نمایش مبدأ برای جشن سده

<big>'''جشن سده'''</big>؛ بزرگترین عید اجتماعی ایرانیان باستان.<br>

جشن سده، از مهم‌ترین مناسبت‌های ایرانیان باستان است که هنوز هم در برخی مناطق ایران گرامی داشته می‌شود. این جشن که در شب دهم بهمن ماه برگزار می‌شود، از مجموعه جشن‌های ایرانی بر پایۀ آتش است. ایرانیان، همواره آتش را پاک‌کنندۀ پلیدی‌ها و ابزاری برای دوری از شیاطین می‌دانستند. هرچند، سده جشنی ایرانی است، اما امروزه در کشورهای هند، افغانستان و تاجیکستان نیز که روزگاری داخل مرزهای ایران بودند، این آیین برگزار می‌شود که گواهی بر پهناور بودن مرزهای ایران فرهنگی است. جشن سده، در سال 1391ش در فهرست میراث معنوی ایرانیان و در 1398ش، در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ایران در یونسکو به ثبت رسیده و جهانی شده است. 
==پیشینه==
جشن سده، جشنی ملی و باستانی ایرانیان بوده که از دیرباز تا دورۀ [[سلجوقیان]] در روز دهم بهمن ماه، همراه با آتش‌افروزی و پایکوبی بر گِرد آن برگزار می‌شده است. این جشن که از قدمتی پنج هزار ساله برخودار بوده و نسبت به [[نوروز]] نیز قدیمی‌تر است،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/268046/%C2%AB%D8%B3%D8%AF%D9%87%C2%BB%D8%9B-%D8%AC%D8%B4%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%D9%86%D8%AC-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84 «سده؛ جشنی با قدمت بیش از پنج هزار سال»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  هنوز هم میان پیروان دین زرتشت در استان [[کرمان (استان)|کرمان]]، محبوب بوده و هرساله اجرایی می‌شود.<ref>خطیبی، «آیا روایت جشن سده در شاهنامه الحاقی است؟»، 1397ش، ص131.</ref>  برخی از مورخان، همچون بیرونی و بیهقی، معتقدند که این جشن، در دوران اسلامی نیز تا پایان دورۀ خوارزمشاهیان و پیش از حملۀ مغول دوام آورده و تمامی سلاطین و مردم عادی آن را گرامی می‌داشته‌اند.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/876715/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%B3%D8%AF%D9%87-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3 «جشن سده زرتشتیان در کرمان»، خبرگزاری عصر ایران.]</ref>  پس از ورود اسلام به ایران، این جشن در بارگاه خلفای عباسی نیز به‌صورتی باشکوه برگزار می‌شده است.<ref>[https://weblight.ir/%D8%AC%D8%B4%D9%86_%D8%B3%D8%AF%D9%87_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ «از جشن سده و گل بهمن چه می‌دانید؟»، وب‌سایت مجلۀ فرهنگی وبلایت.]</ref>  ایرانیان [[مسلمان]]، با پالایش و تغییر ماهیت برخی از نمادهای به‌کار رفته در جشن‌های باستانی، آنها را در دوران پس از اسلام نیز اجرایی می‌کرده‌اند؛ زیرا نفس بسیاری از جشن‌های باستانی ایرانیان، شکرگزاری از خداوند بوده که همراه با نیایش و شادمانی برگزار می‌شده است.<ref>[http://www.ensafnews.com/51629/%D9%88%D9%84%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%B3%D9%BE%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%85%D8%B0%DA%AF%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%D9%86%D8%AF/ «ولنتاین را از سپندارمذگان گرفته‌اند»، خبرگزاری انصاف نیوز.]</ref><br>
 
هرچند، از دوران صفویه تا امروز، سند معتبری از برگزاری رسمی این جشن در دست نیست، اما در برخی آبادی‌های ایران، مراسمی تحت عنوان «سده‌سوزی» برپا می‌شده که همان جشن سده است.<ref>روح‌الامینی، «جشن سده و سده سوزی در کرمان»، 1374ش، ص306.</ref>  همچنین، میان چادرنشینان بافت و سیرجان، مراسمی تحت عنوان «سده‌سوزی چوپانی» برگزار می‌شده است. در آبادی بلوک از شهرستان جیرفت نیز، در شب دهم بهمن، آتش بزرگی به‌نام «آتش سده» را با چهل شاخه از درختان هرس شده به نشان چهل روز یا «چلۀ بزرگ» برپا می‌کردند.<ref>گروسی، «آیین‌های زایش و رویش در جنوب کرمان»، 1369ش، ص94 و 96.</ref>  عدد چهل، نزد مردم ایران همواره از قداستی ویژه برخودار بوده است. بسیاری از ایرانیان، چهل را به‌معنای گذراندن مدتی طولانی و به پایان بردن دوران آشفتگی دانسته‌اند که آدمی را به کمال، آرامش و دانایی می‌رساند. در فرهنگ اسلامی نیز چهل یکی از اعداد خاص است؛ برای مثال 40 سال، زمانی است که برای رسیدن به کمال مورد نیاز است. مبعوث شدن پیامبر خدا نیز در چهل سالگی رخ داده و همین نشان از آمادگی او در زمان بعثت است. برای میت نیز چهلم می‌گیرند.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/article/240609/%DA%86%D9%87%D9%84 کرباسیان، «چهل»، وب‌سایت مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> 
 
