نمایش مبدأ برای رمضان

{{درشت|'''رمضان؛'''}} ماه نهم از سال قمری که روزه‌داری آن بر مسلمانان واجب است.

ماه رمضان، نهمین ماه از ماه‌های دوازده‌گانهٔ قمری است که بین ماه شعبان و شوال قرار گرفته است. این ماه، به‌دلیل برخی مناسک و مناسبت‌ها همچون روزه‌داری، افطار، نزول قرآن، شب‌های قدر و شهادت امام علی، از اهمیت و جایگاه بالایی نزد مسلمانان برخوردار است.

== مفهوم‌شناسی ==
رمضان در لغت از ریشهٔ «رمض» به‌معنای شدت گرمای خورشید<ref>راغب، مفردات ألفاظ القرآن‏، ۱۴۱۲ق. ص۳۶۶.</ref> و سوختن آمده است. روزه‌داری نیز در فرهنگ مسلمانان، سوزانندهٔ گناهان دانسته می‌شود و از این‌رو، این ماه را که ماه روزه‌داری مسلمانان است رمضان گفته‌اند.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، 1373ش، ج7، ص10780، ذیل واژه «رمضان».</ref>

== نام‌گذاری ==
ماه رمضان با نام‌هایی همچون رمضان‌المبارک، ماه صیام، شهر الله، بهار قرآن و ماه نزول قرآن یاد می‌شود.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، 1373ش، ج7، ص10780، ذیل واژه «رمضان».</ref> رمضان، تنها ماهی است که نام آن در قرآن کریم آمده است.<ref>سوره بقره، آیه 182.</ref>

== رمضان قبل از اسلام ==
در عصر جاهلیت، مردم ماه رمضان را بزرگ داشته و به آن ناتِق می‌گفتند.<ref>زبیدی، تاج العروس، 1414ق، ج15، ص478.</ref> قوم ثمود هم به آن دیمر گفته و سال خود را با رمضان آغاز می‌کردند.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/12667 رحیمی، «رمضان» در وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> در ایران باستان، رمضان قدمتی دیرینه داشته و حلول آن را با «نقاره‌زنی» اعلام می‌کردند.<ref>[http://hamavardgah.ir/ «ماه رمضان در ایران باستان»، وب‌سایت هماورد.]</ref>

== فضیلت ماه رمضان ==
ماه رمضان، از ماه‌های بافضیلت قمری است. در روایات اسلامی از این ماه، به ماه مهمانی خدا، ماه پر خیروبرکت و ماه رحمت و مغفرت یاد شده است. در روایات اسلامی، رمضان، ماهی دانسته شده که روزها و شب‌های آن از بهترین روزها و شب‌ها است؛ حتی خوابیدن در این ماه نیز عبادت شمرده می‌شود؛ نفس کشیدن به‌منزلهٔ تسبیح است؛ دعای بندگان به اجابت نزدیک‌تر است و اعمال بندگان پذیرفته می‌شود. در این ماه، درهای بهشت گشوده و درهای جهنم بسته و شیاطین در بند می‌شوند. همچنین خواندن یک آیه از قرآن در این ماه برابر ختم قرآن در ماه‌های دیگر است.<ref>قمی، مفاتیح الجنان، 1370ش، اعمال ماه رمضان؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۳، ص۳۴۶.</ref>

== وقایع ماه رمضان ==
غزوهٔ بدر، فتح مکه، وفات حضرت خدیجه، مراسم خواندن عقد اخوت بین اصحاب پیامبر و به‌ویژه بین رسول خدا و امام علی، ولادت امام حسن مجتبی، اعلام ولایت‌عهدی امام رضا از سوی مأمون، شب قدر، نزول قرآن، شهادت امام علی،<ref>[https://fa.wikishia.net/view/ «رمضان» ویکی‌شیعه.]</ref> غرق شدن فرعون، نزول کتاب‌های آسمانی همچون صُحُف ابراهیم، تورات موسی، انجیل عیسی و زبور داوود، از مهم‌ترین وقایع ماه رمضان هستند.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/12667 رحیمی، «رمضان» وب‌سایت دانشنامة جهان اسلام.]</ref>

