نمایش مبدأ برای روان‌شناسی

[[پرونده:نماد علم روانشناسی.jpg|جایگزین=نماد علم روانشناسی|بندانگشتی|نماد علم روانشناسی]]
'''روان‌شناسی'''، مطالعهٔ علمی رفتار و فرآیندهای روانی و کاربست آن در زندگی.

روان‌شناسی، امروزه در سبک زندگی انسان‌ها تأثیر بسزایی دارد و در حوزه‌های مختلفی مانند سلامت روان، آموزش و [[تربیت]] استفاده می‌شود. اگرچه دانش مرتبط به روان یا نفس انسان متناسب با سبک زندگی و فرهنگ در اداور تاریخ و تمدن‌های مختلف وجود داشته است. اما روان‌شناسی مدرن از جهت نظری و عملی محصول سبک زندگی مدرن و خالق سبک زندگی متناسب با خود است. از همین رو، استفاده از آن در حل مشکلات سبک‌های زندگی دیگر با چالش‌های جدی مواجه است. از سوی دیگر تنگناهای [[زندگی]] و گردش‌های مالی روان‌شناسی و نقش آن در ایجاد شغل، روانشناسی را به یک عنصر حتمی در سبک زندگی امروزی تبدیل کرده است.

==مفهوم‌شناسی روان‌شناسی==
روان‌شناسی، در اصطلاح رایج مطالعهٔ علمی تجربی رفتار، فرایندهای ذهنی و تجربیات انسان است. این علم به دنبال درک عمیق‌تری از چگونگی تفکر، [[احساس]] و رفتار انسان‌ها است. روانشناسان با استفاده از روش‌های علمی مختلف، به بررسی عوامل مؤثر بر رفتار انسان، از جمله عوامل زیستی، روانی و اجتماعی می‌پردازند.<ref>حقانی، ابوالحسن، روانشناسی کاربردی 1، 1393ش، ص25.</ref> روانشناسی مدعی است که با شناخت بهتر فرایندهای ذهنی و رفتاری، به بهبود کیفیت [[زندگی]] افراد، درمان اختلالات روانی و حل مسائل اجتماعی کمک می‌کند.<ref>سیدمحمدی، روانشناسی عمومی (راهنمای متون روانشناسی به زبان انگلیسی)، 1386ش، ص2.</ref> مفهوم «روان» در روان‌شناسی، تفسیرهای متعددی دارد؛ برخی، روان را به‌عنوان ذهن و مجموعه‌ای از فرآیندهای شناختی تعریف کرده‌اند و بعضی دیگر، آن را به رفتار و واکنش‌های قابل مشاهده محدود می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/393020/روان-شناسی-در-برزخ-تعریف-اصل-خود بهرامی احسان و روحانی، «روان‌شناسی در برزخ تعریف اصل خود»، 1397ش، ص189-193].</ref>

==ریشه‌های تاریخی روان‌شناسی==

===ریشه‌های روانشناسی در جهان‌بینی‌های فلسفی و دینی===
[[پرونده:بوعلی سینا.jpg|جایگزین=نگاره‌ای از بوعلی سینا اثر ابوالحسن صدیقی|بندانگشتی|نگاره‌ای از بوعلی سینا اثر ابوالحسن صدیقی در ۱۳۲۴ش]]
تاریخچهٔ روانشناسی را می‌توان در پیوند با سبک زندگی و جهان‌بینی‌های حاکم بر هر دوره مشاهده کرد. در یونان باستان، زندگی مردم با اندیشه‌های فلسفی عمیقی شکل می‌گرفت؛ فیلسوفانی چون افلاطون و ارسطو به درک و تحلیل «نفس» توجه داشتند و مفاهیمی چون «ذهن سه‌گانه» را معرفی کردند. آن‌ها باور داشتند که نفس با ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری انسان پیوند دارد و به همین دلیل، روانشناسی اولیهٔ آن دوره با نگاهی فلسفی و اخلاق‌محور مطرح شد.