از آن‌جایی که این جشن، در استان کرمان هنوز پا برجا بوده، آن را «جشن کرمان» نیز می‌نامند. در این استان، مردم از تمامی اقشار اجتماعی، اعم از مسلمان، زرتشتی، مسیحی و کلیمی، در جشن سده شرکت کرده و آن را از جمله آیین‌های رسمی و عمومی محسوب می‌کنند.<ref>روح‌الامینی، «جشن سده و سده سوزی در کرمان»، 1374ش، ص309.</ref>  امروزه، باغچۀ بداغ‌آباد، در انتهای خیابان سده در کرمان، از جمله جاذبه‌های گردشگری این شهر به‌شمار می‌رود که هرساله بازدیدکنندگان بسیاری را برای تماشای جشن سده، به خود جذب می‌کند.<ref>[https://weblight.ir/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%B3%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%86%D9%87-%D8%B4%DA%A9%D9%84%DB%8C/ «جشن سده در بزرگترین استان ایران چه شکلی است؟»، وب‌سایت مجلۀ فرهنگی وبلایت.]</ref>  
==نام‌گذاری==
واژۀ سده از «سد» گرفته شده که در زبان تازی به‌صورت «سدق» یا «سذق» آمده است.<ref>[https://weblight.ir/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%B3%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%86%D9%87-%D8%B4%DA%A9%D9%84%DB%8C/ «جشن سده در بزرگترین استان ایران چه شکلی است؟»، وب‌سایت مجلۀ فرهنگی وبلایت.]</ref>    در رابطه با فلسفۀ نام‌گذاری این جشن، داستان‌های مختلف و متعددی وجود دارد. برخی بر این باورند از آن‌جایی که تعداد فرزندان کیومرث به صد رسید، جشنی شبانه ترتیب داده و آتشی برافروختند، بنابراین این جشن را «سده» نامیدند.<ref>صفا، «جشن سده»، 1326ش، ص10.</ref>  گروهی دیگر معتقدند که این شب تا نوروز، به اندازۀ پنجاه روز و پنجاه شب فاصله داشته و در نتیجه آن را سده خواندند.<ref>حریری، «تحقیقی دربارۀ نام و هنگام جشن سده»، 1347ش، ص358.</ref>  گروه سومی نیز بر این باورند این شب، درست در صدمین شب از [[زمستان]] قرار گرفته و در نتیجه آن را جشن سده نام گذاشتند.<ref>صفا، «جشن سده»، 1326ش، ص10.</ref>  نکته آن است که در تقویم کهن ایرانیان، زمستان 150 روز و تابستان 210 روز بوده است.<ref>[https://weblight.ir/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%B3%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%86%D9%87-%D8%B4%DA%A9%D9%84%DB%8C/ «جشن سده در بزرگترین استان ایران چه شکلی است؟»، وب‌سایت مجلۀ فرهنگی وبلایت.]</ref> 
==گسترۀ جغرافیایی==
زرتشتیان، در استان‌های کرمان، یزد و فارس و برخی دیگر از استان‌های ایران، از دیرباز به برپایی این جشن اهتمام ورزیده‌اند. ایرانیان، در برخی کشورهای خارجی، از جمله سوئد و آمریکا نیز این جشن را به‌صورت سالانه برگزار کرده و در آن به نیایش‌خوانی، سرودخوانی و پایکوبی می‌پردازند. علاوه بر آن، فارسی‌زبانان در برخی کشورهای همجوار از جمله افغانستان و تاجیکستان نیز جشن سده را همه‌ساله گرامی می‌دارند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/268046/%C2%AB%D8%B3%D8%AF%D9%87%C2%BB%D8%9B-%D8%AC%D8%B4%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%D9%86%D8%AC-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84 «سده؛ جشنی با قدمت بیش از پنج هزار سال»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> 
==جشن سده در باور ایرانیان==
برخی از ایرانیان کهن معتقد بودند که در این شب، اهریمن، سرما را به اوج می‌رساند تا به آفریدگان اهورامزدا آسیب وارد کند. پس از آن، نیروی اهورامزدا در برابر این گزند، آتش را آفریده و بر توطئۀ اهریمن غلبه می‌کند.<ref>معتکف، «فرهنگ: مراسم جشن سده در ایران باستان»، 1384ش، ص8.</ref>  فردوسی، مبدأ ظهور این جشن را به دوران «هوشنگ پیشداد» و کشف آتش، منسوب کرده است. در آن لحظه، هوشنگ از پیدایش عنصر آتش شگفت‌زده شده و آن را نور خدا می‌خواند و شکر خداوند را به‌جای می‌آورد. پس از آن، هر ساله این روز را جشن گرفتند.<ref>تربیت، «جشن سده»، 1310ش، ص746.</ref>  فردوسی در شاهنامه به زیبایی به این داستان اشاره کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/hushang/sh2 فردوسی، شاهنامه، هوشنگ، بخش 2، وب‌سایت گنجور.]</ref><br>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|ز هوشنگ ماند این سده یادگار|بسی یاد او چون دگر شهریار}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}  
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|کز آباد کردن جهان شاد کرد|جهانی به نیکی از او یاد کرد}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}  
 
