نمایش مبدأ برای تجسس

'''<big>تجسس</big>'''، جستجو و کنجکاوی کردن در زشتی‌ها، معایب و امور خصوصی دیگران.

واژۀ تجسس در لغت به‌معنای خبر جستن<ref>[https://vajehyab.com/?q=%D8%AA%D8%AC%D8%B3%D8%B3&f=dehkhoda دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه تجسس، وب‌سایت واژه یاب.]</ref>  یا جستجو از باطن امور بوده و غالباً در امور شر استعمال می‌شود.<ref> ابن‌منظور، لسان العرب، 1403ق، ص123.</ref>  این مفهوم در اصطلاح به‌معنای پرده برداشتن از اسرار و امور مخفی دیگران است که خداوند آن را با ستاریت خود پوشانده تا آشکار نشود و دل و [[دین]] انسان سالم بماند.<ref>شهید ثانی، کشف الریبه، [بی‌تا]، ص9.</ref> 
  
==دیدگاه اسلام در حمایت از حریم خصوصی افراد==
آیات متعددی از [[قرآن]] و سنت [[پیامبر اکرم|پیامبر]] خدا و امامان [[شیعه]] دلالت بر ضرورت رعایت حریم خصوصی افراد و حرمت نقض آن و ضمانت دنیوی و اخروی آن دارد. احکام مرتبط با حریم خصوصی که به‌نوعی بر حقوق و آزادی‌های فردی و حق حریم خصوصی دلالت دارند، از اصول و احکام مختلف [[اسلام]] قابل برداشت هستند.<ref>حائری و دیگران، تجسس، 1139ش، ص62.</ref>  از جمله:
1. ممنوعیت تجسس و پیگیری عیوب دیگران؛<ref>سورۀ حجرات، آیه 12.</ref> 
2. نکوهش [[سوءظن]] و وجوب حُسن ظن؛<ref>نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، 1404ش، ج41، ص59.</ref>  
3. [[غیبت]]؛<ref>سورۀ حجرات، آیه 12.</ref> 
4. افشای اسرار مردم؛<ref>محمدی ری‌شهری، ميزان الحكمة، ج‏1، ص468.</ref> 
5. اشاعۀ فحشاء و منکر؛<ref>سورۀ یوسف، آیه 19.</ref> 
6. [[سخن‌چینی]]؛<ref>سورۀ قلم، آیه 11.</ref> 
7. ورود بدون اجازه به منزل افراد؛<ref>سورۀ نور، آیات 27-29.</ref> 
8. استراق سمع و بصر؛<ref>نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، 1404ش، ج41، ص660.</ref> 
9. آزار، هجو، مسخره کردن و انتساب القاب ناروا؛<ref>سورۀ حجرات، آیه 11. </ref> 
10. خیانت در امانت؛<ref>سورۀ انفال، آیه 28.</ref> 
11. هتک حرمت و آبروی مردم.<ref>طبرسی، مستدرک الوسائل، [بی‌تا]، ج9، ص109.</ref>

==تجسس در آیات و روایات==
فقیهان [[مسلمان]] با تکیه بر آموزه‌های [[اسلام]]، تجسس از اسرار، عیوب و حریم خصوصی افراد را یکی از محرمات مسلّم دانسته‌اند.<ref>حائری و دیگران، تجسس، 1391ش، ص14.</ref>  خداوند در آیۀ 12 سورۀ حجرات، با فعل نهی «لاتجسّسوا»  به‌صراحت از تجسس در امور دیگران نهی کرده است. در روایات نیز بایسته‌ها و وظایفی برای مؤمنان، به‌منظور نهی از تجسس بیان شده است؛<ref> [http://qsf.iranjournals.ir/article_687523_2f487d7d611c79616b157151b270ac54.pdf عبودی و دیگران، «جستاری در بایسته‌ها و آثار تجسس از نگاه قرآن و کتب اربعه»، 1400ش، ص526.]</ref>  از جمله:
1. توجیه کردن رفتار و کردار دیگران به نیکوترین وجه تا زمانی که خلاف آن ثابت نشده و اعتماد کردن به آنها؛<ref>کلینی، الكافي، 1429ق، ج‏3، ص528.</ref>  
2. طرد و رد نکردن کسی که با انسان اظهار دوستی و محبت می‌کند به دلیل عیوب و گناهانش؛<ref>کلینی، الكافي، 1429ق، ج15، ص360.</ref> 
3.  ترک مجلس عیب‌جویان؛<ref>کلینی، الكافي، 1429ق، ج4، ص128.</ref>  
4. توجه به عیوب خود.<ref>کلینی، الكافي، 1429ق،  ج15، ص404.</ref>

