نمایش مبدأ برای ذی‌القعده

{{درشت|'''ذی‌قعده؛'''}} یازدهمین ماه از ماه‌های تقویم قمری در فرهنگ اسلامی.

ذی‌قعده، یازدهمین ماه از ماه‌های دوازده‌گانهٔ قمری و اولین ماه از ماه‌های حرام در فرهنگ اسلامی است که بین ماه‌های شوال و ذی‌حجه قرار گرفته است. این ماه به‌دلیل این‌که از ماه‌های حرام است، از اهمیت و جایگاه بالایی نزد مسلمانان برخوردار است.

== فلسفهٔ نام‌گذاری ==
ذی‌قعده، از ریشهٔ (ق ع د) به‌معنای سکون، نشستن و حرکت نکردن است.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13360 قاسملو، «ذیقعده»، دانشنامۀ جهان اسلام]</ref>از آن‌جا که این ماه از ماه‌های حرام بوده و هرگونه جنگ، تعدی و خون‌ریزی در آن حرام است، اعراب عصر جاهلیت به‌دلیل اجتناب از جنگ و خون‌ریزی در این ماه، در خانه‌های خود می‌نشستند و از هرگونه مسافرت، فتوحات و تجارت برای مایحتاج زندگی خودداری می‌کردند.<ref>زبیدی، تاج العروس، 1386ش، ج14، ص328.</ref>

== ماه ذی‌قعده قبل از اسلام ==
در دوران جاهلیت دو سال مراسم و مناسک [[حج]] در ماه ذی‌قعده و دو سال هم در ماه ذی‌حجه انجام می‌شد. تعداد روزهای ماه ذی‌قعده هم به‌صورت قراردادی ۳۰ روز بوده که در تقویم اسلامی بر اساس رؤیت ماه، ۲۹ یا ۳۰ روز است. برپایی بازار عکاظ از نیمهٔ دوم این ماه تا اول ذی‌حجه از دیگر برنامه‌های اعراب عصر جاهلی در این ماه بوده است.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13360 قاسملو، «ذیقعده»، دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>

== فضیلت ماه ذی‌قعده ==
ماه ذی‌قعده، از ماه‌های با فضیلت قمری است که در روایات اسلامی بر حفظ حرمت این ماه و عبادت در آن، تأکید زیادی شده و از آن، به ماه استجابت دعا یاد شده است.<ref>سید بن طاووس، اقبال الاعمال، ۱۴۰۹ق، ج1، ص307.</ref>

== وقایع تاریخی ماه ذی‌قعده ==
در ماه ذی‌قعده حوادث و وقایع زیادی واقع شده است همچون:

ولادت حضرت معصومه (۱ ذی‌قعده ۱۷۳ق)؛<ref>مهدی‌پور، زندگانی کریمه اهل‌بیت، 1384ش، ص149.</ref>

ولادت امام رضا (۱۱ ذی‌قعده ۱۴۸ق).

دحوالارض (بیرون آمدن زمین از زیر کعبه)(۲۵ ذی‌قعده).

شهادت [[امام محمد تقی|امام جواد]] (آخر ذی‌قعده ۲۲۰ق).<ref>قمی، مفاتیح الجنان، 1370ش، «اعمال ماه ذی‌قعده».</ref>

== دههٔ کرامت ==
ماه ذی‌قعده به‌دلیل مناسبت‌های مذهبی که در آن وجود دارد، از اهمیت خاصی نزد مردم ایران برخوردار است. در فرهنگ مردم ایران، ده روز اول ذی‌قعده را به‌دلیل ولادت فاطمهٔ معصومه و امام رضا دههٔ کرامت نام‌گذاری کرده‌اند. مردم، با برپایی مراسم جشن و سرور، مولودی‌خوانی و پخش شربت و شیرینی این ایام را گرامی می‌دارند.
روز ولادت فاطمهٔ معصومه در ایران به‌عنوان روز دختر نام‌گذاری شده و برنامه‌های متنوعی از سوی مراکز فرهنگی به‌منظور گرامی‌داشت مقام و جایگاه دختر در اسلام برگزار می‌شود و خانواده‌ها با هدایایی، دختران خود را تجلیل و تکریم می‌کنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/6510/75380/روز-ملی-دختران «روز ملی دخران»، حوزه نت؛] [https://www.tabnak.ir/fa/tags/7997/1/روز-دختر «روز دختر»، ویکی‌تابناک.]</ref>
برپایی مراسم جشن و شادی در یازدهم ذی‌قعده از دیگر مناسبت‌های مذهبی در ایران است. این روز که آخرین روز از دههٔ کرامت و مصادف با ولادت امام رضا است، شهرهای ایران به‌ویژه مشهد، قم و شیراز آذین‌بندی و چراغانی می‌شوند. جشن میلاد امام رضا از شب یازدهم ذی‌قعده (شب ولادت)، با نقاره‌زنی، سخنرانی، مدیحه‌سرایی، مولودی‌خوانی، شعرخوانی، برگزاری مسابقات، پخش چای، شیرینی و شربت آغاز شده و با مراسم خطبه‌خوانی و جاروکشی توسط خادمان حرم امام رضا ادامه می‌یابد. اهدای شاخه‌های گل توسط زائران و مجاوران حرم امام رضا، فاطمهٔ معصومه و شاه‌چراغ (احمد بن موسی) به خادمان، گل‌باران ضریح امام رضا، فاطمهٔ معصومه و شاه‌چراغ توسط زائران و خدام و برگزاری جشن‌های عقد ازدواج و عروسی از دیگر برنامه‌های یازدهم ذی‌قعده (شب و روز ولادت امام رضا) در ایران است.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/967454/برگزاری-جشن-سالروز-میلاد-امام-رضاع-در/ «برگزاری جشن سالروز میلاد امام رضا در سایه کرونا»، شفقنا.]</ref>

