نمایش مبدأ برای رشد اخلاقی کودک

[[پرونده:رشد-اخلاقی-کودک.jpg|جایگزین=کتاب رشد اخلاقی کودک در تعامل خانواده و رسانه‌های تصویری |بندانگشتی|کتاب رشد اخلاقی کودک در تعامل خانواده و رسانه‌های تصویری ]]
'''رشد اخلاقی کودک'''؛ فرایند تحول اخلاقی کودکان در جریان رشد.

رشد اخلاقی [[کودک]] فرآیندی چندبعدی است که در بستر [[خانواده]]، [[فرهنگ]] و [[اجتماع]] شکل می‌گیرد. ترکیب الگوهای تربیتی صحیح مانند سبک مقتدرانه و ایجاد دلبستگی ایمن، به‌کارگیری روش‌های جذاب آموزشی مانند داستان‌های اخلاقی و بازی و نیز فراهم‌کردن محیط غنی از ارزش‌های مثبت و معنوی می‌تواند به پرورش [[وجدان]]، [[همدلی]] و [[مسئولیت‌پذیری]] در کودکان بینجامد. درک مراحل رشد اخلاقی کودکان به [[بزرگسالان]] نیز کمک می‌کند انتظارات واقع‌بینانه‌ای داشته باشند و متناسب با سطح درک کودک با او تعامل کنند.

== تعریف رشد اخلاقی ==
[[رشد اخلاقی]]، فرآیندی تدریجی و پیچیده است که تحت‌تأثیر تعامل بین عوامل درونی فردی (شناختی و عاطفی) و عوامل بیرونی اجتماعی (خانواده، فرهنگ و مذهب)، شکل می‌گیرد و در نهایت به شکل‌گیری شخصیت اخلاقی و هویت ارزشی فرد منجر می‌شود.<ref>[https://rehabilitationj.uswr.ac.ir/article-1-2854-fa.pdf اسماعیلی و دیگران، «بررسی ارتباط بین سبک‌های فرزندپروری با رشد اخلاقی کودکان پیش از دبستان با میانجیگری دلبستگی کودک»، 1400ش، ص370.]</ref> رشد اخلاقی در کودکان نیز به فرآیندی اشاره دارد که در آن کودکان، درک و رفتار خود را دربارهٔ درست و غلط، [[عدالت]]، [[انصاف]] و مراقبت از دیگران توسعه می‌دهند و این تحول به‌تدریج، بنیان نگرش و شیوهٔ مواجههٔ کودک با موقعیت‌ها و چالش‌های اخلاقی زندگی را شکل می‌بخشد.<ref>[https://ethics.riqh.ac.ir/article_12940_e1ec8da013b841d87feb9e11430d749a.pdf?lang=en بوسلیکی، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در رابطه والد فرزند از منظر روان‌شناسی اخلاق»، 1398ش، ص114.]</ref> روان‌شناسان، رشد اخلاقی را بر سه‌پایه، استوار می‌دانند:
# عنصر شناختی.
# عنصر رفتاری.
# عنصر عاطفی.
هنگام مواجههٔ کودک با یک تصمیم اخلاقی، معمولاً هر سه عنصر به‌صورت هماهنگ عمل می‌کنند.<ref>رهنما و همکاران، روان‌شناسی رشد با نگرش به منابع اسلامی، 1374ش.</ref>

== نظریه‌های رشد اخلاقی کودکان ==
روان‌شناسان، در بررسی مراحل رشد اخلاقی کودکان، به دیدگاه‌های گوناگونی دست یافته‌اند، از جمله:

=== ژان پیاژه ([[۹ اوت]] ۱۸۹۶ – [[۱۶ سپتامبر]] ۱۹۸۰م) ===
روان‌شناس سوئیسی، رشد اخلاقی کودکان را در دو مرحلهٔ اصلی توصیف کرده است:
# '''مرحله واقع‌گرایی اخلاقی''': کودک از حدود ۴ تا ۷ سالگی، قوانین را مطلق، تغییرناپذیر و تعیین‌شده توسط مقامات قدرتمند می‌داند. قضاوت بر اساس پیامدهای عینی است، نه نیت فرد، مثلاً شکستن ۱۰ فنجان به‌طور تصادفی بدتر از شکستن عمدی ۱ فنجان است.
# '''مرحله نسبی‌گرایی اخلاقی''': کودک از حدود ۱۰ سالگی به بعد درمی‌یابد؛ قوانین قابل تغییر و مبتنی بر توافق جمعی است و قضاوت بر اساس نیت فرد و موقعیت، شکل می‌گیرد.<ref>[https://noavaryedu.oerp.ir/article_78770_32e4e8e113f15030670b04ffbc5dd9cb.pdf لطف‌آبادی، «نقد نظریه رشد اخلاقی پیاژه و کولبرگ و باندورا و ارائه الگویی نو برای پژوهش در رشد اخلاقی دانش‌آموزان ایران»، 1384ش، ص88-89].</ref>