== ماه رمضان در فرهنگ مسلمانان ==
ماه رمضان به‌دلیل مناسک عبادی و مناسبت‌های مذهبی که در آن وجود دارد، از اهمیت خاصی نزد مسلمانان برخوردار است. افطاری دادن، برپایی مراسم قرائت قرآن در اماکن دینی و مذهبی همچون مسجدالنبی، مسجدالحرام و حرم امامان و امام‌زادگان، سخنرانی‌های مذهبی، بیان احکام دینی و خواندن نماز تراویح (اهل‌سنت) از جمله برنامه‌های مسلمانان در ماه رمضان است.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/ رمضان» ویکی‌شیعه؛] [https://fa.alalam.ir/news/4879916 «برگزاری نماز در مسجدالنبی و مسجدالحرام در رمضان»، وب‌سایت شبکة العالم.]</ref>

== برنامهٔ غذایی ماه رمضان ==
روزه‌داری در ماه رمضان، موجب تغییر برنامهٔ غذایی خانواده‌های مسلمان می‌شود. زولبیا و بامیه، خرما، آش، شله‌زرد، سوپ، حلیم، کباب رمضان، عدسی، دلمهٔ برگ و قابلی‌پلو از جمله خوراکی‌های مخصوص ماه رمضان در میان خانواده‌ها در ایران، افغانستان، پاکستان، هند، فلسطین و مصر است که در پایان روز با آنها افطار می‌کنند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/ «رمضان» ویکی‌شیعه؛] [https://www.baharnews.ir/news/267990/ «منوی افطاری کشورهای مختلف جهان»، پایگاه خبر بهار.]</ref>

== شب‌های قدر ==
شب‌های قدر، میان [[شیعیان]] و اهل‌سنت متفاوت است. شیعیان شب‌های نوزدهم، بیست‌ویکم و بیست‌وسوم ماه رمضان<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج27، ص188-189.</ref> و اهل‌سنت شب بیست‌وهفتم را [[شب قدر]] می‌دانند.<ref>حقی، روح البیان، بی‌تا، ج1، ص482.</ref> احیا و شب‌زنده‌داری شب‌های قدر از جایگاه ویژه‌ای نزد [[مسلمانان]] برخوردار است. آنها شب‌های قدر را به [[نماز]]، [[دعا]]، [[نیایش]] و [[قرائت قرآن]] صبح می‌کنند. [[مسلمانان]] معتقدند که عبادت کردن، [[افطاری]] دادن، کمک به فقرا و نیازمندان، [[صله رحم|صله‌رحم]] و انجام هر عمل نیک در این شب، فضیلتی بیشتر از هزار سال عبادت دارد.<ref>[https://khorasan.iqna.ir/fa/news/3720385/ «مراسم شب‌های قدر در کشورهای مختلف جهان»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن.]</ref> [[شیعیان]] [[ایران]] و [[عراق]] با حضور در اماکن مذهبی همچون [[حرم امامان]]، [[امام‌زاده|امام‌زادگان]]، [[مسجد|مساجد]] و [[حسینیه]]‌ها، برنامه‌های [[شب قدر]] را به‌صورت دسته‌جمعی برگزار می‌کنند. این مراسم با سخنرانی، [[عزاداری]]، خواندن دعای [[جوشن کبیر]] آغاز و با قرآن به‌سرگرفتن پایان می‌یابد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5470147/ «ویژ برنامة شب‌های قدر»، خبرگزاری مهر.]</ref>

== روز قدس ==
آخرین جمعة ماه رمضان توسط امام خمینی، «روز قدس» نامیده شده است. هر سال، در این روز، مسلمانان کشورهای مختلف در حمایت از مردم فلسطین، آزادی مسجدالاقصی و محکومیت اسرائیل راهپیمایی می‌کنند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/ «رمضان» ویکی‌شیعه.]</ref>