== اعمال عبادی ماه ذی‌قعده ==
=== اعمال خاص ===
اعمال خاص، اعمالی است که به شب یا روز معینی اختصاص دارد؛ همچون روز یک‌شنبه در این ماه که عبادت و روزه گرفتن در آن باعث استجابت دعا، قبولی توبه، آمرزش گناهان، خشنودی خداوند، توسعهٔ رزق، توسعه و نورانیت قبر دانسته شده است. همچنین دعا و عبادت در شب پانزدهم و شب و روز بیست‌وپنجم (دحوالارض) سفارش شده است. در روایات اسلامی ثواب روزهٔ دحوالارض (بیست‌وپنجم) برابر با ثواب هفتاد سال روزه‌داری دانسته شده و کفارهٔ هفتاد سال گناه شمرده شده است. خواندن دعای مخصوص روز دحوالارض از دیگر اعمال مخصوص در این روز است.<ref>قمی، مفاتیح الجنان، 1370ش، «اعمال ماه ذی‌قعده».</ref>

=== اعمال مشترک ===
اعمال مشترک به اعمالی گفته می‌شود که اختصاص به شب یا روز معین ندارد. از جمله اعمال مشترک این ماه، روزهٔ سه روز متوالی است. بر اساس روایتی از محدث قمی، هر کسی که روز پنجشنبه، جمعه و شنبه ماه‌های حرام و از جمله ماه ذی‌قعده را پشت سر هم روزه بگیرد ثواب نه‌صد سال عبادت برای او نوشته می‌شود.<ref>قمی، مفاتیح الجنان، 1370ش، «اعمال ماه ذی‌قعده».</ref>

== ماه ذی‌قعده در ادبیات فارسی ==
شاعران فارسی‌زبان در اشعار خود به ماه ذی‌قعده توجه کرده‌اند. خاقانی در قصیده‌ای گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/khaghani/divankh/ghasidekh/sh68 خاقانی، «دیوان اشعار، قصاید»، شماره 68، مطلع دوم، گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب| هم بر آن آتش ز هند و چین و بغداد آمده | ماه ذی‌القعده به روی دجله تابان دیده‌اند}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}
مجد همگر هم چنین سروده است:<ref>[https://ganjoor.net/hamgar/divan/ghete/sh108 مجد همگر، «دیوان اشعار، قطعات»، شماره 108، گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب| به روز بیست‌وهفتم ز ماه ذی‌قعده | به سال ششصد و هفتادوسه به خطهٔ حی.}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* «برگزاری جشن سالروز میلاد امام رضا در سایه کرونا»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج: ۱۳ تیر ۱۳۹۹ش.
* خاقانی، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۸ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «روز دختر»، ویکی‌تابناک، تاریخ بازدید: ۱۸ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «روز ملی دختران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۱۸ بهمن ۱۴۰۱ش.
* زبیدی، محمد، تاج العروس، بیروت، دارالهدایة، ۱۳۸۶ش.
* سید بن طاووس، اقبال الاعمال، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چ۲، ۱۴۰۹ق.
* قاسملو، فرید، «ذیقعده»، وب‌سایت دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش.
* قمی، شیخ عباس، مفاتیح الجنان، تهران، فرهنگ اسلامی، چ۵، ۱۳۷۰ش.
* مجد همگر، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۸ بهمن ۱۴۰۱ش.
* مهدی‌پور، علی‌اکبر، زندگانی کریمه اهل‌بیت، حاذق، چ۲، ۱۳۸۴ش.