=== لارنس کلبرگ ([[۲۵ اکتبر]] ۱۹۲۷–[[۱۹ ژانویه]] ۱۹۸۷م) ===
روان‌شناس آمریکایی، در بررسی مراحل رشد اخلاقی کودکان با گسترش نظریهٔ رشد اخلاقی [[ژان پیاژه]] و با تمرکز بر استدلال و قضاوت‌های اخلاقی، رشد را در سه سطح و شش مرحله ترسیم کرده است، به‌گونه‌ای که هر مرحله از رشد، مراحل قبلی را نیز دربر می‌گیرد:
# '''سطح پیش‌عرفی''': اخلاقیات توسط پیامدهای بیرونی مانند [[تنبیه]] و [[پاداش]] (مرحله اول) و مبادله ساده (مرحله دوم) هدایت می‌شود.
# '''سطح عرفی''': اخلاقیات بر پایهٔ رعایت [[هنجارهای اجتماعی]] و قوانین (مرحله سوم) و حفظ روابط خوب (مرحله چهارم) استوار است.
# '''سطح پساعرفی''': اخلاقیات بر اساس پیمان اجتماعی (مرحله پنجم) و اصول اخلاقی جهانی، عدالت و [[حقوق بشر]] (مرحله ششم) تعریف می‌شود.<ref>[https://www.sid.ir/FA/VEWSSID/J_pdf/4014713910601.pdf جاویدان و دیگران، «تحلیل نظریه رشد اخلاقی کولبرگ با رویکرد قرآنی»، 1391ش، ص18.]</ref>

[[لارنس کلبرگ|کلبرگ]] بر این باور بود که این سطوح و مراحل در قضاوت اخلاقی به‌ترتیب و به‌تدریج همراه با بالا رفتن سن کودک، در او بروز می‌کنند. کودک، قبل از ۹ سالگی، استدلال‌هایش دربارهٔ معماهای اخلاقی در سطح اول است. این استدلال‌ها در اوائل نوجوانی عموماً در سطح دوم قرار می‌گیرند و گاهی هم بین مرحلهٔ دوم و چهارم دچار نوسان می‌شود. برخی از نوجوانان در نیمهٔ دوم نوجوانی به مرحلهٔ چهارم می‌رسند.<ref>[https://www.sid.ir/FA/VEWSSID/J_pdf/4014713910601.pdf جاویدان و دیگران، «تحلیل نظریه رشد اخلاقی کولبرگ با رویکرد قرآنی»، 1391ش، ص19.]</ref>

== عوامل مؤثر بر رشد اخلاقی کودکان ==
ار منظر [[علوم تربیتی]]، [[روان‌شناسی]] و [[آموزه‌های دینی]]، عوامل متعددی می‌تواند در [[رشد اخلاقی کودکان]] تأثیرگذار باشد، از جمله:

