نمایش مبدأ برای ذبح اسلامی

[[پرونده:مقاله ذبح اسلامی۱.jpg|جایگزین=آماده کردن گوسفند قربانی برای ذبح|بندانگشتی|آماده‌سازی گوسفند برای ذبح ]]
{{درشت|'''ذبح اسلامی'''}}؛ کشتن حیوان با شرایط و آداب خاص به‌منظور حلال‌شدن مصرف گوشت آن برای مسلمانان.{{سخ}}در فرهنگ اسلامی، خوردن گوشت حیوان در صورتی جایز است که آن حیوان با آداب و شرایط خاصی، ذبح شده باشد. ذبح اسلامی علاوه بر صنایع غذایی، بر صنایع دارویی، آرایشی و پوشاک هم اثرگذار است. ذبح اسلامی در اجتماعات [[مسلمان|مسلمانان]] همچون [[عید قربان]]، [[مراسم عروسی|عروسی‌ها]]، مجالس سوگواری و [[ختنه‌سوران]] نیز نقش آیینی پررنگی دارد. روش کشتن حیوان در ذبح اسلامی از سوی برخی حامیان حقوق حیوانات، رفتاری خشن و غیراخلاقی خوانده شده است؛ اما مسلمانان بر این باور هستند که گوشت حاصل از ذبح اسلامی، بر سلامت جسمانی و [[معنویت|معنوی]] انسان، تأثیر مثبتی دارد. از این‌رو مسلمانان حتی در کشتارگاه‌های صنعتی نیز آداب ذبح شرعی را رعایت می‌کنند.

==معنای ذبح اسلامی==
«ذَبح» به معنای شکافتن و بریدن حلقوم حیوانات است<ref>. ابن‌منظور، لسان العرب، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۱۳۶۷.</ref> و در اصطلاح فقهی نیز به‌معنای بریدن حلقوم حیوانات، همراه با شرایط و آداب خاصی است که به موجب آن گوشت و اجزای بدن حیوان، برای خوردن و استفاده حلال می‌شود. حیوانی را که با رعایت شرایط گفته شده در شریعت اسلامی ذَبح شده باشد، «ذِبح» یا «ذبیحه» می‌گویند.<ref>. رحمانی، «ذَبح»، ۱۳۹۲ش، ج۱۸، ص۷۷۹.</ref>

حیوانی که با روشی غیر از روش شرعی کشته شود «مردار» یا «میته» نامیده می‌شود<ref>. عمید زنجانی، آیات الاحکام، ۱۳۸۲ ش، ص ۱۱۹.</ref> و خوردن گوشت آن حرام است<ref>. شمسایی، محمدحسین، «خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها»، ۱۳۷۵ش، ج۱۶، ص ۴۱۲.</ref> و اجزای بدن آن نجس است.<ref>. خمینی و دیگران، توضیح المسائل (امام و مراجع)، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص ۶۹–۷۰.</ref> در ذبح اسلامی، حیوان رو به قبله قرار می‌گیرد و توسط مسلمانی که نام خدا را بر زبان جاری می‌کند<ref>. شیرخانی، ذبح در اسلام؛ آثار و احکام مطابق با مذاهب اسلامی، ۱۳۹۷ش، ص145-۱۵۳.</ref> به وسیلهٔ ابزار تیز و آهنی<ref>. حر عاملی، ذبح اسلامی، صید و شکار (ترجمه کتاب وسایل الشیعه، ج۱۶)، ۱۳۹۲ش، ص۶۴.</ref> چهار رگ اصلی گردن حیوان شامل مری، نای و دو رگ اطراف آن بریده می‌شود.

در [[فقه اسلامی]] برای کشتن شتر به‌دلیل ویژگی‌های جسمانی آن، روش متفاوتی بیان شده است که اصطلاحاً آن را «نَحر» می‌گویند. در این روش، ناحیه‌ای در زیر گردن و بالای ترقوه حیوان را با نیزه یا هر وسیله برنده، مورد اصابت قرار می‌دهند.<ref>. رحمانی، «ذَبح»، ۱۳۹۲ش، ج۱۸، ص۷۷۹.</ref>

==اهمیت ذبح اسلامی در سبک زندگی مسلمانان==
ذبح اسلامی علاوه بر آن‌که مصرف غذای حلال را برای مسلمانان تضمین می‌کند، در ابعاد بهداشتی، فرهنگی و آیینی نیز اثرگذار است. رعایت اصول ذبح شرعی در تغذیه، پوشاک و مناسک دینی، پیوندی عمیق میان احکام اسلامی و سبک زندگی مسلمانان ایجاد کرده است.

