نمایش مبدأ برای خشونت خانگی از منظر آموزه‌های اسلام

<big>'''خشونت خانگی از منظر آموزه‌های اسلام؛'''</big> دیدگاه اسلام دربارۀ عوامل و راه‌های کنترل خشونت خانگی.

از منظر اسلام، خشونت خانگی به هر شکل آن مذموم و ناپسند است. اسلام بر عدالت، محبت و رعایت حقوق اعضای خانواده تأکید دارد و هرگونه رفتار خشونت‌آمیز را نفی می‌کند. در صورت بروز اختلافات، روش‌های مسالمت‌آمیز و گفتگو برای حل مشکلات توصیه شده است. خشونت خانگی با اصول اسلامی سازگار نیست و به شدت نکوهش شده است.

==تعریف خشونت خانگی==
[[خشونت خانگی]] یا خانوادگی (Domestic Violence) به‌معنای هرگونه رفتار هجومی و حملۀ جسمی، جنسی و روانی و یا إعمال فشار اقتصادی توسط یک انسان بالغ به دیگر اعضای [[خانواده]] است.<ref>[https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?ID=139121 خانی و همکاران، «بررسی خشونت خانوادگی در میان خانواده‌های شهر دهگلان، با تأکید بر خشونت علیه زنان»، 1389ش، ص67-90.]</ref> اقدام عملی آگاهانه، استفاده از زور، تعرض، آزار و آسیب رساندن به دیگران، مهم‌ترین مؤلفه‌های مورد توجه در تعریف خشونت خانگی است.<ref>سالاری‌فر، خشونت خانگی علیه زنان بررسی، علل و درمان با نگرش به منابع اسلامی، 1396ش، ص98.</ref>

امکان بروز خشونت از سوی هر یک از اعضای خانواده و دربارۀ هر کدام از اعضای خانواده، وجود دارد، مانند [[خشونت علیه زنان]]، [[خشونت خانگی علیه کودکان|خشونت علیه کودکان]]، [[خشونت علیه سالمندان]] و [[خشونت علیه مردان]]؛ اما بیشتر مباحث خشونت خانگی ناظر به خشونت علیه زنان است و در معاهدات سازمان ملل نیز فقط به خشونت علیه زنان توجه شده و هرگونه تمایز، استثنا و ایجاد محدودیت بر اساس جنسیت، نفی شده است.<ref>[https://iran.un.org/fa/102367-knwansywn-rf-hr-gwnh-tbyd-lyh-znan سازمان ملل متحد، «کنوانسیون رفع هرگونه تبعیض علیه زنان»، 18 دسامبر 1979م.]</ref>  

==انواع خشونت خانگی==
خشونت خانگی دارای شکل‌های متفاوتی است. 

#خشونت به اعتبار عامل می‌تواند از سوی فرد، جمعی از افراد یا اعضای یک گروه و نهاد اجتماعی صورت بگیرد. برخی خشونت به اعتبار عامل را به فردی و ساختاری تقسیم می‌کنند.
#خشونت به اعتبار قربانی می‌تواند شامل [[خشونت خانگی علیه کودکان|کودکان]]، [[خشونت علیه زنان|زنان]]، [[خشونت علیه سالمندان|سالمندان]]، [[خشونت علیه مردان|شوهر]] و اقلیت‌ها ‌شود.
#خشونت به اعتبار کیفیت، در علم روان‌شناختی به انواع عاطفی، ابزاری، حاد، آنی، با نقشه قبلی، کنشی و واکنشی تقسیم می‌شود، این خشونت می‌تواند بدنی یا روانی باشد. با توجه به مؤلفه‌های خشونت، گونه‌های ساختاری، پنهان و اقتصادی را نمی‌توان خشونت دانست.<ref>سالاری‌فر، خشونت خانگی علیه زنان بررسی، علل و درمان با نگرش به منابع اسلامی، 1396ش، ص100.</ref>

==پیشینه خشونت خانوادگی در قرآن==
بر اساس آیات قرآن، اولین نمونۀ خشونت خانوادگی، در اولین خانوادۀ بشر و بین فرزندان آدم و حوا رخ داد و قابیل، برادرش هابیل را کشت.<ref>سوره مائده، آیه 30.</ref> برادران یوسف نیز که قصد جان او را کرده بودند، سرانجام وی را درون چاه افکندند.<ref>سوره یوسف، آیه 9-10.</ref> خشونت کلامی موسی نسبت به برادرش هارون و خشونت ساره همسر ابراهیم نسبت به هاجر که دارای فرزند شده بود و خشونت فرعون نسبت به همسرش آسیه، از دیگر نمونه‌های خشونت خانوادگی است که در قرآن، بیان شده است. 

