ظریفیان، محمود، «جستاری در گاه‌شماری گرمسیری»، فرهنگ مردم، تهران، س8، شماره 29-30، ۱۳۸۸ش.
*علمداری، مهدی، فرهنگ عامیانۀ دماوند، تهران، فیض کاشانی، ۱۳۷۹ش.
*کیخسرو اسفندیار، دبستان المذاهب، چ تصویری، به‌تحقیق علی‌اصغر مصطفوی، تهران، ]بی‌نا[، ۱۳۶۱ش.
*گزیده‌های زادسپرم، به‌تحقیق محمدتقی راشدمحصل، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۶ش.
*فاروقی، عمر، نظری به تاریخ و فرهنگ سقز کردستان، سقز، انتشارات حمدی، ]بی‌تا[.
*قزوینی، زکریا، عجایب المخلوقات، به‌تحقیق نصرالله سبوحی، تهران، کتابخانه مرکزی، ۱۳۶۱ش.
*لهسایی‌زاده، عبدالعلی و سلامی، عبدالنبی، تاریخ و فرهنگ مردم دوان، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۰ش.
*محتاط، محمدرضا، سیمای اراک، اراک، چاپخانۀ هما، ]بی‌تا[.
*مسعودی، علی، مروج الذهب، به‌تحقیق شارل پلا، بیروت، ]بی‌نا[، ۱9۶۶م.
*مصفا، ابوالفضل، فرهنگ اصطلاحات نجومی، تبریز، دانشکده ادبیات، ۱۳۵۷ش.
*مینوی خرد، ترجمۀ احمد تفضلی، تهران، توس، ۱۳۵۴ش.
*هاشم‌نیا، محمود و ملک‌محمدی، ملوک، فرهنگ مردم گروس (بیجار و حومه)، بیجار، ملوک ملک‌محمدی و محمود هاشم‌نیا، ۱۳۸۰ش.
*Massé, H., Croyances et coutumes persanes, Paris, 1938.