این نگاه فلسفی در طب باستان نیز تأثیرگذار بود؛ بقراط، با رد خرافات، رویکرد علمی‌تری به اختلالات روانی ارائه داد و جالینوس با نظریه «اخلاط چهارگانه» تأکید کرد که زندگی انسان و روان او به تعادل این اخلاط وابسته است. این نظریه بعدها در تمدن اسلامی و با اندیشه‌های [[ابن‌سینا]] بسط یافت و با زندگی روزمرهٔ مردم ارتباط بیشتری برقرار کرد.<ref>[https://explorable.com/aristotles-psychology شاتل ورث، «روان‌شناسی ارسطو»، وب‌سایت Explorable].</ref>

تمدن‌های چین، هند و ایران نیز به‌طور مستقل به مطالعهٔ روان و رفتار انسان پرداخته‌اند.<ref>[https://explorable.com/aristotles-psychology شاتل ورث، «روان‌شناسی ارسطو»، وب‌سایت Explorable].</ref> در دوران اسلامی، اندیشمندان مسلمان همانند [[ابن‌سینا]]<ref>[https://ensani.ir/fa/article/3480/نفس-شناسی-ابن-سینا اکبریان، «نفس‌شناسی ابن‌سینا»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی].</ref> و ملاصدرا،<ref>[https://www.islamquest.net/fa/archive/fa7225 «حرکت جوهری چیست و نقش آن در زندگی روزمره انسان چگونه است؟»، وب‌سایت اسلام‌کوئست].</ref> با تلفیق فلسفهٔ یونانی و مباحث [[دین|دینی]]، روان را تحت عنوان نفس به‌عنوان جوهر مستقل و الهی مطالعه می‌کردند. این رویکرد که به کنترل [[غریزه|غرایز]] و کمال معنوی انسان توجه داشت، با سبک زندگی و فرهنگ دینی آن زمان گره خورده بود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/43758/دیدگاه-ملا-صدرا-درباره-روح-و-نفس-انسانی حقانی زنجانی، «دیدگاه ملا صدرا دربارۀ روح و نفس انسانی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی].</ref>

===گذار به روانشناسی مدرن در بستر علم‌گرایی===
در پی حاکمیت علم مدرن و تفسیر اومانیستی از انسان و نفی هستی فرا طبیعی، سبک زندگی به سمت ارزش‌های مادی و تجربه‌گرا تغییر کرد و تفسیر جدید از هستی انسان و از جمله روان وی، جایگزین تفسیر فلسفی و الهی، مخصوصاً تفسیر اسلامی شد.

رنه دکارت با نظریه دوگانگی ذهن و بدن، ذهن را از جهان مادی جدا دانست،<ref>[https://mph.ui.ac.ir/article_19132.html جامعی و اکرمی، «اتحاد یا تمایز جوهری ذهن و بدن در مابعدالطبیعه دکارت»، وب‌سایت مجلۀ متافیزیک].</ref> در حالی که جان لاک با تأکید بر تجربه و «لوح سفید» بر نقش محیط و تجربه‌های فردی در رشد ذهن تأکید کرد. این دیدگاه‌ها، متناسب با سبک زندگی جدید که علم تجربی را اساس شناخت می‌دانست و مدعی جدایی دانش از ارزش بود، نقش مؤثری در تغییر جهت روانشناسی به سوی علم تجربی ایفا کرد.<ref>[https://moshavet.com/mag/john-locke-biography/ منبعی، «جان لاک: زندگی‌نامه، تحصیلات و نظریه‌ها»، وب‌سایت مُشاوِت].</ref>

فلاسفه بعدی مانند کانت، با فلسفهٔ استعلایی و دیگران نیز به نوبهٔ خود تأثیر خود بر تاریخ روانشناسی مدرن را گذاشتند. در این روند، روانشناسی به‌عنوان بازتابی از زندگی روزمره و نوع نگرش حاکم بر هر دورهٔ تاریخی، توسعه یافت و هر بار بر اساس سبک زندگی و باورهای جامعه به صورتی متفاوت شکل گرفت.<ref>[https://vista.ir/m/c/eaymu «روان‌شناسی آلمان: کانت، هربارت و لتزی»، وب‌سایت مجلۀ ویستا].</ref>

آموزه‌های دینی، به‌ویژه ادیان ابراهیمی، نقش مهمی در شکل‌گیری مفاهیم اولیه روان و نفس داشته‌اند. در مسیحیت و اسلام، روان یا نفس به‌عنوان جوهری الهی در نظر گرفته شده و ارتباط نزدیکی با مفاهیم اخلاقی دارد. این آموزه‌ها تأکید دارند که روان به‌عنوان بخشی از وجود انسان باید به‌سوی کمال هدایت شود و کنترل بر غرایز و احساسات ضروری است.<ref>[https://coth.ui.ac.ir/article_26275.html شه‌گلی، «تمثیل‌های رابطۀ نفس با بدن در فلسفه و دین: تحلیل و تطبیق»، وب‌سایت مجلۀ الهیات تطبیقی]؛ [https://mph.ui.ac.ir/article_25463.html شکیبی، «تبیین و نقد گرامر جاودانگی نفس از دیدگاه فیلیپس»، وب‌سایت مجلۀ متافیزیک].</ref>