==اقسام خشونت خانگی در قرآن==

===انواع کیفی خشونت خانوادگی===
#خشونت جسمی؛ مانند کشتن هابیل توسط قابیل، خشونت فرعون نسبت به همسرش آسیه و کشتن دختران در عصر جاهلی.<ref>سوره اسراء، آیه 31.</ref>
#خشونت روانی؛ مانند خشونت برادران یوسف که او و بنیامین را دزد خواندند،<ref>سوره یوسف، آیه 77.</ref> خشونت ساره نسبت به ابراهیم و هاجر<ref>[https://lib.eshia.ir/10514/11/286 ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان، ج۱۱، ص۲۸۶.]</ref> که موجب هجرت هاجر به سرزمینی بی‌آب‌وعلف شد<ref>سوره ابراهیم، آیه 37.</ref> و خشونت همسران نوح و لوط نسبت به این دو پیامبر.<ref>«خشونت خانوادگی»، ویکی فقه.</ref>
#خشونت مالی؛ اسلام مسئولیت مدیریت خانواده را به مرد داده است، اما این مسئولیت به معنای تسلط و [[خشونت خانگی|خشونت]] نیست، بلکه به معنای رهبری عادلانه و همراه با [[محبت در خانواده|محبت]] است. مرد موظف است که [[نیازهای عاطفی]] و مادی خانواده را تأمین کند و با همسر و فرزندان خود با عدالت و [[مهرورزی در خانواده|مهربانی]] رفتار کند. قرآن کریم این رسم جاهلی که [[سرپرستی خانواده|سرپرست خانواده]]، اعضای خانواده را در مضیقۀ مالی می‌گذارد و از تأمین بهینۀ [[خوراک]]، پوشاک، مسکن، زمینه [[آموزش کودکان در اسلام|آموزش]] و رسیدگی‌های بهداشتی آنان خودداری می‌کند را نکوهش کرده است.<ref>سوره نساء، آیه 19.</ref>

===انواع خشونت خانگی به اعتبار قربانی===
#خشونت میان همسران؛ مانند تلاش زلیخا همسر عزیز مصر برای ارتباط جنسی با فرزندخوانده‌اش، یوسف،<ref>سوره یوسف، آیه 28.</ref>  که [[خیانت زناشویی|خیانتی]] آشکار در حق همسرش بود،<ref>سوره یوسف، آیه 28.</ref> مجنون خواندن نوح توسط همسرش، باخبر کردن قوم لوط توسط همسرش از وجود مهمانانی در خانه او،<ref>سوره تحریم، آیه 10؛ [http://lib.eshia.ir/15387/30/50/فامرأة <nowiki>رازی، التفسیر الرازی، [بی‌تا]، ج۳۰، ص۵۰</nowiki>]</ref> خشونت فرعون نسبت به همسرش آسیه<ref>سوره تحریم، آیه 11.</ref> و خشونت برخی مردان در عصر جاهلی نسبت به همسران‌شان و تصاحب اموال آنان.<ref>سوره نساء، آیه 19. </ref>
#خشونت والدین؛ نیز با داستان قتل فرزندان در عصر جاهلی به‌خاطر ترس از فقر و نداری، بازتاب یافته است. قرآن این فرزندکشی را خطا و گناهی عظیم می‌شمارد و با اطمینان‌بخشی به‌روزی‌دهندگی خداوند، آنان را از این خطای بزرگ برحذر می‌دارد.<ref>سوره اسراء، آیه 31.</ref>
#خشونت فرزندان؛ مانند ناسازگاری و گمراهی فرزند نوح،<ref>سوره هود، آیه 43. </ref> ناسازگاری فرزندان یعقوب و متهم کردن پدرشان به گمراهی<ref>سوره یوسف، آیه 8.</ref> و آزار پدر با ظلم در حق برادرشان یوسف تا جایی که یعقوب از شدت گریه و فروبردن خشم، چشمانش سفید می‌شود.<ref>سوره یوسف، آیه 84-85.</ref> خشونت فرزندان آدم نسبت به یکدیگر نیز در این دسته جای می‌گیرد.