علاوه بر آن، در شاهنامه، شانزده مرتبۀ دیگر نیز به جشن سده اشاره شده که در همگی آنها، اشاره به آتش نیز به چشم می‌خورد. جشن سده، به‌همراه دو جشن دیگر ایرانیان یعنی نوروز و مهرگان، بسیار حائز اهمیت بوده و با سنت‌های دینی آنها عجین شده بود.<ref>خطیبی، «آیا روایت جشن سده در شاهنامه الحاقی است؟»، 1397ش، ص132.</ref>  
==آداب‌ورسوم جشن سده==
در این جشن، مردم با برپایی آتش بزرگی در بیرون خانۀ خود، گرد هم جمع شده و هر نفر با آوردن چوب برای آتش در آن شرکت کرده و این را نشانه‌ای از جنگ با شیطان، پلیدی و سرمای زمستان می‌دانستند.<ref>کریمی، «نقد علمی نگارۀ جشن سده در شاهنامه شاه طهماسبی»، 1395ش، ص123.</ref>  آتش‌افروزی، سخنرانی و نیایش که به «آتش نیایش» معروف بوده، از برنامه‌های اصلی این جشن به‌شمار می‌رود. در جشن سده، برخی کشاورزان نیز جمع شده و خاکستر آتش را گردآوری می‌کنند. آنها، این خاکستر را به‌منظور افزایش برکت بر روی زمین‌های کشاورزی خود می‌پاشند. مردم و موبدان زرتشتی، از روز اول بهمن به فکر جمع‌آوری هیزم بوده و تا روز جشن، خرمن بزرگی از هیزم به قطر 12-14 متر، ارتفاع 5-6 متر و به‌شکل مخروط آماده می‌کنند. سپس در روز جشن، دو موبد لاله به دست، در حالی‌که لباس سفیدی بر تن کرده‌اند، زمزمه‌کنان به خرمن هیزم‌ها نزدیک شده و از سمت راست، سه مرتبه بر گرد آن می‌چرخند. در نهایت، این خرمن را از چهار جهت آتش می‌زنند.<ref>[https://weblight.ir/%D8%AC%D8%B4%D9%86_%D8%B3%D8%AF%D9%87_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ «از جشن سده و گل بهمن چه می‌دانید؟»، وب‌سایت مجلۀ فرهنگی وبلایت.]</ref>  
==ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی==
فولکور یا فرهنگ عامۀ مردم، نه‌تنها شامل مناسک و ادبیات آنها می‌شود بلکه بیانگر اساسی‌ترین اصول بینش، شیوۀ تفکر و چگونگی درک آنها از جهان هستی است. فرهنگ عامۀ مردم، نحوۀ زندگی اجتماعی آن ملت را نمایان می‌کند. در سرزمین ایران، از دوران باستان تا کنون، میراثی غنی از فولکور و فرهنگ عامه، به‌صورت لایه به لایه، همچون سنگ‌های رسوبی بر روی هم انباشت و تکامل یافته‌اند. از جملۀ این فرهنگ‌ها، جشن‌های بسیاری است که ایرانیان باستان در مناسبت‌های مختلف برگزار می‌کرده‌اند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/524528/fa طبرسی، «جلوه‌های اجتماعی و فرهنگی جشن‌های مهرگان و سده در هنر و فرهنگ عامۀ کرمان»، 1399ش، چکیده.]</ref>  جشن سده، یکی از بزرگترین عیدهای اجتماعی ایرانیان بوده که برخی آن را از جمله جشن‌های آتش دانسته‌اند.<ref>تربیت، «جشن سده»، 1310ش، ص74.</ref><br>
  