==شکل‌گیری روانشناسی تجربی==
[[پرونده:ویلهلم وونت.jpg|جایگزین=ویلهلم وونت|بندانگشتی|ویلهلم وونت]]
در قرن نوزدهم، روانشناسی به‌صورت یک علم تجربی و مستقل زمانی شکل گرفت که مسیحیت جایگاه خود را در حل مشکلات زندگی انسان غربی از دست داده بود و علم تجربی مدعی حل مشکلات انسانی شد که به‌موجود بی‌کاشانه تبدیل شده بود.

در گذشته انسان برای حل مشکلات خود به [[دین]] مراجعه می‌کرد، اما فرایند سکولاریزاسیون، دین را از زندگی بشر خارج کرد ولی مشکلات سرجایش باقی ماند؛<ref>. برگر و همکاران، ذهن بی‌خانمان، 1381، فصل سوم.</ref> لذا بشر برای حل آن به دامن علم چنگ انداخت و سبک زندگی مبتنی بر علم شکل گرفت. این سخن اگوست کنت که جامعه‌شناسان، پیامبران عصر علم اثباتی و تعیین‌کنندهٔ خوب و بد زندگی هستند، اختصاص به جامعه‌شناسی نداشت و شامل تمام علوم از جمله روانشناسی تجربی اثباتی هم می‌شد.<ref>. کوزر، زندگی و اندیشهٔ بزرگان جامعه‌شناسی، 1380ش، ص30 و 35.</ref>

از نظر تاریخی، ویلهلم وونت در سال ۱۸۷۹م نخستین آزمایشگاه روانشناسی را در دانشگاه لایپزیک آلمان تأسیس کرد و با روش‌های تجربی به مطالعهٔ آگاهی و ادراک پرداخت. او که به‌عنوان «پدر روان‌شناسی» شناخته می‌شود، مکتب ساختارگرایی را توسعه داد و با استفاده از روش‌های تجربی، روانشناسی را از حوزهٔ فلسفه جدا کرد. امروزه آزمایش‌های وونت را آغاز روانشناسی تجربی می‌دانند.<ref>اتکینسون و همکاران، زمینهٔ روانشناسی هیلگارد، 1389ش، ص45.</ref>

پس از تولد روانشناسی به‌عنوان یک علم مستقل در اواخر قرن نوزدهم، طیف گسترده‌ای از نظریه‌ها برای توضیح رفتار و فرایندهای ذهنی انسان ارائه شده است. هر یک از این نظریه‌ها با تمرکز بر جنبه‌های مختلف تجربهٔ انسانی، دیدگاه‌های متفاوتی را در مورد ماهیت ذهن، روان و رفتار ارائه می‌دهند و براساس آن ارزش و هنجار تعیین می‌کنند. این نظریه‌ها با رویکردهای متفاوت، حوزهٔ وسیعی از پدیده‌های روانشناختی را مورد بررسی قرار داده‌اند.<ref>اتکینسون و همکاران، زمینهٔ روانشناسی هیلگارد، 1389ش، ص45-48.</ref>