==عوامل خشونت خانگی از دیدگاه قرآن==
#[[حسد|حسادت]]؛ در داستان قتل هابیل، حسادت علت اصلی این خشونت معرفی شده است.<ref>[http://lib.eshia.ir/15387/11/203/بينهما <nowiki>رازی، التفسیرالرازی، [بی‌تا]، ج۱۱، ص۲۰۴-۲۰۳.</nowiki>] </ref> علت رفتار خشونت‌آمیز برادران یوسف نیز حسادت بیان ‌شده است.<ref>[http://lib.eshia.ir/41752/12/118/شقيقه <nowiki>المراغی، تفسیر المراغی، [بی‌تا]، ج۱۲، ص۱۱۸.</nowiki>] </ref>
#باورهای ناروا؛ قرآن به خشونت رفتاری عرب جاهلی نسبت به [[خشونت علیه زنان|زنان]] و [[دختر|دختران]] اشاره کرده و مفسرین علت این رفتار را کوچک‌شمردن و حقیر دانستن زنان و دختران می‌دانند.<ref>[http://lib.eshia.ir/50081/4/422/مرسوم <nowiki>طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، [بی‌تا]، ج۴، ص۴۲۲.</nowiki>] </ref> اجبار به بیوه‌ماندن و ارث‌دادن زنان بیوه به خانواده شوهر،<ref>سوره نساء آیه 19. </ref> یکی دیگر از باورهای نادرستی است که در قرآن به آن اشاره شده است.
#مشکلات اقتصادی؛ قرآن، کودک‌کشی به خاطر فقر را نکوهش کرده است.<ref>سوره انعام، آیه 151.</ref>
#بدگمانی؛ مانند خشونت برادران یوسف در حق بنیامین.<ref>سوره یوسف، آیه 77.</ref>
#دنیاگرایی؛ قرآن یکی از عوامل خشونت خانگی را حب دنیا معرفی می‌کند<ref>[http://lib.eshia.ir/12011/8/334/شيئاً <nowiki>طوسی،التبیان فی تفسیر القرآن، [بی‌تا]، ج۸، ص۳۳۴.</nowiki>] </ref> و همسران پیامبر را از عاقبت دنیاخواهی و آزاری که به رسول خدا می‌رسانند، آگاه می‌سازد.<ref>سوره احزاب، آیه 28. </ref>

==راه‌های کنترل خشونت خانگی در اسلام==
اسلام به‌شدت بر احترام و رعایت حقوق اعضای خانواده، ازجمله [[حقوق کودکان]]، [[حقوق سالمندان]]، [[حقوق جنسی زن]]، [[حقوق فرزند در اسلام|حقوق فرزند]]، [[حقوق مالی زن در زندگی مشترک|حقوق مالی زن]] و [[حقوق خانوادگی زن مسلمان|حقوق خانوادگی زن]]، تأکید دارد. در راستای حفظ این حقوق، آموزه‌های اسلام به [[مهرورزی در خانواده]] و حل اختلافات خانوادگی با روش‌های مسالمت‌آمیز مانند گفتگو، [[مشاوره]] و [[حکمیت|میانجی‌گری]] توصیه می‌کند. توصیه به [[مدیریت خشم|کنترل خشم]] و [[صبر|بردباری]] کردن در ناآرامی‌ها و سختی‌ها از مهم‌ترین آموزه‌های قرآن است.<ref>سوره آل‌عمران، آیه 134؛ سوره فصلت، آیه 34.</ref> 

