نمایش مبدأ برای تفنگ

<big>'''تفنگ'''</big>؛ جنگ‌افزاری که با آن گلوله را به مسافتی دور یا نزدیک پرتاب می‌کنند.<br>
 
تفنگ، اسلحه‌ای آتشین، پرتابی و قابل حمل است که از یک لوله بلند، قنداق و ابزارهای آتش‌زن، تشکیل شده است. تفنگ، دارای کاربردهای جنگی، دفاعی، شکاری، امنیتی و آیینی است. 
==انواع تفنگ== 
تفنگ، انواع مختلفی دارد: 1. دولول؛ 2. سَرپُر؛ 3. بادی؛ 4.کمرشکن و 5.شکاری.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/%D8%AA%D9%81%D9%86%DA%AF معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه تفنگ، سایت واژه‌یاب.]</ref><br>
  
برخی از تفنگ‌ها، گلوله را با انفجار مهمات به بیرون رانده و برخی دیگر که به «تفنگ بادی» معروف هستند، با فشار هوا و به‌صورت مکانیکی این کار را انجام می‌دهند. تفنگ‌های دارای مهمات نیز دارای دو نوع «ساچمه‌زن» و «گلوله‌زن» هستند.<br>
 
تفنگ ته‌پُر، تفنگی است که فشنگ را از قسمت ته لوله در آن می‌گذارند. تفنگ سرپر نیز تفنگی است که از دهانه‌ی لوله پُر می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/%D8%AA%D9%81%D9%86%DA%AF عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه تفنگ، سایت واژه‌یاب.]</ref> <br>
 
برخی، تفنگ را شامل انواع زیر دانسته‌اند: 1. سلاح دستی (پیستول) با تعداد تیر کم؛ 2. مسلسل‌های دستی با حالت شلیک خودکار پیاپی، چندتیر و تک‌تیر؛ 3. تفنگ‌های تهاجمی (سلاح‌های جنگی) با قدرت بالاتری نسبت به دو نوع قبلی؛ 4. تفنگ‌های ساچمه‌زنی (شاتگان تفنگی) با قدرت بالا و فشنگ‌هایی از جنس مقوا یا پلاستیک و 5. تفنگ تک‌تیرانداز با بُرد بالا و دوربین. 
==واژه‌شناسی==
تفنگ از اضافه شدن «ن» به واژه فارسی «تُفَک» به‌دست آمده که لوله‌ای چوبین است و با گلوله‌ی گِلی در شکار پرندگان کوچک  استفاده می‌شد. روش استفاده از تفک، دمیدن ناگهانی در آن بوده است. کارشناسان، علت نام‌گذاری این ابزار را صدای تُف، در هنگام دمیدن در آن می‌دانند که به‌مرور زمان به «تُفک» معروف شده است.<ref>کسروی، کاروند، ۱۳۵۲ش، ص۴۳۶؛ <br>
ذکاء، «تفنگ و پیشینۀ آن»، ۱۳۴۶ش، ص۲۸۲.</ref>  
==پیشینه== 
در 907ق، صدای اولین شلیک تفنگ در ایران شنیده شد.<ref>قاضی احمد قمی، خلاصة التواریخ، ۱۳۵۹ش، ج1، ص72.</ref>  نیاز جنگی و نظامی ایرانیان به ابزارآلات جنگی، دلیل ورود تفنگ به ایران بوده، اما تا زمان شاه اسماعیل و شاه عباس صفوی، استفاده از تفنگ در ایران، برخلاف جوانمردی دانسته می‌شد<ref>واله، سفرنامه، ۱۳۴۸ش، ص۳۴۸؛ <br>
فلسفی، جنگ چالدران، ۱۳۳۲ش، ص۴۴.</ref>  و در نخستی نبرد ایران با عثمانی، منجر به شکست ایران در جنگ چالدران شد.<ref>کسروی، کاروند، ۱۳۵۲ش، ص۴۳۶-437.</ref>  کم‌کم تفنگ، جایگزین دیگر ابزارهای جنگی شد، اما مردم، تا مدت‌ها همان اصطلاحات مربوط به تیروکمان را برای تفنگ نیز به‌کار می‌بردند. برای مثال، در بسیاری از متون برجای‌مانده از دوره صفویان، از مصدر «ریختن» برای تفنگ استفاده شده است؛ مانند «از بالا و پایین، تیر و تفنگ ریختند».<ref>عالم‌آرای صفوی، ۱۳۶۳ش، ص519.</ref>  برخی از مردم بختیاری، هنوز هم در استفاده از تفنگ، حالت تیراندازی با کمان را به خود می‌گیرند.<ref>دیگار، فنون کوچ‌نشینان بختیاری، ۱۳۶۶ش، ص۱۲۸.</ref><br>
  