==تاریخچهٔ روانشناسی در ایران==
تاریخچهٔ روانشناسی در ایران به چند دوره تقسیم می‌شود که هر یک، بازتابی از تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ایران است.
*'''دورهٔ آغازین(۱۳۰۴–۱۳۴۲):''' با ورود مدرنیته به ایران و تلاش برای ایجاد نظام آموزشی مدرن، روانشناسی به‌عنوان یک رشتهٔ جدید معرفی شد. در این دوره، مشکلات ناشی از تغییرات سریع اجتماعی، مانند بی‌هنجاری‌های رفتاری، مشکلات خانوادگی و مسائل روانی ناشی از جنگ جهانی دوم، باعث شد تا نیاز به متخصصان روانشناسی بیش از پیش احساس شود. تغییرات سریع در سبک زندگی و مواجهه با چالش‌های جدید، جامعه را به سمت جستجوی راهکارهای علمی برای حل مشکلات روانی سوق داد.<ref>[https://iranpa.org/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%B1%D9%86-14-%D8%B4%D9%85%D8%B3%DB%8C/ رضایی، «روان‌شناسی جدید در ایران قرن 14 شمسی»، وب‌سایت انجمن روانشناسی ایران].</ref>
*'''دورهٔ گسترش و استقرار (۱۳۴۲–۱۳۵۶)''': با گسترش دانشگاه‌ها، روانشناسی به سرعت گسترش یافت. در این دوره، مشکلات ناشی از صنعتی‌شدن، [[مهاجرت]] به شهرها و تغییرات در ساختار [[خانواده]]، باعث افزایش تنش‌های روانی و اجتماعی شد و این مسئله توجه به روانشناسی را افزایش داد.<ref>[https://iranpa.org/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%B1%D9%86-14-%D8%B4%D9%85%D8%B3%DB%8C/ رضایی، «روان‌شناسی جدید در ایران قرن 14 شمسی»، وب‌سایت انجمن روانشناسی ایران].</ref>
*'''انقلاب اسلامی و دورهٔ جستجوی مشروعیت (۱۳۵۶–۱۳۶۱):''' [[انقلاب اسلامی]] و تغییرات بنیادین در ساختار اجتماعی و سیاسی، بر روانشناسی نیز تأثیر گذاشت. در این دوره، روانشناسان با چالش‌هایی مانند بازتعریف هویت ایرانی، مشکلات ناشی از [[جنگ]] و بازسازی جامعه روبرو بودند. تلاش برای تطبیق روانشناسی با ارزش‌های اسلامی و نیازهای جامعهٔ جدید، از جمله دغدغه‌های اصلی این دوره بود.<ref>[https://iranpa.org/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%B1%D9%86-14-%D8%B4%D9%85%D8%B3%DB%8C/ رضایی، «روان‌شناسی جدید در ایران قرن 14 شمسی»، وب‌سایت انجمن روانشناسی ایران].</ref>
*'''دورهٔ شکوفایی سازمانی (۱۳۶۱–۱۳۸۲):''' با پایان [[جنگ]] و بازسازی کشور، روانشناسی نیز فرصت رشد و توسعه یافت. تأسیس مراکز مشاوره و پژوهشی، افزایش تعداد روانشناسان و گسترش فعالیت‌های آموزشی، از تحولات این دوره بود. از سال ۱۳۸۲ش به بعد، تمرکز بر درمانگری و کسب مجوز حرفه‌ای اولویت یافت و روانشناسی به‌عنوان پاسخی به مسائل عملی زندگی مردم، از جمله مشکلات خانوادگی و نیازهای [[تربیت|تربیتی]]، گسترش بیشتری پیدا کرد.<ref>[https://iranpa.org/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%B1%D9%86-14-%D8%B4%D9%85%D8%B3%DB%8C/ رضایی، «روان‌شناسی جدید در ایران قرن 14 شمسی»، وب‌سایت انجمن روانشناسی ایران].</ref>
*[[پرونده:روانشناسی.png|جایگزین=پژوهشگاه حوزه و دانشگاه|بندانگشتی|پژوهشگاه حوزه و دانشگاه]]'''از سال ۱۳۸۲ش تاکنون:''' در این دوره، با افزایش تقاضا برای خدمات روان‌شناسی، تمرکز بر درمانگری و کسب مجوز حرفه‌ای افزایش یافت. این امر، منجر به تجاری‌سازی روانشناسی و برخی نگرانی‌ها دربارهٔ کیفیت خدمات شد. همزمان با این روند و مشخص‌شدن ناسازگاری‌های آن با سبک زندگی اسلامی ایرانی، رویکردهای جدیدی مانند روانشناسی اسلامی، تحول‌نگر و فرهنگی، به دنبال ارائه راهکارهای بومی و متناسب با فرهنگ ایرانی برای درمان مشکلات روانی بودند. تأسیس مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی [[امام خمینی]] و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و ورود این مراکز به عرصهٔ روانشناسی و نیز تأسیس انجمن روانشناسی اسلامی در [[حوزه علمیه قم|حوزهٔ علمیه]] از اقداماتی بود که در مسیر روانشناسی اسلامی انجام شد.<ref>[https://iranpa.org/روانشناسی-جدید-در-ایران-قرن-14-شمسی/ رضایی، «روان‌شناسی جدید در ایران قرن 14 شمسی»، وب‌سایت انجمن روانشناسی ایران].</ref>