=== عوامل خانوادگی ===
* '''دین‌داری والدین''': بر اساس پژوهش‌های موجود، بین سطح دین‌داری والدین و رشد اخلاقی کودکان رابطهٔ معناداری وجود دارد.<ref>[https://civilica.com/doc/1417027 شعاع‌کاظمی و میرمحمدحسین اوشانی، «رابطه آموزه‌های دینی والدین و رشد اخلاقی کودکان دبستانی»، 1394ش،  ص107.]</ref> هماهنگی اعتقادی و اخلاقی [[پدر]] و [[مادر|مادر،]] احتمال رشد معنوی-اخلاقی کودک را افزایش می‌دهد.<ref>[https://akhlagh.morsalat.ir/article_68453_131fa0b9571ea4e1149121448f5c568a.pdf جعفریان، «رشد معنوی و اخلاقی در دوران کودکی و تأثیر آن در بزرگسالی: یک مقاله مروری»، 1398ش، ص94.]</ref>
* '''دلبستگی ایمن''': ایجاد رابطه‌ای امن، پاسخگو و قابل اعتماد بین کودک و مراقب اصلی، به‌ویژه مادر، پایهٔ اساسی رشد اخلاقی سالم،<ref>[https://rehabilitationj.uswr.ac.ir/article-1-2854-fa.pdf اسماعیلی و دیگران، «بررسی ارتباط بین سبک‌های فرزندپروری با رشد اخلاقی کودکان پیش از دبستان با میانجیگری دلبستگی کودک»، 1400،  ص370-375.]</ref> همدلی و [[اعتماد به نفس]] در آینده است.<ref>[https://akhlagh.morsalat.ir/article_68453_131fa0b9571ea4e1149121448f5c568a.pdf جعفریان، «رشد معنوی و اخلاقی در دوران کودکی و تأثیر آن در بزرگسالی: یک مقاله مروری»'''،''' 1398ش'''،''' ص73.]</ref>
* '''سبک فرزندپروری''': از میان سبک‌های مختلف، سبک مقتدرانه که ترکیبی از محبت، پاسخگویی و انتظارات و قوانین روشن است، بیش‌ترین همبستگی را با رشد رفتارهای مثبت اجتماعی مانند [[همکاری]]، همدلی، خودمهارگری و نوع‌دوستی دارد.<ref>[https://ethics.riqh.ac.ir/article_12940_e1ec8da013b841d87feb9e11430d749a.pdf?lang=en بوسلیکی، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در رابطه والد فرزند از منظر روان‌شناسی اخلاق»، 1398ش، ص115.]</ref>
* '''تکریم کودک''': هنگامی که کودک مورد احترام و تکریم واقع شود و احساس ارزشمندی کند، انگیزهٔ بیشتری برای ترک رفتارهای ناپسند و انجام اعمال نیک خواهد داشت.<ref>[https://jou.spsiran.ir/article_154117_f9e8fbf3293d945389e128cfea8afb98.pdf نامور و دیگران، «پرورش هوش اخلاقی کودکان بر اساس روایات معتبر»  1399ش، ص2629 و 2632.]</ref>
* '''رفتار خواهر و برادرهای بزرگتر''': کودکان از طریق یادگیری مشاهده‌ای از تعاملات اخلاقی یا غیراخلاقی [[خواهر]] و [[برادر]]های بزرگتر تأثیر می‌پذیرند و در گفت‌وگوهای اخلاقی با آنان شرکت می‌کنند.<ref>[https://ethics.isramags.ir/article_63627_89ff8208badb64f10144c74b521ff237.pdf بوسلیکی، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در بافت خانواده»، 1396ش، ص72 و 75].</ref>
* '''وساطت فعال والدین در استفاده از رسانه''': [[رسانه]]، تأثیر قابل توجهی در تربیت اخلاقی [[نسل جدید]] دارد. خانواده‌ها با اتخاذ تدابیری می‌توانند این تأثیرات را کنترل کنند. یکی از تدابیر مهم برای کاهش اثرات منفی رسانه و ارتقای [[تفکر انتقادی]] در کودکان این است که والدین هنگام تماشای [[تلویزیون]] وساطت فعال داشته باشند؛ یعنی با کودکان در تماشای تلویزیون همراهی کرده و در مورد برنامه‌های آن اظهارنظر کرده و گاهی احساساسات خود را ابراز کنند. ارزش‌گذاری مثبت یا منفی در مورد برنامه‌های رسانه به انتقال دیدگاه ارزشی [[خانواده]] به نسل جدید، کمک می‌کند.<ref>[https://sid.ir/fileserver/jf/14002013996102.pdf بوسلیکی و آذربایجانی، «رشد اخلاقی کودکان در کشاکش رسانه و خانواده»، 1399، ص12 و 37.]</ref>