پس از ورود تفنگ به سپاه ایران، کارگاه‌های اسلحه‌سازی نیز سازماندهی شده و تفنگ‌داران خاصه در نظام سلطنتی ناصرالدین شاه، رده‌بندی شدند. برخی مورخان، از حضور رده تفنگچی در دوره شاه عباس نیز خبر داده‌اند.<ref>اسکندربیک منشی، عالم‌آرای عباسی، ۱۳۳۵ش، ج2، ص824.</ref>  در آن دوران، تفنگچی‌ها، در پایین‌ترین رده نظامی (که در مجموع شامل 4 رده بودند) قرار داشتند.<ref>واله، سفرنامه، ۱۳۴۸ش، ص۳۴4-345.</ref>  ابزارهای لازم برای تفنگ، همچون چخماق، وزنه باروت، ساچمه‌دان، دبه‌بروت، سوزن، میله و انواع سمبه نیز همگی در کمربند تفنگچی جای می‌گرفتند.<ref>ذکاء، ارتش شاهنشاهی ایران از کورش تا پهلوی، ۱۳۵۰ش، ص205.</ref>  با ورود انواع تفنگ به ایران، مشاغلی جدید نیز در ایران ایجاد شد تا کار تفنگ‌سازی و تعمیرات مربوط به آن‌ها انجام شود. 
==تفنگ‌سازی==
صنعت تفنگ‌سازی در ایران، برای اولین‌بار در دوره شاه طهماسب صفوی رونق گرفت. در همین دوره صنفی جدید در گروه مشاغل ایرانیان به‌نام صنف «تفنگ‌دار» ایجاد شد.<ref>تکمیل همایون، تحولات قشون در تاریخ معاصر ایران، شکل گرفتن نیروهای نظامی در آغاز دورۀ قاجاریه، ۱۳۷۶ش، ج1، ص17.</ref>  در زمان شاه‌عباس صفوی نخستین اسلحه‌سازی دولتی، در اصفهان دایر شد.<ref>بیانی، تاریخ نظامی ایران، دورۀ صفویه، ۱۳۷۹ش، ص۷۱؛ <br>
تکمیل همایون، تحولات قشون در تاریخ معاصر ایران، شکل گرفتن نیروهای نظامی در آغاز دورۀ قاجاریه، ۱۳۷۶ش، ج1، ص28.</ref>  جهانگردان به دقت و مهارت صنعت‌کاران ایرانی در ساخت لوله‌های تفنگ اشاره کرده و از استقامت آن سخن گفته‌اند.<ref>Chardin, Travels in Persia, 1927, P270-271.</ref>  تفنگ‌های جوهردار در دوره فتحعلی‌شاه ساخته شده<ref>مفتون دنبلی، مآثر سلطانیه، ۱۳۵۱ش، ص۱۳۳.</ref>  و تفنگ‌های سرپر توسط عرب‌ها وارد ایران شدند.<ref>دیگار، فنون کوچ‌نشینان بختیاری، ۱۳۶۶ش، ص۱۲۸.</ref>  برخی تفنگ ته‌پر را از جمله اختراعات ایرانیان می‌دانند که در دوره ناصرالدین‌شاه به وقوع پیوسته است. برخی از منابع، از کیفیت برتر تفنگ‌های ساخته‌شده در جبه‌خانه‌های ایرانی نسبت به صنایع انگلیسی، در زمان امیرکبیر، سخن گفته‌اند.<ref>آدمیت، امیرکبیر و ایران، ۱۳۶۱ش، ص۲۹۶.</ref><br>
 
برخی از تفنگ‌سازها، بر روی قنداق تفنگ، به طراحی و تزئیناتی خاص مطابق با سلیقه مشتری و ذوق و مهارت سازنده‌ی آن می‌پرداختند.<ref>بالایی لنگرودی، «چه سود از گذشته، جز خاطره، در شناخت صنایع دستی و صنعتگران سنتی»، ۱۳۷۶ش، ص۵۷.</ref>  از جمله‌ی این تزئینات می‌توان به زرکوبی، نقره‌کوبی، قلم‌زنی، خاتم و منبت‌کاری روی لوله و قنداق برخی از تفنگ‌ها اشاره کرد.<ref>ذکاء، ارتش شاهنشاهی ایران از کورش تا پهلوی، ۱۳۵۰ش، ص204.</ref> 
==تفنگ در فرهنگ ایرانیان==
از مهم‌ترین کاربردهای تفنگ نزد ایرانیان، استفاده آن برای دفاع و حفظ امنیت، به‌ويژه نزد عشایر بوده است. اهمیت تفنگ نزد عشایر تا جایی بود که آن را همچون ناموس خود می‌دانستند.<ref>دهگان، فرهنگ جامع ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱۳۸۳ش، ص۲۳۸.</ref><br>
   