==انواع تجسس==
علمای اخلاق و دین‌پژوهان با توجه به عمومیت نهی تجسس در آیۀ 12 سورۀ حجرات، اقسامی را برای آن ذکر می‌کنند:
الف) تجسس نامشروع؛ مانند تجسس از حریم افراد و تجسس بر ضد نظام اسلامی.<ref>حائری و دیگران، تجسس، 1391ش، ص130.</ref> 
ب) تجسس مشروع؛ منابع دینی تجسس را در موارد ذیل جایز دانسته‌اند: 
1. در امر ازدواج؛<ref>سورۀ بقره، آیه 187.</ref> 
2. از کودک، نوجوان و جوان توسط ولّی او؛<ref>ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج2، ص619.</ref>  
3. در مورد چیزی که افشای آن جایز است؛<ref>حرعاملی، هدایة الامة الی احکام الأئمة، 1409ق، ج8، ص473.</ref>  
4. به انگیزه و غرض شرعی و عقلایی صحیح؛<ref>حرعاملی، هدایة الامة الی احکام الأئمة، 1409ق، ج8، ص425.</ref>  
5. در مورد امام جماعت؛<ref> برقی، المحاسن، 1371ق، ج8، ص319.</ref>   
6. در مورد کسی که خلاف شرع را علنی انجام می‌دهد و از فاش شدن عیوب و اسرار و گناهانش ابایی ندارد؛<ref>ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج2، ص24.</ref>  
7. در جهت حفظ آبروی افراد؛<ref>عاملی، الجمل، 1413ق، ص82.</ref>  
8. در جهت تعیین وصی، قیم، وکیل در امر اولاد؛<ref>حلّی، تذکرة الفقهاء، 1388ق، ج2، ص510-511.  </ref>  
9. تفحص حاکم و [[حکومت اسلامی]]؛<ref>مشکینی، مصطلحات الفقه، 1386ش، ص129. </ref>  
10. از احوال محرومان و افراد جامعۀ اسلامی؛<ref>حلّی، تذکره الفقهاء، 1388ق، ج1، ص437.</ref>  
11. برای گزینش کارگزاران؛<ref>سورۀ انعام، آیه 124.</ref>  
12. برای کشف اخلاص و تعهد رعیت؛<ref>ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، 1388ق، ج3، ص96. </ref>  
13. تجسس از دشمنان داخلی<ref>سورۀ منافقون، آیه4.</ref>  و خارجی.<ref>سورۀ انفال، آیه60.</ref>

==آثار تجسس==
شناخت آثار تجسس نامشروع، سبب آشنایی با لطمات و پیامدهای این رذیلۀ اخلاقی می‌شود.<ref> [http://qsf.iranjournals.ir/article_687523_2f487d7d611c79616b157151b270ac54.pdf عبودی و دیگران، «جستاری در بایسته‌ها و آثار تجسس از نگاه قرآن و کتب اربعه»، 1400ش، ص526.]</ref>  از جمله این آثار تنهایی،<ref>کلینی، الكافی، 1429ق، ج4، ص77.</ref>  نشانۀ جاهل بودن،<ref>محمدی ری‌شهری، ميزان الحكمة، 1389ش، ج‏2، ص356.</ref>  نفرت،<ref>محمدی ری‌شهری، ميزان الحكمة، 1389ش، ج‏8، ص332.</ref>  آشکار شدن عیوب،<ref>علی‌زاده، تفسير أبي الجارود و مسنده، 1434ق، ص338.</ref>  نزدیکی به کفر،<ref>کلینی، الكافي، 1429ق، ج‏4، ص77.</ref>  مصون نبودن از خطا<ref>محمدی ری‌شهری، ميزان الحكمة، 1389ش، ج‏8، ص333.</ref>  رسوایی زیاد،<ref>کلینی، الكافي، 1429ق، ج4، ص77.</ref>  دوری از خدا،<ref>محمدی ری‌شهری، ميزان الحكمة، 1389ش، ج‏8، ص333.</ref>  بدنامی دیگران<ref>طوسی، تهذیب الأحکام، 1365ش، ج10، ص48.</ref>  و جنگیدن با خدا است.<ref>سورۀ حج، آیه38.</ref>

==پیامدهای اجتماعی تجسس	==
بنا بر حکم عقل و شرع، تمامی انسان‌ها آزاد آفریده شده‌اند و هیچ‌کس یا گروه و نژادی بر دیگری برتری ندارد و حفظ کرامت و شخصیت افراد<ref>سورۀ أسراء، آیه70.</ref>   لازم است.<ref>محمدى رى‏شهرى، حكمت‌‌نامه جوان، ص196.</ref>  خردمندان تجسس را به‌دلیل آثار و پیامدهای منفی آن در جامعه، ناهنجاری عقلانی ناروا معرفی می‌کنند. دین [[اسلام]] هرگونه ناهنجاری برهم زنندۀ انسجام و بنیاد جامعه را مردود می‌داند. تجسس نامشروع با کم‌رنگ کردن اعتماد عمومی که از سرمایه‌های مهم جامعۀ انسانی است، سبب برهم زدن سلامت جامعه می‌شود. این در حالی است که بسیاری از شرایط رشد و تکامل انسان در بستر اجتماع محقق می‌شوند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1344291/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D8%B3%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA «واکاوی مفهومی و محدوده‌های تجسس در آیات و روایات»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