=== عوامل فرهنگی اجتماعی ===
* '''آموزش‌های قرآنی''': شرکت در کلاس‌های [[تفسیر قرآن]] و استفاده از [[داستان اخلاقی قرآن|داستان‌های اخلاقی قرآن]] می‌تواند درک شناختی و مهارت حل تعارض اخلاقی کودکان را تقویت کند.
* '''شرکت در مناسک عبادی''': مشارکت در [[نماز جماعت]] و مراسم مذهبی، در صورت اجرای غیراجباری و همراه با تقویت مثبت، می‌تواند حس تعلق، [[مسئولیت‌پذیری]] و [[کنترل هیجانات]] را افزایش دهد.<ref>[https://ish.tums.ac.ir/article_40423_dd0b225cdacf77fa24f6cddf40729eda.pdf سادات‌حسینی و دیگران، «رشد اخلاقی در کودکان و توصیه‌هایی بر اساس متون اسلامی برای توسعه و تکامل آن»، 1403ش، ص16-17.]</ref>
* '''بازی گروهی''': بازی‌های گروهی و رقابتی با قوانین روشن، به‌ویژه با همسالان، به کودک ارزش قواعد، همکاری، مسئولیت‌پذیری و درک عدالت را می‌آموزد و خودمحوری او را کاهش می‌دهد.<ref>[https://ethics.isramags.ir/article_63627_89ff8208badb64f10144c74b521ff237.pdf بوسلیکی، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در بافت خانواده»، 1396ش، ص68-69.]</ref>
* '''آشناسازی با سیرهٔ اهل‌بیت''': استفاده از داستان‌های برگرفته از سیرهٔ [[اهل‌بیت]] در قالب برنامه‌هایی مانند «فلسفه برای کودکان» بر رشد اخلاقی دانش‌آموزان تأثیر مثبت دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1813687/بررسی-تاثیر-داستان-های-فکری-برگرفته-از-سیره-حضرت-فاطمه-علیها-السلام-بر-رشد-اخلاقی-دانش-اموزان-دختر-پایه-ششم-دبستان-در-شهرستان-شهربابک حسین‌محمدی و دیگران، «بررسی تأثیر داستان‌های فکری برگرفته از سیرۀ حضرت فاطمه بر رشد اخلاقی دانش‌آموزان دختر پایۀ ششم دبستان در شهرستان شهربابک»، 1400ش، ص137.]</ref>
* '''فرهنگ همسالان''': هنجارها و ارزش‌های اخلاقی گروه همسالان، مانند تقبیح لو دادن، تأثیر عمیقی بر قضاوت و رفتار اخلاقی کودک دارد.<ref>ب[https://ethics.isramags.ir/article_63627_89ff8208badb64f10144c74b521ff237.pdf وسلیکی، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در بافت خانواده»، 1396ش، ص73-74.]</ref>
* '''تجربه عمل اخلاقی''': فراهم آوردن فرصت‌هایی برای انجام رفتارهای جامعه‌پسند، مانند کمک به دیگران، رشد اخلاقی را تقویت می‌کند، در حالی‌که مواجههٔ مکرر با رفتارهای خشونت‌بار بدون نظارت، می‌تواند تأثیر منفی داشته باشد.<ref>[https://ethics.isramags.ir/article_63627_89ff8208badb64f10144c74b521ff237.pdf بوسلیکی، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در بافت خانواده»، 1396ش، ص77.]</ref>
* '''مدیریت شبکه‌های اجتماعی''': برخی پژوهشگران با بررسی تأثیر [[شبکه‌های اجتماعی]] بر [[امنیت اخلاقی]] به این نتیجه رسیده‌اند که این فضاها می‌توانند به‌طور بالقوه آثار مخربی بر سلامت اخلاقی افراد و جامعه داشته باشند. برای مقابله با این تأثیرات منفی، می‌توان راهکارهایی همچون سرمایه‌گذاری و توسعهٔ پایگاه‌های اینترنتی ارزشمند و اخلاق‌محور و همچنین جذاب‌سازی محتوای آنها برای مخاطبان را در پیش گرفت. در کنار این اقدامات، کنترل و محدودسازی نفوذ سایت‌ها و صفحات ضداخلاقی نیز از ضروریات پیشگیری از آسیب‌های اخلاقی در فضای مجازی به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.balagh.ir/sites/default/files/1401-11/old/183.pdf گروسی و گروسی، «بررسی جرمشناختی تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر امنیت اخلاقی»، 1394، ص43 و 52.]</ref>