استفاده ایرانیان از تفنگ برای شکار حیوانات و پرندگان، در میان سرداران و بزرگان،<ref>روملو، احسن التواریخ، ۱۳۸۴ش، ج1، ص138؛ <br>
نوایی، ایران و جهان، از مغول تا قاجاریه، ۱۳۶۴ش، ج1، ص121؛ <br>
ذکاء، ارتش شاهنشاهی ایران از کورش تا پهلوی، ۱۳۵۰ش، ص201.</ref>  عشایر و روستاییان،<ref>همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۴۸ش، ص۱۸۵.</ref>  رایج بوده است. <br>

همچنین تفنگ، از همان ابتدای ورود به ایران، در مراسم آیینی خرده‌فرهنگ‌های ایرانی حضور یافت. شلیک تفنگ در زمان تحویل سال،<ref>لهسایی‌زاده، تاریخ و فرهنگ مردم دوان، ۱۳۸۰ش، ص۱۱۶.</ref>  برای بیدار ماندن [[آل (زائوترسان)|زائو]] و فراری دادن آل<ref>بهمن‌بیگی، عرف و عادت در عشایر فارس، ۱۳۲۴ش، ص۸۲.</ref>  و زمان بردن عروس به خانه داماد،<ref>نصرالله‌پور، رقص، رامش، نیایش، ۱۳۸۶ش، ص۱۴۸.</ref>  از کاربردهای آیینی تفنگ است.<br>
==پانویس==
{{پانویس}}   
==منابع==
* آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۱ش.
* اسکندربیک منشی، عالم‌آرای عباسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۵ش.
* بالایی لنگرودی، علی، «چه سود از گذشته، جز خاطره، در شناخت صنایع دستی و صنعتگران سنتی»، گیله‌وا، رشت، شماره 46، ۱۳۷۶ش.
* بهمن‌بیگی، محمد، عرف و عادت در عشایر فارس، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۲۴ش.
* بیانی، خانبابا، تاریخ نظامی ایران، دورۀ صفویه، تهران، زرین قلم، ۱۳۷۹ش.
* تکمیل همایون، ناصر، تحولات قشون در تاریخ معاصر ایران، شکل گرفتن نیروهای نظامی در آغاز دورۀ قاجاریه، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۷۶ش.
* دهگان، بهمن، فرهنگ جامع ضرب‌المثل‌های فارسی، تهران، معتبر، ۱۳۸۳ش.
* دیگار، ژان پیر، فنون کوچ‌نشینان بختیاری، ترجمۀ اصغر کریمی، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۶۶ش.
* ذکاء، یحیى، ارتش شاهنشاهی ایران از کورش تا پهلوی، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۰ش.
* ذکاء، یحیی، «تفنگ و پیشینۀ آن»، بررسی‌های تاریخی، تهران، س2، شماره 3-4، ۱۳۴۶ش.
* روملو، حسن، احسن التواریخ، به‌تحقیق عبدالحسین نوایی، تهران، اساطیر، ۱۳۸۴ش.
* عالم‌آرای صفوی، به‌تحقیق یدالله شکری، تهران، اطلاعات، ۱۳۶۳ش.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 31 اردیبهشت 1401ش.
* فلسفی، نصرالله، جنگ چالدران، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۲ش.
* قاضی احمد قمی، خلاصة التواریخ، به‌تحقیق احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۹ش.
* کسروی، احمد، کاروند، به‌تحقیق یحیى ذکاء، تهران، کتاب‌های جیبی، ۱۳۵۲ش.
* لهسایی‌زاده، عبدالعلی و سلامی، عبدالنبی، تاریخ و فرهنگ مردم دوان، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۰ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 31 اردیبهشت 1401ش.
* مفتون دنبلی، عبدالرزاق، مآثر سلطانیه، به‌تحقیق غلامحسین صدری افشار، تهران، مؤسسه انتشاراتی روزنامه ایران، ۱۳۵۱ش.
* نصرالله‌پور، علی‌اصغر، رقص، رامش، نیایش، کرمانشاه، مؤسسه کوثر، ۱۳۸۶ش.
* نوایی، عبدالحسین، ایران و جهان، از مغول تا قاجاریه، تهران، هما، ۱۳۶۴ش.
* واله، پیترو دلا، سفرنامه، ترجمۀ شعاع‌الدین شفا، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۴۸ش.
* همایونی، صادق، فرهنگ مردم سروستان، تهران، به‌نشر، ۱۳۴۸ش.
* Chardin, J., Travels in Persia, tr. P. Sykes, London, 1927.