نمایش مبدأ برای دختر

[[پرونده:دختر.jpg|جایگزین=دختران ایل باصری استان فارس در نقش رستم|بندانگشتی|دختران ایل باصری استان فارس در نقش رستم]]
'''{{درشت|دختر}}'''؛ فرزند مؤنث انسان.{{سخ}}دختر به‌دلیل برخورداری از [[جنسیت]] زنانه، در طول تاریخ بشر همواره فروتر از پسران انگاشته می‌شد و گاهی هم‌مرتبه حیوانات اهلی بوده است؛ اما در آیین [[اسلام]]، نگاه ویژه و جانب‌دارانه‌ای به او شده است. اسلام ویژگی‌های شخصیتی ممتازی برای دختر برشمرده و از برکات وجودی او و وظایف دیگران در برابر وی، سخن گفته است. نهاد [[خانواده]] و نظام آموزشی، بیشترین نقش را در معرفی جایگاه و هویت دختران دارند.

==مفهوم‌شناسی دختر==
دختر در [[زبان فارسی]] سه معنا دارد؛ یکی به معنای دوشیزه، باکره و زنِ مرد ندیده است؛<ref>معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه دختر.</ref> دیگری به معنای فرزند مؤنث است در مقابل پسر؛ سوم به معنای توانایی، قدرت، قوت، سخت و محکم است مانند آنجا که می‌گویند کوه‌دختر و پل‌دختر.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه دختر.</ref>

==دختر در اقوام پیشین==
زیست دختران در قبایل وحشی ساکن آفریقا، استرالیا و مناطق دیگر، مانند حیوانات اهلی و بدون هیچ حقی در زندگی بوده است. اقوام کَلده و آشور و قوانین حمورابی نیز، استقلالی در [[تقویت اراده|اراده]] و عمل به جنس مؤنث نمی‌داد. آن‌ها حتی دختر یا زن محکوم‌شده توسط دادگاه را در آب غرق می‌کردند. در روم قدیم، [[خانواده]] را تنها مردان تشکیل می‌دادند و چون در نگاه‌شان هیچ قرابت و خویشاوندی میان دختر و [[پدر]] یا خواهر و برادر و مادر و پسر نبود، پدر با دختر خود [[ازدواج]] می‌کرد. رومیان جنس مؤنث را، انسانی درجه دو می‌دیدند. در جوامع چین، هند، مصر و ایران پیش از اسلام نیز، زن و دختر را بدون استقلال و آزادی در تصمیم‌گیری و رفتار و تحت قیمومیّت مرد می‌دانستند. آن‌ها به جنس مؤنث نه در حکومت، نه در قضاوت و نه در کارهای اجتماعی حق دخالت نمی‌دادند. در نگاه اعراب جاهلی هم، [[دختر]] فقط شرّی انگاشته می‌شد که باید او را زنده‌به‌گور کرد. آن‌ها حرمت و شرافتی برای دختر نمی‌دیدند.<ref>طباطبایی، زن در قرآن، 1387ش، ص26-40.</ref>

==دختر در آموزه‌های اسلامی==
در متون و منابع اسلامی، برای فرزند دختر جایگاه ویژه‌ای تعریف شده است. در قرآن، مقدم داشتن واژهٔ دختر بر پسر در بیان آفرینش<ref>سوره شوری، آیه 49.</ref> و کاربرد واژهٔ کوثر (خیر فراوان) برای فاطمه، دختر پیامبر اسلام،<ref>سوره کوثر، آیه 1.</ref> بازتابی از این رویکرد است. در احادیث نیز دختران به‌عنوان بهترین فرزندان،<ref>مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج101، ص89.</ref> هدیه و مشمول رحمت ویژهٔ الهی توصیف شده‌اند.<ref>سوره شورا، آیه 49.</ref><ref>حرعاملی، وسائل‌الشیعه، 1409ق، ج‏21، ص367.</ref> در این متون، پیامبر اسلام از پدرِ دختر بودن به نیکی یاد کرده و به آن افتخار کرده<ref>کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص5.</ref> و زنی که فرزند اولش دختر باشد، دارای میمنت دانسته شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج101، ص98.</ref> همچنین، بنا بر روایات، ابراهیم پیامبر نیز از پروردگار طلب فرزند دختر کرده است.<ref>کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص5.</ref> در ادبیات حدیثی، پسران نعمت خوانده شده‌اند اما دختران حسنه معرفی شده‌اند که مستوجب پاداش الهی‌اند.<ref>ابن‌بابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج‏3، ص481.</ref><ref>کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص6.</ref><ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص115.</ref> همچنین دختران مایه برکت معرفی شده‌اند.<ref>محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص115.</ref> بر همین اساس، در سنت‌های خانوادگی مانند هدیه دادن، بر تقدم دختران نسبت به پسران تأکید شده است.<ref>صدوق‏، آمالی صدوق، 1400ق، ص577.</ref>