== آزمون سنجش رشد اخلاقی کودکان ==
حسین لطف‌آبادی و همکارانش در پژوهشی، عوامل رشد اخلاقی را در قالب نظریه‌ای با عنوان «نظریه رشد اخلاقی مبتنی بر بنیان‌های دینی، حکمت، فرهنگ ملی و دانش روان‌شناسی»، تبیین کرده و بر اساس آن آزمونی را برای سنجش رشد اخلاقی کودکان طراحی کرده‌اند.<ref>[https://noavaryedu.oerp.ir/article_78770_32e4e8e113f15030670b04ffbc5dd9cb.pdf لطف‌آبادی، «نقد نظریه رشد اخلاقی پیاژه و کولبرگ و باندورا و ارائه الگویی نو برای پژوهش در رشد اخلاقی دانش‌آموزان ایران»، 1384ش، ص103.]</ref> آنها در این پژوهش نشان داده‌اند که رشد اخلاقی، نتیجهٔ تأثیر متقابل، پیچیده و پویای سه سطح روانی‌اجتماعی است که شامل شش عامل می‌شود:
* '''سطح اول''': سطح زیرین یا بنیادی است که دو عامل در آن قرار دارد: ۱. طبیعت کمال‌جوی و مینوی آدمی؛ ۲. توانایی بالقوه تمیز خوب از بد و زشتی از زیبایی.
* '''سطح دوم''': سطح میانی است که شامل دو عامل دیگر می‌شود: ۳. انگیزش‌ها و رشد عواطف و همدردی انسانی؛ ۴. رشد تفکر و میزان خردمندی.
* '''سطح سوم''': سطح بیرونی است که دو عامل پایانی در آن قرار دارد: ۵. تجارب عینی و موقعیت رفتار اخلاقی؛ ۶. محیط اجتماعی، فرهنگی و آموزشی.<ref>[https://lotfabadi.com/documents/Lotfabadi-Moral-Development--Theory-Making-Test-Development-Assessing-Moral-Development-Children-Adolescents-Youths.pdf لطف‌آبادی و همکاران، «نظریه‌پردازی و آزمون‌سازی برای آزمون رشد اخلاقی کودکان، نوجوانان و جوانان»].</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* اسماعیلی، فرزانه و دیگران، «بررسی ارتباط بین سبک‌های فرزندپروری با رشد اخلاقی کودکان پیش از دبستان با میانجیگری دلبستگی کودک»، توانبخشی، دوره ۲۲، شماره ۳، ۱۴۰۰ش.
* بوسلیکی، حسن، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در بافت خانواده»، اخلاق وحیانی، دوره ۷، شماره ۲، ۱۳۹۶ش.
* بوسلیکی، حسن، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در رابطه والد فرزند از منظر روان‌شناسی اخلاق»، اخلاق‌پژوهی، سال دوم، شماره ۴، ۱۳۹۸ش.
* بوسلیکی، حسن و آذربایجانی، مسعود، «رشد اخلاقی کودکان در کشاکش رسانه و خانواده»، مطالعات اخلاق کاربردی، سال ۱۰، شماره ۳۹، ۱۳۹۹ش.
* جاویدان، فاطمه و دیگران، «تحلیل نظریه رشد اخلاقی کولبرگ با رویکرد قرآنی»، فصلنامه اخلاق زیستی سال دوم، شماره ۶، ۱۳۹۱ش.
* جعفریان، مجید، «رشد معنوی و اخلاقی در دوران کودکی و تأثیر آن در بزرگسالی: یک مقاله مروری»، مطالعات اخلاق کاربردی، دوره ۱۵، شماره ۳۶، ۱۳۹۸ش.
* حسین‌محمدی، فریبا و دیگران، «بررسی تأثیر داستان‌های فکری برگرفته از سیرهٔ حضرت فاطمه بر رشد اخلاقی دانش‌آموزان دختر پایهٔ ششم دبستان در شهرستان شهربابک»، تربیت اسلامی، شماره ۳۶، ۱۴۰۰ش.
* رهنما، سیداحمد و همکاران، روان‌شناسی رشد با نگرش به منابع اسلامی، تهران، سمت، ۱۳۷۴ش.
* سادات‌حسینی، اکرم‌السادات و دیگران، «رشد اخلاقی در کودکان و توصیه‌هایی بر اساس متون اسلامی برای توسعه و تکامل آن»، مجله مطالعات اسلامی در حوزه سلامت، دوره ۸، شماره ۲، ۱۴۰۳ش.
* شعاع‌کاظمی، مهرانگیز و میرمحمدحسین اوشانی، سیده‌آتنا، «رابطه آموزه‌های دینی والدین و رشد اخلاقی کودکان دبستانی»، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، دوره ۲۳، شماره ۲۹، ۱۳۹۴ش.
* گروسی، اکرم و گروسی، حسین، «بررسی جرم‌شناختی تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر امنیت اخلاقی»، پژوهشنامه نظم و امنیت انتظامی، سال هشتم، شماره ۳۲، ۱۳۹۴ش.
* لطف‌آبادی، حسین «نقد نظریه رشد اخلاقی پیاژه و کولبرگ و باندورا و ارائه الگویی نو برای پژوهش در رشد اخلاقی دانش‌آموزان ایران»، فصلنامة نوآوری‌های آموزشی، سال چهارم، شماره ۱۱، ۱۳۸۴ش.
* لطف‌آبادی، حسین و همکاران، «نظریه‌پردازی و آزمون‌سازی برای آزمون رشد اخلاقی کودکان، نوجوانان و جوانان»، پژوهش علمی در مؤسسه پژوهشی برنامه‌ریزی درسی و نوآوری‌های آموزشی وزارت آموزش و پرورش و دانشگاه شهید بهشتی، بی‌تا.
* نامور جعفر و دیگران، «پرورش هوش اخلاقی کودکان بر اساس روایات معتبر»، ماهنامه جامعه‌شناسی سیاسی ایران، دوره سوم، شماره ۳، ۱۳۹۹ش.
{{پایان منابع}}