==تجسس والدین از فرزندان==
یکی از مسائل مهم در دین [[اسلام]]، [[تربیت کودک]] و نوجوان است. از آنجا که پدر و مادر مسئول تربیت فرزندان هستند و نوع [[تربیت اسلامی]] و صحیح، از واجبات و تکالیف شرعی آنها است، مقدمات این تربیت نیز به اتفاق علما، برای آنها واجب است. از جملۀ این مقدمات، تجسس والدین از فرزندان نابالغ برای کشف رذائل و زشتی‌ها است که از موارد حرمت تجسس استثنا شده است.<ref>حائری و دیگران، تجسس، 1391ش، ص191.</ref>  
==درمان تجسس==
علمای اخلاق برای درمان تجسس نامشروع راه‌کارهایی را ذکر کرده‌اند، از جمله:
الف) در مرحلۀ اول شناسایی علت‌ها است؛ تا ریشه‌های این رذیله اخلاقی در درون انسان شناسایی نشود، نمی‌توان آن را درمان کرد. از جمله عوامل تجسس نامشروع در انسان [[سوءظن]]، [[حسد]]، کینه‌توزی، دشمنی و [[تکبر]] است که اگر این رذایل از درون انسان پاک شود، نتایج آن نیز پاک خواهد شد.
ب) از دیگر بازدارنده‌های این خصلت شیطانی، نپسندیدن این کار برای خود است، به گونه‌ای که شخص راضی نیست دیگران در زندگی او تجسس کنند.
پ) توجه به پیامدهای ناگواری که تجسس نامشروع برای اشخاص و جامعه به دنبال دارد.
ج) آگاهی از کیفرها و عذاب الهی برای آن.
د) از جمله مهم‌ترین راه‌ کارها برای برطرف کردن هر نوع رذیلۀ اخلاقی، تکرار عوامل بازدارنده است تا به ارادۀ الهی ریشۀ آن در وجود انسان خشکیده شود و روح انسان در پرتو فضایل، به آرامش برسد.<ref> [http://www.makarem.ir/main.aspx?typeinfo=42&lid=0&mid=415878&catid=-2 «درمان صفت رذیلۀ تجسس»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* ابن‌‌بابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین، 1413ق.
* ابن‌‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، [بی‌جا]، [بی‌نا]، 1403ق.
* برقی، احمد بن محمد، المحاسن، قم، دار الکتب الإسلامیه، 1371ق.
* بیات، محمدمهدی، «واکاوی مفهومی و محدوده‌های تجسس در آیات و روایات»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید: 2 شهریور 1401ش.
* حائری، محمدحسن و دیگران، تجسس، تهران، دانشگاه امام صادق، چاپ اول، 1391ش.
* حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل‌البیت، 1409ق.
* حرعاملی، محمد بن حسن، هدایة الامة الی احکام الأئمة، [بی‌جا]، [بی‌نا]، 1409ق.
* حلّی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقها، قم، مؤسسه آل‌البیت علیهم السلام، 1388ق.
* «درمان صفت رذیلۀ تجسس»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: 3 شهریور 1401ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 30 مرداد 1401ش.
* شرتونی، سعید خوری، اقرب الموارد، قم، منشورات آیت‌الله مرعشی نجفی، 1403ق.
* شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، کشف الریبه، [بی‌جا]، [بی‌نا]، [بی‌تا].
* عاملی، جعفر مرتضی، الجمل، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1413ق.
* عبودی، عبد‌الرحیم و دیگران، «جستاری در بایسته‌ها و آثار تجسس از نگاه قرآن و کتب اربعه»، فصلنامه مطالعات قرآنی، شماره 48، زمستان 1400ش. 
* على‌زاده، على‌شاه، تفسير أبي‌الجارود و مسنده، قم، دارالحديث، چاپ اول، 1434ق.
* كلينى، محمد بن يعقوب، الكافي، قم، دارالحديث، چاپ اول، 1429ق.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، تهران، دارالکتب الإسلامیه، [بی‌تا]. 
* محمدى رى‏شهرى، محمد، حكمت‌نامه جوان، قم، دارالحديث، چاپ هشتم، 1389ش.
* محمدى رى‏شهرى، محمد، ميزان الحكمة، قم، دارالحديث، چاپ یازدهم، 1389ش.
* مشکینی، میرزا علی‌اکبر، مصطلحات الفقه، قم، الهادی، 1386ش.
* معتزلی، ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه،  تهران، [بی‌نا]، 1388ق.
* نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1404ق.
* نوری الطبرسی، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، [بی‌جا، [بی‌نا]، [بی‌تا].