در آموزه‌های اسلامی راه‌هایی برای کنترل خشم آمده است که در محیط [[خانواده]] می‌توان برای [[تحکیم خانواده]] به کار گرفت و از شدت و میزان خشونت‌های خانگی کاست:
#تغییر وضعیت به نشستن؛ یکی از راه‌های تأثیرگذار بر کنترل خشم، تغییر حالت و نزدیک شدن به زمین است. شخصی که غضب‌ناک می‌شود بهترین حالت این است که بنشیند. ایستاده بودن موجب ادامه مشاجره و تسهیل اقدامات خشونت‌آمیز است.<ref>[http://lib.eshia.ir/15394/1/414/فليجلس ابن‌کثیر، تفسیر ابن کثیر، 1412ق، ج۱، ص۴۱۴.] </ref>
#در آغوش گرفتن؛ در رهنمودهای [[اهل‌بیت]] برای کنترل خشم و فروکش کردن آن بین افراد خانواده، در آغوش گرفتن نیز توصیه شده و موجب آرامش دانسته شده است.<ref>[http://lib.eshia.ir/11024/11/287/فليجلس <nowiki>حر عاملی، وسائل الشیعه، [بی‌تا]، ج۱۱، ص۲۸۷.</nowiki>]</ref>
#سکوت کردن؛ در آموزه‌های دینی سکوت یکی از مهم‌ترین راه‌های کنترل خشم و غضب است.<ref>[http://lib.eshia.ir/11008/73/272/فاسكت مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، 1403ق، ج۷۳، ص۲۷۲]</ref>
#گوش‌دادن و مهلت دفاع دادن؛ گوش‌دادن به دفاعیات و سخنان طرف مقابل می‌تواند از میزان غضب و ناراحتی بکاهد. این راهکار را هارون، هنگام رویارویی با خشم موسی به‌کار گرفت و با عبارت ای فرزند مادرم، سخن و دفاع خویش را آغاز کرد و خشم موسی را کنترل کرد.<ref>[http://lib.eshia.ir/11008/73/272/فاسكت مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، 1403ق، ج۷۳، ص۲۷۲.] </ref>
#وضو گرفتن؛ همان‌سان که [[آب]] آتش را خاموش می‌کند، شستشوی بدن با آب می‌تواند خشم را کنترل کند، از این‌رو در روایات به [[وضو]] گرفتن در زمان خشم، سفارش شده است.<ref>[http://lib.eshia.ir/11008/73/272/يطفي مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، 1403ق، ج۷۳، ص۲۷۲.]</ref>
#توجه به پیامدهای خشونت؛ یادآوری پیامدها در [[مدیریت خشم|کنترل خشم]]، بسیار اثرگذار است. در روایات اسلامی، خشم، کلید همه شرارت‌ها معرفی شده<ref>[http://lib.eshia.ir/11025/15/358/مفتاح <nowiki>حر عاملی، وسائل الشیعه، [بی‌تا]، ج۱۵، ص۳۵۸.</nowiki>] </ref> و از بین رفتن [[ایمان]]،<ref>[http://lib.eshia.ir/11025/15/358/العسل <nowiki>حر عاملی، وسائل الشیعه، [بی‌تا]، ج۱۵، ص۳۵۸.</nowiki>] </ref>  زایل شدن عقل<ref>[http://lib.eshia.ir/11025/15/360/عقله <nowiki>حر عاملی، وسائل الشیعه، [بی‌تا]، ج۱۵، ص۳۶۰.</nowiki>]</ref> و گرفتار شدن در دام شیطان<ref>[http://lib.eshia.ir/11025/15/361/جمرة <nowiki>حر عاملی، وسائل الشیعه، [بی‌تا]، ج۱۵، ص۳۶۱.</nowiki>] </ref> از پیامدهای خشم دانسته شده است.

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
*قرآن کریم
*ابن‌کثیر، تفسیر ابن‌کثیر، بیروت، دار المعرفة للطباعة والنشر والتوزيع، 1412ق.
*ابوالفتوح رازی، روض‌الجنان و روح‌الجنان، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1376ش.
*حر عاملی، وسایل الشیعه، بیروت، دار احياء التراث العربي، [بی‌تا].
*رازی، فخرالدین، التفسیر الرازی، [بی‌جا]،[بی‌نا]،[بی‌تا].
*سازمان ملل متحد، «کنوانسیون رفع هرگونه تبعیض علیه زنان»، مصوب 18 دسامبر 1979 میلادی مطابق با 28/9/1358ش.
*سالاری‌فر، محمدرضا، خشونت خانگی علیه زنان بررسی، علل و درمان با نگرش به منابع اسلامی، قم، پژوهشکده زن و خانواده، 1396ش.
*خانی، سعید و همکاران، «بررسی خشونت خانوادگی در میان خانواده‌های شهر دهگلان، با تأکید بر خشونت علیه زنان»، مجله تخصصی جامعه‌شناسی مطالعات جوانان، دانشگاه آزاد اسلامي، واحد بابل، زمستان 1389.
*طباطبایی، محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان،[بی‌جا]،[بی‌نا]،[بی‌تا].
*طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، [بی‌جا]،[بی‌نا]،[بی‌تا].
*مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، 1403ق.
*المراغی، احمد مصطفی، تفسیر المراغی، بیروت، دار إحياء التراث العربي، [بی‌تا].
*«خشونت خانوادگی»، در ویکی فقه.