===بهداشت===
[[پرونده:ذبح-اسلامی-2.jpg|thumb|معاینه دام‌ها در قالب طرح نظارتی محرم توسط بازرسان بهداشتی و شرعی دامپزشکی استان همدان|جایگزین=معاینه دام‌ها-بازرسان بهداشتی و شرعی]]ذبح اسلامی از منظر دانش پزشکی، بهداشت جسم و جان انسان را تأمین می‌کند. در این روش، خروج سریع و کامل خون از لاشه، مانع باقی‌ماندن خون در گوشت شده<ref>. خمینی و دیگران، توضیح المسائل (امام و مراجع)، ۱۳۸۱ش، ج ۱، ص۵۷۷.</ref> و از فساد زودهنگام آن جلوگیری می‌کند.<ref>. محسنی، افق اعلی، ۱۳۹۶ش، ج۱، ص۱۷۹؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۰ش، ج۶، ص۱۴۰.</ref> همچنین تحقیقات علمی نشان داده است که ذکر نام خدا هنگام ذبح موجب پیشگیری از رشد میکروب‌ها در گوشت می‌شود.<ref>. [https://www.shiitestudies.com/article_18714.html وزیری فرد و اولیایی، «ذبح و شکار از منظر حقوق حیوانات در فقه شیعه»، ۱۳۹۳ش، ص۲۱۹ـ۲۲۰.]</ref>

از سوی دیگر، برخی مطالعات تأکید دارند که هنگام ذبح، قرار گرفتن حیوان رو به قبله، به‌دلیل هماهنگی با میدان مغناطیسی زمین، موجب تأثیر مثبت بر ساختار سلولی و سلامت گوشت می‌شود. علاوه بر فواید جسمی، تغذیه از غذای حلال، بر ابعاد روحی و معنوی انسان نیز اثرگذار است.<ref>. [https://ris.shmu.ac.ir/webdocument/load.action?webdocument_code=3000&masterCode=16000881 طباطبایی و دیگران، «بررسی تأثیر گوشت حاصل از ذبح حلال بر سلامت جسمی و روانی»، ۱۳۸۸ش، ص۲۹۹ـ۳۰1؛] شیرخانی، ذبح در اسلام؛ آثار و احکام مطابق با مذاهب اسلامی، ۱۳۹۷ش، ص۷۱–۸۱.</ref>

===خوراک===
در میان مسلمانان، ذبح اسلامی نقش اساسی در تکوین فرهنگ غذایی سالم و حلال دارد. در آیات [[قرآن]] بر پرهیز از مصرف گوشت مردار، خوک و حیواناتی که بدون ذکر نام خدا ذبح شده‌اند، تأکید شده است.<ref>. سورهٔ مائده، آیهٔ 3.</ref> در روایات اسلامی نیز از خوردن گوشت مردار به‌عنوان عاملی برای ضعف جسمی و روحی،<ref>. صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج ۳، ص ۳۴۶.</ref> بداخلاقی و قساوت قلب یاد شده است.<ref>. صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۴۸۵.</ref>

علاوه بر گوشت، برخی محصولات غذایی مانند ژلاتین، انواع گلیسیرین، افزودنی‌هایی همچون امولسیفایرها و آنزیم‌ها و برخی طعم‌دهنده‌ها و فراورده‌های پروتئینی و چربی نیز منشأ حیوانی دارند و در صنایع غذایی به‌کار برده می‌شوند.<ref>. [https://halalworldinstitute.org/fa/halal-food-guidelines/item/38-افزودنی-های-غذایی.html «افزودنی‌های غذایی»، موسسۀ جهانی حلال؛] [https://jh-per.halal.ac.ir/article_130914.html صداقتی و مورکی، «الزامات تولید فرآورده‌های لبنی حلال»، ۱۳۹۹ش، ص۹۱ـ۹۳.]</ref> از این‍رو، مسلمانان به حلال بودن این مواد توجه ویژه‌ای دارند.<ref>. [https://www.sistani.org/persian/qa/0895/#12570 سیستانی، «پرسش و پاسخ: خوردن و آشامیدن»، وب‌سایت رسمی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی].</ref> استفاده از فرآورده‌های حیوانی حلال در صنعت داروسازی<ref>. [https://www.vegansertifikasi.com/fa/ilac/ilaclarin-iceriginde-hayvansal-kaynakli-neler-var/ «مواد تشکیل‌دهندۀ حیوانی در داروها چیست؟»، وب‌سایت VEGAN].</ref> و محصولات آرایشی نیز مهم است.<ref>. «[https://iqna.ir/fa/news/4058502/محصولات-زیبایی-حلال-و-اشتراک-در-استاندارد‌ها محصولات زیبایی حلال و اشتراک در استاندارها»، خبرگزاری ایکنا.]</ref>