آموزه‌های دینی در اسلام، سرپرستی، تربیت و تکریم دختران را با پاداش‌های اخروی و معنوی پیوند زده‌اند.<ref>محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص115.</ref><ref>ابن‌بابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج‏3، ص482.</ref> بر اساس روایات، مراقبت از دختران مایهٔ برکت، جلب نصرت و آمرزش الهی است<ref>محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص115.</ref> و دخترانِ صالح از مصادیق «باقیات الصالحات»<ref>محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص116.</ref> و سپری در برابر عذاب اخروی به‌شمار می‌روند.<ref>پاینده، نهج الفصاحه، 1382ش، ص659.</ref> در احادیث تأکید شده است که پاداش معنوی سرپرستی و تأمین نیازهای یک تا سه دختر (یا خواهر)، برتر از مناسکی چون حج و جهاد  و تضمین‌کنندهٔ ورود به بهشت و برخورداری از درجات عالی آن است.<ref>ابن‌بابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج‏3، ص482.</ref><ref>محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص115.</ref>

==ویژگی‌های شخصیتی دختران==
در آموزه‌های اسلامی ویژگی‌های شخصیتی زیر برای دختران بیان شده است.

===مُلطِفات===
مُلْطِفَات<ref>کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص5.</ref> از ریشه لطف در اصل به معنی «الدِّقه مع الرِفق» است<ref>مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، 1368ش، ج10، ص193.</ref> یعنی هم در آن بویی از نازکی و نفوذ است و هم بویی از مدارا و ملایمت.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج11، ص248.</ref> به دختران ازآن‌جهت که روحیه لطیفی دارند و در دیگران نفوذ کرده، آن‌ها را جذب می‌کنند مُلطِفات می‌گویند. این نیز تنها با مدارا و ملایمت امکان‌پذیر است.<ref>سوره آل‌عمران، آیه 159.</ref>

===مُبْدِیَات===
مُبْدِیَات<ref>محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص115.</ref> یا به معنی آغازکننده و پیشگام بودن در چیزی است<ref>مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، 1368ش، ج1، ص26.</ref> یعنی دختران در لطافت، انس و [[پرستار|پرستاری]] پیشگام‌اند؛ یا به معنی اظهار کردن است<ref>مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، 1368ش، ج14، ص65.</ref> یعنی دختران [[محبت در خانواده|محبت]]، لطف و همدم بودن خود را اِظهار می‌کنند.<ref>بیابانگرد، روان‌شناسی نوجوانان، 1384ش، ص120.</ref>

===مونِسَات===
مُونِسَات<ref>کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص5.</ref> از انس به معنی الفت و آرامش قلب است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج15، ص109.</ref> یعنی دختر همدم پدر و مادر و مایه آرامش قلب آن‌ها است. پژوهش‌ها نیز نشان می‌دهد؛ دختران خود را در ویژگی همدل بودن و اجتماعی بودن بالاتر از پسران ارزیابی می‌کنند.<ref>یابانگرد، روان‌شناسی نوجوانان، 1384ش، ص120.</ref>

===مُمَرِّضَات===
مُمَرِّضَات<ref>محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص115.</ref> به معنی پرستاری کردن است.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1428ش، ج7، ص231.</ref> یعنی دختران پرستارند و لطافت و دلسوزی به دیگران، مخصوصاً والدین خود نشان می‌دهند.

===مُجَهِّزَات===
مُجَهِّزَات<ref>کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص5.</ref> به معنی آمادگی است؛<ref>جوهری، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، 1407ق، ج3، ص870.</ref> یعنی دختران از آمادگی برای انجام امور مختلف برخوردارند.<ref>فیض کاشانی، الشافی فی العقائد و الأخلاق و الأحکام، 1425ق، ج2، ص1544.</ref>

===مُجْهِدَات===
مُجْهِدَات<ref>مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج104، ص98.</ref> به معنی به‌کارگیری توانایی و سعی زیاد برای رسیدن به نهایتِ چیزی است؛ یعنی دختران اهل تلاش و کوشش هستند.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1428ش، ج3، ص134.</ref>

===مُفَلِّیَات===
مُفَلِّیَات<ref>کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص5.</ref> در معانی مختلفی آمده است؛ از جمله:
*[[تربیت]] کردن و به نتیجه رساندن.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1428ش، ج15، ص162.</ref>
*تأمل در وجوه مختلف چیزی و نگاه به عاقبت آن.<ref>زبیدی حنفی، تاج العروس من جواهر القاموس، 1414ق، ج20، ص58.</ref>
*برخی نیز از آن به ریزبینی تعبیر می‌کنند.<ref>حاج‌علی‌اکبری، درآمدی بر الگوی تعالی دختران، 1393ش، ص81.</ref>

===مُحَبَّبَات===
مُحَبَّبَات<ref>محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص115.</ref> به معنی دوست‌داشتنی است. از مسائل مهم دختران، کوشش در جهت افزایش جذابیت و محبوب جلوه دادن خود نزد دیگران است.<ref>سالاری‌فر، خانواده در نگرش اسلام و روان‌شناسی، 1389ش، ص167.</ref>