==شاخه‌های اصلی روان‌شناسی==
روانشناسی دارای شاخه‌های متنوعی است که همواره با تحولات اجتماعی، فرهنگی و سبک زندگی در تعامل بوده است. تغییر سبک زندگی از سنتی به مدرن، افزایش پیچیدگی مسائل اجتماعی و پیشرفت‌های علمی، همگی در شکل‌گیری و گسترش رویکرد شناختی در روانشناسی نقش داشته‌اند، از جمله روانشناسی بالینی و [[مشاوره]]،<ref>[http://pajoohe.ir/Product.aspx?ProductID=32895&CategoryID=30713&strParent=46346,16373 قلی‌زاده، «روان‌شناسی بالینی»، وب‌سایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم].</ref> روانشناسی رشد،<ref>سیدمحمدی، روانشناسی عمومی (راهنمای متون روانشناسی به زبان انگلیسی)، 1386ش، ص14.</ref> روانشناسی شناختی،<ref>اتکینسون و همکاران، زمینهٔ روانشناسی هیلگارد، 1389ش، ص50.</ref> روانشناسی تربیتی،<ref>[http://pajoohe.ir/فرهنگ-علوم-انسانی-و-اسلامی/علوم-تربیتی/روانشناسی-تربیتی/ماهیت-روان-شناسی-تربیتی-Educational-psychology__a-46346-16337-30827-36701.aspx ابراهیم‌زاده، «ماهیت روانشناسی تربیتی»، وب‌سایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم].</ref> روانشناسی اجتماعی،<ref>[http://pajoohe.ir/فرهنگ-علوم-انسانی-و-اسلامی/روانشناسی/روانشناسی-اجتماعی/ارتباط-روان-شناسی-اجتماعی-با-رشته-های-مشابه-Relationship-between-social-psychology-with-similar-fields__a-46346-16373-30719-32569.aspx دانایی، «ارتباط روانشناسی اجتماعی با رشته‌های مشابه»، وب‌سایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم].</ref> روانشناسی صنعتی و سازمانی<ref>[https://iop.varanpsy.org/industrial-and-organizational-psychology/ افشاری، «روان‌شناسی صنعتی و سازمانی چیست؟ آشنایی با مبانی و مفاهیم آن»، وب‌سایت مدرسۀ روانشناسی واران].</ref> و روانشناسی سلامت؛<ref>[https://ravandarman.com/blog/روانشناسی-سلامت/ قائم‌مقامی، «روان‌شناسی سلامت چیست؟ کاربرد، تاریخچه و موضوعات مرتبط با آن»، وب‌سایت مجلۀ سلامت پزشک خوب].</ref> همچنین روانشناسی اسلامی، که با تلفیق آموزه‌های اسلامی و یافته‌های روانشناسی تجربی به مطالعهٔ انسان می‌پردازد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/87559/بحثی_پیرامون_روان_شناسی_اسلامی غروی، «بحثی پیرامون روانشناسی اسلامی»، وب‌سایت حوزه‌نت].</ref> از مشهورترین نظریه‌های روانشناسی اسلامی، نظریهٔ درمان چندبعدی معنوی است.<ref>[https://psychology.riqh.ac.ir/article_12393.html جان‌بزرگی، «اصول روان‌درمانگری چند بعدی معنوی»، 1394ش، ص9-10].</ref>