===پوشاک===
ذبح اسلامی امکان استفاده از چرم و پوست حیوانات را در پوشاک مسلمانان فراهم می‌کند.<ref>. [https://jh-per.halal.ac.ir/article_128734.html مقامی و صالحی اردکانی، «مد و پوشاک حلال و تأثیر آن بر سلامت معنوی جامعه»، ۱۳۹۹ش، ص۷۰.]</ref> بنا بر نظر فقهای مسلمان، پوست حیوانی که به شیوهٔ غیراسلامی ذبح شده است، نجس محسوب می‌شود،<ref>. خمینی و دیگران، توضیح المسائل (امام و مراجع)، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۴۱.</ref> در همین راستا، مسلمانان در صنعت پوشاک فقط از محصولات چرمی حاصل از ذبح شرعی استفاده می‌کنند.

===آیین‌ها و مناسک===
[[پرونده:مقاله ذبح اسلامی.jpg|جایگزین=نگهداری گوسفندان اهدایی به حسینه اعظم دومین قربانگاه جهان اسلام بعد از منا |بندانگشتی|محل نگهداری گوسفندان اهدایی به حسینه اعظم دومین قربانگاه جهان اسلام بعد از منا ]]
[[مسلمان|مسلمانان]] در سبک زندگی خود، ذبح اسلامی را در آیین‌ها و مناسک دینیِ گوناگون، بازنمایی می‌کنند، ازجمله:
*'''عید قربان:''' یکی از مهم‌ترین مناسک اسلامی است و مسلمانان در آن به یاد حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل اقدام به ذبح قربانی می‌کنند؛<ref>. [https://borna.news/fa/news/1036743/معرفی-آداب-و-رسوم-عید-قربان-ملل-مسلمان-در-کشورهای-مختلف-جهان «معرفی آداب و رسوم عید قربان ملل مسلمان در کشورهای مختلف جهان»، خبرگزاری برنا.]</ref>
*'''[[عقیقه]]:''' ذبح حیوان برای سلامتی نوزاد تازه متولد شده؛<ref>. موسی، «قربانی»، ۱۳۸۸ش، ج۳، ص۶۳۹.</ref>
*'''ادای نذر و کفاره:''' مسلمانان گاهی برای انجام [[نذر]]<ref>. اکبری، از واجبات چه می‌دانیم؟، ۱۳۹۱ش، ص۲۱۸.</ref> یا جبران برخی اعمال، اقدام به ذبح حیوان می‌کنند؛<ref>. خمینی، مناسک حج: مطابق با فتاوای حضرت آیت‌الله امام خمینی با حواشی مراجع عظام تقلید و استفتائات جدید، ۱۳۹۲ش، ص۷۰۳.</ref>
*'''ولیمه و اطعام''': در فرهنگ مسلمانان برای مناسبت‌هایی مانند [[ازدواج]]، بازگشت از [[حج]]، خرید [[خانه]]، [[ختنه‌سوران|ختنه]] پسران، تولد فرزند و عزاداری،<ref>. [https://www.mehrnews.com/news/1688912/آداب-دینی-مراسم-جشن-عروسی-تاکید-اسلام-بر-ازدواج-زیبا-و-شاد-اما «آداب دینی مراسم جشن عروسی/تاکید اسلام بر ازدواج زیبا و شاد اما آسان»، خبرگزاری مهر؛] [https://yazd.ac.ir/4037-168-1230 «قربانی کردن نمادی از قطع دلبستگی و وابستگی‌هاست»، پایگاه اطلاع‌رسانی دانشگاه یزد.]</ref> ذبح حیوان و اطعام دیگران توصیه شده است.<ref>. برقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۲، ص۴۱۷–۴۱۹.</ref>