== اعمال عبادی ماه رمضان ==
=== اعمال مشترک ===
اعمالی همچون قرائت قرآن، خواندن دعای «یا عَلِی یا عَظیمُ»، «اَللّهُمَّ اَدْخِلْ عَلی اَهْلِ الْقُبُورِ السُّرُورَ» در تعقیب نمازهای یومیه، دعای افتتاح، ابوحمزة ثمالی و دعای سحر از جمله اعمال مشترکی است که برای همهٔ ایام، شب‌ها و روزهای این ماه سفارش شده و اختصاص به شب یا روز معینی ندارد.<ref>قمی، مفاتیح الجنان، 1370ش، اعمال ماه رمضان.</ref>

=== اعمال خاص ===
اعمالی مانند دعای مخصوص هر روز، نماز مخصوص هر شب، اعتکاف در دههٔ آخر ماه رمضان و اعمال شب‌های قدر همچون غسل، نماز شب قدر، دعای جوشن کبیر، قرآن به سر گرفتن و احیا از اعمال خاص ماه رمضان است.<ref>قمی، مفاتیح الجنان، 1370ش، اعمال ماه رمضان.</ref>

== ماه رمضان در ادبیات فارسی ==
شاعران فارسی‌زبان، همچون حافظ، مولانا، خیام و صائب تبریزی در قصیده‌های خود از ماه رمضان یادکرده‌اند؛ برای مثال، مولانا گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/shams/tarjeeat/sh2 مولانا، دیوان شمس، ترجیعات، وب‌سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب| ماه رمضان آمد ای یار قمر سیما | بربند سر سفره بگشای ره بالا}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}
صائب تبریزی نیز گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh164 صاِئب تبریزی، دیوان اشعار، غزل 2167، وب‌سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب| هر شام ز ماه رمضان صبح امیدی است | هر روز از ین ماه مبارک شب عیدی است}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}
حافظ در شعری به این ماه اشاره کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh164 حافط، غزلیات، غزل 164، وب‌سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب| ماه شعبان منه از دست قدح کاین خورشید | ازنظر تا شب عید رمضان خواهد شد}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}
خیام در قصیدة خود گفته است:<ref>دهخدا، لغت‌نامه، 1373ش، ج9، ذیل واژه رمضان.</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب| در آخر شعبان بخورم چندان می | کاندر رمضان مست بیفتم تا عید}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* «برگزاری نماز در مسجدالنبی و مسجدالحرام در رمضان»، وب‌سایت شبکة العالم. تاریخ بازدید: ۱۴ دی۱۴۰۱ش.
* حافظ، دیوان حافظ، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۴ دی۱۴۰۱ش.
* حقی، اسماعیل، تفسیر روح‌البیان، بیروت، دارالکفر، بی‌تا.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ش.
* راغب، حسین، مفردات الفاظ القرآن‏، بیروت، دار القلم، ۱۴۱۲ق.
* رحیمی، فاطمه، «رمضان» در وب‌سایت دانشنامة جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۶ دی۱۴۰۱ش.
* «رمضان» ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: ۶ دی ۱۴۰۱ش.
* زبیدی، محمد، تاج العروس، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ق.
* صاِئب تبریزی، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۴ دی۱۴۰۱ش.
* قمی، عباس، مفاتیح الجنان، تهران، فرهنگ اسلامی، چ۵، ۱۳۷۰ش.
* «ماه رمضان در ایران باستان»، وب‌سایت هماورد، تاریخ بازدید: ۱۴ دی۱۴۱ش.
* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چ۲، ۱۴۰۳ق.
* «مراسم شب‌های قدر در کشورهای مختلف جهان»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن، تاریخ انتشار: ۱۴ خرداد ۱۳۹۷ش.
* مکارم شیرازی، ناصر، تقسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.
* «منوی افطاری کشورهای مختلف جهان»، پایگاه خبری بهار، تاریخ بازدید: ۱۴ دی۱۴۰۱ش.
* مولانا، «دیوان شمس، ترجیعات، دوم» وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۴ دی۱۴۰۱ش.
* «ویژه برنامة شب‌های قدر»، خبرگزاری مهر، تاریخ بازدید: ۱۴ دی۱۴۰۱ش.