==رویکردها و مکاتب روان‌شناسی==
روانشناسی از زمان پیدایش تاکنون، بسته به تفسیرش از انسان مادی، رویکردهای متعددی را برای تبیین رفتار انسان ارائه کرده است. روانکاوی به ناخودآگاه و تجربیات [[کودک|کودکی]]،<ref>[http://pajoohe.ir/نقد-مکتب-روان-کاوی__a-33225.aspx کریمیان، «نقد مکتب روان‌کاوی»، وب‌سایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم].</ref> رفتارگرایی به رفتارهای قابل مشاهده و محیط،<ref>[http://pajoohe.ir/نقد-رفتارگرایی-Critique-of-behaviorism__a-31795.aspx برقعی، «نقد رفتارگرایی»، وب‌سایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم].</ref> شناخت‌گرایی به فرآیندهای ذهنی،<ref>[http://pajoohe.ir/فرهنگ-علوم-انسانی-و-اسلامی/روانشناسی/روانشناسی-عمومی/رویکردهای-روان-شناسی-Psychological-approaches__a-46346-16373-16381-35442.aspx عبادی، «رویکردهای روان‌شناسی»، ب‌سایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم].</ref> رویکردهای شناختی رفتاری به شناخت و رفتار،<ref>[https://www.rcpsych.ac.uk/mental-health/translations/persian/cognitive-behavioural-therapy-(CBT) بلنکیرون، «درمان شناختی رفتاری (CBT)»، وب‌سایت rcpsych].</ref> انسان‌گرایی به رشد شخصی و ارادهٔ آزاد<ref>[http://pajoohe.ir/فرهنگ-علوم-انسانی-و-اسلامی/روانشناسی/روانشناسی-عمومی/نقد-انسان-گرایی-Critique-of-humanism__a-46346-16373-16381-32355.aspx برقعی، «نقد انسان‌گرایی»، وب‌سایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم].</ref> و رویکردهای زیستی-عصبی به عوامل زیستی و عصبی<ref>[https://rabinia.com/mag/رویکرد-زیست-شناختی-در-روانشناسی-چیست؟/ پیرمحمدی، «رویکرد زیست شناختی در روانشناسی چیست؟»، وب‌سایت رابینیا].</ref> تأکید دارند.

هر یک از این رویکردها با انتقاداتی روبرو بوده‌اند. برخی از این انتقادات شامل نادیده‌گرفتن ابعاد معنوی و الهی انسان، تأکید بیش از حد بر یک جنبه خاص، عدم توجه به عوامل اجتماعی و فرهنگی و ناتوانی در توضیح پیچیدگی‌های رفتار انسان است. به باور متخصصان، این رویکردها به‌تنهایی تمام ابعاد پیچیدهٔ روان انسان را توضیح نمی‌دهد و برای درک کامل انسان به یک رویکرد جامع، بین‌رشته‌ای و دانش‌های الهی نیاز است.<ref>[http://pajoohe.ir/نقد-رفتارگرایی-Critique-of-behaviorism__a-31795.aspx برقعی، «نقد رفتارگرایی»، وب‌سایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم]؛ [http://pajoohe.ir/فرهنگ-علوم-انسانی-و-اسلامی/روانشناسی/روانشناسی-عمومی/رویکردهای-روان-شناسی-Psychological-approaches__a-46346-16373-16381-35442.aspx عبادی، «رویکردهای روان‌شناسی»، ب‌سایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم]؛ [https://ensani.ir/fa/article/470862/مبانی-دین-شناختی-شناخت-درمانی-و-نقد-آن-براساس-اندیشه-اسلامی خاکبازان، «مبانی دین‌شناختی شناخت‌درمانی و نقد آن براساس اندیشۀ اسلامی»، 1400ش، ص108]؛ [http://pajoohe.ir/فرهنگ-علوم-انسانی-و-اسلامی/روانشناسی/روانشناسی-عمومی/نقد-انسان-گرایی-Critique-of-humanism__a-46346-16373-16381-32355.aspx برقعی، «نقد انسان‌گرایی»، وب‌سایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم].</ref>

==نقدها و چالش‌های روانشناسی مدرن==
[[پرونده:روانشناسی۱.jpg|جایگزین=همایش «روانشـناسی اسلامی افق پیش رو» و بیستمین سالگرد تاسیس انجمن روانشناسی اسلامی|بندانگشتی|همایش «روانشـناسی اسلامی افق پیش رو» و بیستمین سالگرد تاسیس انجمن روانشناسی اسلامی]]
روانشناسی با چندین چالش و نقد عمده از دیدگاه متخصصان مواجه است که به ابعاد [[اخلاق|اخلاقی]]، فرهنگی و معرفتی آن اشاره دارند. یکی از چالش‌های مهم، مسائل اخلاقی و حریم خصوصی است؛ در حوزه‌هایی مانند [[مشاوره]] و روان‌درمانی، حفظ اطلاعات شخصی و اجتناب از هرگونه سوگیری در قضاوت از دغدغه‌های اساسی محسوب می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/382075/تحلیل-اخلاقی-مسئله-افشای-سرّ-در-فرآیند-مشاوره-با-رویکرد-اسلامی- عروتی موفق، «تحلیل اخلاقی مسئلۀ افشای سرّ در فرایند مشاوره (با رویکرد اسلامی)»، 1396ش، ص25].</ref>