==تغذیهٔ حلال با ذبح اسلامی==
در سبک زندگی اسلامی، رعایت اصول تغذیه بر مبنای حیات طیبه اهمیت ویژه‌ای دارد که یکی از ابعاد آن ذبح اسلامی است.<ref>. شیرخانی، ذبح در اسلام؛ آثار و احکام مطابق با مذاهب اسلامی، ۱۳۹۷ش، ص۱۴۵ـ151.</ref> امروزه با گسترش ارتباطات و نیز ضرورت تأمین بخشی از گوشت مورد نیاز جوامع مسلمان از کشورهای غیرمسلمان، نشان «[[برند حلال|حلال]]'''»''' به معیاری مهم برای احراز مطابقت با موازین شرعی اسلامی تبدیل شده است.<ref>. رحمانی، «ذَبح»، ۱۳۹۲ش، ج۱۸، ص۷81.</ref> این نشان که تحت نظارت سازمان‌های اسلامی اعطا می‌شود،<ref>. شمسایی، «خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها»، ۱۳۷۵ش، ج ۱۶، ص۴۱۵.</ref> به‌دلیل رعایت استانداردهای بهداشتی و سلامت،<ref>. [https://jh-per.halal.ac.ir/article_130914.html صداقتی و مورکی، «الزامات تولید فرآورده‌های لبنی حلال»، ۱۳۹۹ش، ص۹۳ـ۹۴.]</ref> میان غیرمسلمانان نیز جایگاه ویژه‌ای یافته است.<ref>. [https://jh-per.halal.ac.ir/article_87955.html رضایی، «عوامل تأثیرگذار بر مقبولیت غذای حلال در بین غیر مسلمانان»، ۱۳۹۸ش، ص۶.]</ref>

==چالش‌های ذبح اسلامی در جهان معاصر==
در دنیای معاصر، ذبح اسلامی به‌عنوان بخشی از سبک زندگی مسلمانان با برخی چالش‌های فقهی و اخلاقی مواجهه شده است، از جمله:

===حفظ حقوق حیوانات در ذبح اسلامی===
[[پرونده:مقاله ذبح اسلامی۲.jpg|جایگزین=ذبح گوسفند با چاقوی تیز|بندانگشتی|در حال ذبح گوسفند با چاقوی تیز]]
برخی مدافعان حقوق حیوانات، روش ذبح اسلامی را خشن و عامل آزار حیوانات می‌دانند؛<ref>. [https://ensani.ir/fa/article/416921/بررسی-دیدگاه-پیتر-سینگر-درباره-ذبح-اسلامی-حیوانات تیموری فریدنی، «بررسی دیدگاه پیتر سینگر دربارۀ ذبح اسلامی حیوانات»، ۱۳۹۸ش، ص۸۶.]</ref> اما مسلمانان معتقدند که ذبح اسلامی با رعایت اصول بهداشتی و اخلاقی، کمترین درد و زجر را برای حیوان ایجاد می‌کند.<ref>. محسنی، افق اعلی، ۱۳۹۶ش، ج۱، ص۱۷۹–۱۸۱.</ref> استفاده از چاقوی تیز، جلوگیری از شکنجه و ممنوعیت سلاخی پیش از مرگ کامل، از جمله تدابیر اسلام برای کاهش رنج حیوانات است.<ref>. [https://www.shiitestudies.com/article_18714.html وزیری فرد و اولیایی، «ذبح و شکار از منظر حقوق حیوانات در فقه شیعه»، ۱۳۹۳ش، ص219ـ۲۲۵.]</ref>