عنصر آتش، از عناصری است که پیدایش آن، پیشرفت چشمگیری را در زندگی بشر ایجاد کرده و همواره نزد ایرانیان، دارای قداست و احترام بوده است. ایرانیان، آتش را عنصری برتر و مظهری از مظاهر اهورامزدا محسوب کردند. به‌همین دلیل، بسیاری از جشن‌های ایرانیان باستان بر پایۀ آتش بوده است.<ref>صفا، «جشن سده»، 1326ش، ص7.</ref><br>
 
علاوه بر آن، ایرانیان باستان، هموراه به‌دنبال بهانه‌ای بوده‌اند تا جشنی برپا کرده و دل‌های خود را به یکدیگر پیوند بزنند. آنها، در کنار هم بودن را نعمت دانسته و بر این باور بوده‌اند که باید لبخندهای خود را با همدیگر سهیم شوند.<ref>[https://weblight.ir/%D8%AC%D8%B4%D9%86_%D8%B3%D8%AF%D9%87_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ «از جشن سده و گل بهمن چه می‌دانید؟»، وب‌سایت مجلۀ فرهنگی وبلایت.]</ref>    از جمله ویژگی‌های بارز جشن سده، تعاون و همکاری مردم است. در این جشن، گردآوری هیزم و خار و خاشاک، فریضه‌ای دینی محسوب شده که ثواب به‌دنبال دارد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/268046/%C2%AB%D8%B3%D8%AF%D9%87%C2%BB%D8%9B-%D8%AC%D8%B4%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%D9%86%D8%AC-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84 «سده؛ جشنی با قدمت بیش از پنج هزار سال»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع== 
* «از جشن سده و گل بهمن چه می‌دانید؟»، وب‌سایت مجلۀ فرهنگی وبلایت، تاریخ بارگذاری: 9 بهمن 1401ش.
* تربیت، محمدعلی، «جشن سده»، ارمغان، دورۀ 12، شمارۀ 11، 1310ش.
* «جشن سده زرتشتیان در کرمان»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ بارگذاری: 10 بهمن 1401ش.
* حریری، علی اصغر، «تحقیقی دربارۀ نام و هنگام جشن سده»، مجلۀ وحید، شمارۀ 52، 1347ش.
* خطیبی، ابوالفضل، «آیا روایت جشن سده در شاهنامه الحاقی است؟»، نامۀ فرهنگستان (تحقیقات ایران شناسی)، دورۀ 16، شمارۀ 3، 1397ش.
* روح‌الامینی، محمود، «جشن سده و سده‌سوزی در کرمان»، چیستا، شمارۀ 124 و 125، 1374ش.
* «سده؛ جشنی با قدمت بیش از پنج هزار سال»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 7 شهریور 1402ش.
* صفا، ذبیح‌الله، «جشن سده»، ارتش بهمن، شمارۀ 11، 1326ش.
* طبرسی، حمید، «جلوه‌های اجتماعی و فرهنگی جشن‌های مهرگان و سده در هنر و فرهنگ عامۀ کرمان»، نشریۀ مطالعات هنر اسلامی، دورۀ 16، شمارۀ 37، 1399ش.
* کرباسیان، ملیحه، «چهل»، وب‌سایت مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 8 شهریور 1402ش.
* کریمی، شهرزاد، «نقد علمی نگارۀ جشن سده در شاهنامه شاه طهماسبی»، فصلنامۀ روایت تاریخ، شمارۀ 1، 1395ش.
* گروسی، عبدالله، «آیین‌های زایش و رویش در جنوب کرمان»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دورۀ 1، شمارۀ 1، 1369ش.
* فردوسی، شاهنامه، هوشنگ، بخش 2، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 7 شهریور 1402ش.
* معتکف، فریده، «فرهنگ: مراسم جشن سده در ایران باستان»، پادنگ، شمارۀ 16، 1384ش.
* «ولنتاین را از سپندارمذگان گرفته‌اند»، خبرگزاری انصاف نیوز، تاریخ بازید: 8 شهریور 1402ش.