==وظایف خانواده در تعامل با دختر==
[[خانواده]]، به دلیل جایگاه یگانه در بازتولید فرهنگ و شکل‌دهی به ارزش‌های اخلاقی، و کارآمدی این نظام در به وجود آمدن هویت در فرزندان، می‌تواند در شخصیت‌سازی و شناساندن ویژگی‌ها به فرزندان –خصوصاً دختران- نقش مفیدی داشته باشد.<ref>زیبایی‌نژاد، جایگاه خانواده و جنسیت در نظام تربیت رسمی، 1391ش، ص143.</ref>

در آموزه‌های اسلامی، وظایف زیر برای خانواده در برابر دختران مطرح شده است:
*[[هدیه]] را ابتدا به دختر بدهند.<ref>محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص118.</ref>
*[[پسر]] را بر دختر ترجیح ندهند.<ref>محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص118.</ref>
*دختر را نیکو [[تربیت]] کنند.<ref>انصاری، موسوعة أحکام الأطفال و أدلتها، 1429ق، ج3، ص280.</ref>
*با دختران به‌خوبی رفتار کنند.<ref>محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص118.</ref>
*آن‌ها را بد ندانند.<ref>المتقی الهندی، کنز العمال، 1409ق، ج16، ص449.</ref>
*آرزوی مرگ آن‌ها را نداشته باشند.<ref>کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص5.</ref>

==وظایف جامعه در برابر خانواده‌های دختردار==
شناسایی و بازخوانی زندگی زنان الگو و برتر در جامعه اسلامی و همچنین سرانجام زنان فاسد و بدکاره، زمینه‌ساز شناخت جایگاه و هویت برای دختران است. [[قرآن کریم]] در چندین سوره به این موضوع پرداخته است.<ref>طباطبایی، زن در قرآن، 1387ش، ص589-614.</ref>{{سخ}}روایات اسلامی، مشکلات اجتماعی خانواده‌های دختردار را پذیرفته است<ref>کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص6.</ref> و یاری‌رساندن، قرض دادن، رحم کردن و لطف و مرحمت داشتن به این خانواده‌ها را دستور می‌دهد.<ref>محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص116.</ref> برخی روایات حتی جهاد و تکالیف سخت را شامل کسی که سه دختر داشته باشد، نمی‌داند.<ref>کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص6.</ref>{{سخ}}نظام آموزشیِ [[جامعه]] نیز در معرفی جایگاه والای دختران، نقش اساسی ایفا می‌کند. پژوهشگران، نظام آموزشی را از سه جهت در تحول وضعیت و شناخت استعدادهای دختران، مؤثر دانسته‌اند:
#ارائه ارزش‌های جایگزین به دختران جامعه اسلامی، تا از [[جنسیت]] خود تصویر خوب و عالی داشته باشند.
#طراحی برنامه‌ای درسی که هدف اصلی آن، افزایش تمایل دختران به اشتغال، برای رفع عطش نظام سرمایه‌داری نباشد.
#ایجاد ارتباط دختران با نهادهایی که می‌توانند گفتمان تربیتی اسلامی را رواج دهند.<ref>زیبایی‌نژاد، جایگاه خانواده و جنسیت در نظام تربیت رسمی، 1391ش، ص177.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
*قرآن کریم.
*ابن‌بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه‏، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴ق.
*ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۲۸ق.
*انصاری، قدرت‌الله و دیگران، موسوعة أحکام الأطفال و أدلته»، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۲۹ق.
*بیابانگرد، اسماعیل، روان‌شناسی نوجوانان، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۴ش.
* پاینده‏، ابوالقاسم، نهج الفصاحهٔ مجموعه کلمات قصار حضرت رسول، تهران، ‏ دنیای دانش، ‏۱۳۸۲ش.
*جوهری، أبونصر إسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۴۰۷ق.
*حاج‌علی‌اکبری، محمدجواد، درآمدی بر الگوی تعالی دختران، تهران، مهر هشتم، ۱۳۹۳ش.
* حرعاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، روزنه، ۱۳۷۲–۱۳۷۳ش.
*زبیدی حنفی، سید محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ق.
*زیبایی‌نژاد، محمدرضا، جایگاه خانواده و جنسیت در نظام تربیت رسمی، قم، مطالعات زنان، ۱۳۹۱ش.
*سالاری‌فر، محمدرضا، خانواده در نگرش اسلام و روان‌شناسی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۹ش.
* صدوق‏، محمد، أمالی الصدوق‏، بیروت‏، اعلمی‏، ۱۴۰۰ق.
*طباطبایی، سید محمدحسیسن، «زن در قرآن»، قم، هاجر، ۱۳۸۷ش.
*طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۷۴ش.
*فیض کاشانی، محمد محسن، الشافی فی العقائد و الأخلاق و الأحکام، تهران، اللوح المحفوظ، ۱۴۲۵ق.
*کلینی، محمد بن یعقوب، ‏ الکافی، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۹ق.
*متقی هندی، علی بن حسام‌الدین، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۰۹ق.
*مجلسی، محمد باقر، «بحار الأنوار»، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
*محدث نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق.
*مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۸ش.
*معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.
{{پایان منابع}}