در سبک زندگی اسلامی، رعایت حقوق حیوانات، تغذیهٔ حلال و رفتار مهربانانه با حیوانات اهمیت دارد. ازاین‌رو، سفارش شده که حیوان پیش از ذبح آب داده شود، در مقابل حیوان دیگر ذبح نشود و حتی انسان، حیوانی را که خود پرورش داده، ذبح نکند.<ref>. رحمانی، «ذَبح»، ۱۳۹۲ش، ج۱۸، ص۷۸۱.</ref> بسیاری از فقها، بیهوش‌کردن حیوان پیش از ذبح را درصورتی‌که موجب مرگ نشود، جایز و حتی مستحب دانسته‌اند.<ref>. [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4385/4400/29570/بی-هوش-کردن-حیوانات-قبل-از-ذبح حسینی، «بیهوش کردن حیوانات قبل از ذبح»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> در نگاه اسلامی، ذبح حیوانات تنها در موارد ضرورت و با رعایت اصول اخلاقی جایز است و ذبح، هم برای انسان نفع دنیوی و معنوی دارد و هم حیوان بر اثر آن، پاداش الهی دریافت می‌کند.<ref>. [https://ensani.ir/fa/article/416921/بررسی-دیدگاه-پیتر-سینگر-درباره-ذبح-اسلامی-حیوانات تیموری فریدنی، «بررسی دیدگاه پیتر سینگر دربارۀ ذبح اسلامی حیوانات»، ۱۳۹۸ش، ص۹۲.]</ref>

===ذبح اسلامی با ابزارهای مدرن===
امروزه گسترش جمعیت و نیاز به تأمین مواد غذایی، صنعت و فناوری را به حوزهٔ تأمین گوشت وارد کرده است. کشتارگاه‌های صنعتی با ابزارهای مکانیکی مدرن، چالش‌هایی را در رعایت احکام ذبح اسلامی ایجاد کرده‌اند.<ref>. میرسمیعی، ذبح شرعی با ادوات نوین، بی‌تا، ص۲.</ref>

برخی فقهای [[مسلمان]]، ذبح با دستگاه را مردود دانسته‌اند؛ زیرا ذبح‌کننده (دستگاه) فاقد قصد و آگاهی لازم است؛ بسیاری از فقها نیز آن را مجاز شمرده‌اند، مشروط به اینکه ذبح تحت ارادهٔ انسان انجام شود.<ref><sub>.</sub> میرسمیعی، ذبح شرعی با ادوات نوین، بی‌تا، ص85-90.</ref>

یکی از مسائل در کشتار صنعتی، چگونگی ادای نام خدا هنگام ذبح است.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/255266/fa بهرامی خوشکار و محمدی، «بررسی مباحث نوظهور در ذبح شرعی با ابزار جدید»، ۱۳۹۰ش، ص۲۴۴.]</ref> بعضی فقها، ذکر نام خدا را هنگام راه‌اندازی دستگاه، کافی می‌دانند،<ref>. میرسمیعی، ذبح شرعی با ادوات نوین، بی‌تا، ص ۹۷–۹۸.</ref> اما برخی دیگر بر لزوم مقارنت تسمیه با هر ذبح تأکید دارند.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/255266/fa بهرامی خوشکار و محمدی، «بررسی مباحث نوظهور در ذبح شرعی با ابزار جدید»، ۱۳۹۰ش، ص۲۴۴.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* قرآن کریم
** «آداب دینی مراسم جشن عروسی/تاکید اسلام بر ازدواج زیبا و شاد اما آسان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۰ شهریور ۱۳۹۱ش.
** إبن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۶ق.
** افزودنی‌های غذایی، مؤسسهٔ جهانی حلال، تاریخ بازدید: ۱۸ اسفند ۱۴۰۳ش.
** اکبری، محمود، از واجبات چه می‌دانیم؟، قم، فتیان، ۱۳۹۱ش.
** برقی، محمد بن خالد، المحاسن، قم دارالکتاب الاسلامیه، ۱۳۷۱ق.
** بهرامی خوشکار، محمد و محمدی، محمد حسین، «بررسی مباحث نوظهور در ذبح شرعی با ابزار جدید»، نشریهٔ فقه و مبانی حقوق اسلامی، شمارهٔ ۸ و ۹، ۱۳۹۰ش.
** تیموری فریدنی، علی‌اکبر، «بررسی دیدگاه پیتر سینگر دربارهٔ ذبح اسلامی حیوانات»، نشریهٔ معرفت اخلاقی، شمارهٔ ۲۶، ۱۳۹۸ش.
** حرعاملی، محمد بن حسن، ذبح اسلامی، صید و شکار (ترجمل کتاب وسایل‌الشیعه، ج۱۶)، ترجمهٔ محمدحسین ورپشتی بروجنی، فرخ‌شهر، آصف، ۱۳۹۲ش.
** حسینی، علی، «بیهوش کردن حیوانات قبل از ذبح»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
** خمینی و دیگران، توضیح المسائل (امام و مراجع)، قم، جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیه قم، ۱۳۸۱ش.
** خمینی، روح‌الله، تحریرالوسیله، تهران، موسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش.
** خمینی، روح‌الله، مناسک حج: مطابق با فتاوای حضرت آیت‌الله امام خمینی با حواشی مراجع عظام تقلید و استفتائات جدید، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۲ش.
** رحمانی، محمد، دانشنامة جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره‌المعارف اسلامی، ۱۳۹۲ش.
** رضایی، غلام‌رضا، «عوامل تأثیرگذار بر مقبولیت غذای حلال در بین غیر مسلمانان»، پژوهشنامهٔ حلال، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۸ش.
** سجادی، مرضیه، «چگونگی ذبح و نحر در فقه اسلامی»، نشریة دانشکدة الهیات مشهد، شمارهٔ ۴۳ و ۴۴، ۱۳۷۸ش.
** سیستانی، علی، «پرسش و پاسخ: خوردن و آشامیدن»، وب‌سایت رسمی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی، تاریخ بازدید: ۱۸ اسفند ۱۴۰۳ش.
** سیستانی، محمدرضا، بحوث فقهیه حول الذبح بغیر الحدید و الزی و التجمل و مسائل أخری، بیروت، دارالمؤرخ العربی، ۱۴۲۷ق.
** شمسایی، محمد حسین، «خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها»، دانشنامهٔ جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
** شیرخانی، بنیامین، ذبح در اسلام؛ آثار و احکام مطابق با مذاهب اسلامی، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، ۱۳۹۷ش.
** صداقتی، مرجانه و مورکی، نرگس، «الزامات تولید فرآورده‌های لبنی حلال»، پژوهشنامهٔ حلال، شمارهٔ ۷، ۱۳۹۹ش.
** صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، قم، کتابفروشی داوری، ۱۳۸۵ش.
** صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
** طباطبایی، محمد و دیگران، «بررسی تأثیر گوشت حاصل از ذبح حلال بر سلامت جسمی و روانی»، مجموعه مقالات سومین همایش کشوری قرآن و طب، مشهد، بنیاد پژوهش‌های قرآنی حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۸ش.
** عمید زنجانی، عباسعلی، آیات الاحکام، تهران، دفتر مطالعات و تحقیقات علوم اسلامی، ۱۳۸۲ش.
** «قربانی کردن نمادی از قطع دلبستگی و وابستگی‌هاست.»، پایگاه اطلاع‌رسانی دانشگاه یزد، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۳۹۷ش.
** محسنی، محمد آصف، افق اعلی، کابل، مرکز حفظ و نشر آٍثار حضرت آیت‌الله محسنی، ۱۳۹۶ش.
** محصولات زیبایی حلال و اشتراک در استاندارها، خبرگزاری ایکنا. تاریخ بازدید: ۱۸ اسفند ۱۴۰۳ش.
** «معرفی آداب و رسوم عید قربان ملل مسلمان در کشورهای مختلف جهان»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۷ خرداد ۱۴۰۳ش.
** مقامی، جواد و صالحی اردکانی، علی، «مد و پوشاک حلال و تأثیر آن بر سلامت معنوی جامعه»، پژوهشنامهٔ حلال، شمارهٔ ۶، ۱۳۹۹ش.
** مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، قم، مدرسه الإمام علی ابن ابی طالب، ۱۳۸۰ش.
** «مواد تشکیل‌دهندهٔ حیوانی در داروها چیست؟»، وب‌سایت، VEGAN تاریخ بازدید: ۱۸ اسفند ۱۴۰۳ش.
** موسی، ابراهیم، «قربانی»، دایرةالمعارف جهان نوین اسلام، ترجمه و تحقیق حسن طارمی راد، محمد دشتی، مهدی دشتی، تهران، نشر کتاب مرجع؛ نشر کنگره، ۱۳۸۸ش.
** میرسمیعی، جواد، ذبح شرعی با ادوات نوین، پایان‌نامهٔ سطح ۳، قم، حوزهٔ علمیهٔ قم، بی‌تا.
** وزیری فرد، محمد جواد و اولیایی، احمد، «ذبح و شکار از منظر حقوق حیوانات در فقه شیعه»، نشریهٔ شیعه‌شناسی، شمارهٔ ۴۷، پاییز ۱۳۹۳ش.
{{پایان منابع}}