متخصصان همچنین به وابستگی فرهنگی برخی نظریات روانشناسی اشاره کرده‌اند و بر این باورند که برخی از نظریه‌های غربی به دلیل محدودیت‌های فرهنگی، در جوامع دیگر نتایج معتبری به همراه ندارند و نمی‌توانند به‌عنوان اصول جهانی به کار روند.<ref>اتکینسون و همکاران، زمینهٔ روانشناسی هیلگارد، 1389ش، ص59-60.</ref>

متخصصان حوزهٔ [[دین]] و روانشناسی نیز معتقدند که روانشناسی مدرن به‌عنوان محصول سبک زندگی مدرنیته با اشکالات جدی مواجهه است، ازجمله:
*'''نادیده گرفتن [[معنویت]]:''' روانشناسی غربی با تمرکز بر دنیای مادی، انسان را موجودی تک‌بعدی معرفی می‌کند و ابعاد متعالی و زندگی اخروی او را نادیده می‌گیرد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/434845/روش-تجربی-و-جایگاه-آن-در-روان-شناسی-اسلامی مصباح و ابوترابی، «روش تجربی و جایگاه آن در روان‌شناسی اسلامی»، 1399ش، ص51-54].</ref>
*'''فردگرایی افراطی:''' تأکید بیش از حد بر فرد و اهداف شخصی در روانشناسی غربی، منافع جمعی را به حاشیه رانده و به روابط اجتماعی آسیب می‌زند.
*'''وابستگی به لذت:''' هدف غایی در این رویکرد، رسیدن به لذت و دوری از رنج است و اصالت لذت را ترویج می‌کند.
*'''تبدیل ضد ارزش‌ها به ارزش:''' روانشناسی غربی با رواج فرهنگ مادی‌گرایی و [[تبلیغات رسانه‌ای]]، ارزش‌ها و ضد ارزش‌های جامعه را جابه‌جا کرده است. برای مثال، مقابله به مثل در اصلاح کارهای خطا یکی از روش‌های تغییر ارزش‌ها است. ارتباط آزاد دختر و پسر که زمانی زشت و مذموم شمرده می‌شد، اکنون به‌عنوان امری ضروری و پیش‌شرط [[ازدواج]] معرفی می‌شود.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1417353 برجیان، «از روانشناسی غربی تا روانشناسی دینی»، وب‌سایت راسخون].</ref>
*'''عدم صلاحیت در حل مشکلات:''' متخصصان روانشناسی اسلامی معتقدند که روانشناسی غربی به دلیل ریشه‌های اومانیستی و مادی‌گرایانه، زندگی متعالی و آن‌جهانی را نادیده می‌گیرد. مضاف برآن از حل مشکلات واقعی این جهانی انسان نیز عاجز است. به اعتقاد ایشان، راهکارهای ارائه شده در این رویکرد، موقتی و سطحی هستند و به ریشه‌های اصلی مشکلات که برخی آن ریشه در خود همین علوم و دوری از سبک زندگی الهی دارد، اصلاً نمی‌پردازند.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/1372189/اقتصاد-ریشه-وضعیت-سلامت-روان-جامعه-نیست-روانشناسی-غربی-صلاحیت «اقتصاد ریشۀ وضعیت سلامت روان جامعه نیست/ روانشناسی غربی صلاحیت ارزیابی سلامت روان را ندارد»، وب‌سایت مشرق‌نیوز].</ref>
این متخصصان به جای تکیه بر روانشناسی غربی، بازگشت به آموزه‌های دینی و استفاده از منابع اسلامی برای حل مشکلات و رسیدن به سعادت دنیوی و اخروی را پیشنهاد می‌دهند. به اعتقاد آنها، اسلام با ارائهٔ نگاهی جامع به انسان و پاسخ به نیازهای مادی و معنوی، دنیوی و اخروی، سبک زندگی سالم و معناداری را ارائه می‌دهد.<ref>[https://www.manaviyat.ir/سبک-زندگی-از-دیدگاه-روانشناسان؛-مصاحب/ آذربایجانی، «سبک زندگی از دیدگاه روانشناسان؛ مصاحبه با دکتر آذربایجانی»، وب‌سایت مؤسسۀ سبک زندگی آل یاسین].</ref>

==گردش مالی بازار روان‌شناسی==
گردش مالی روانشناسی شامل درآمد حاصل از ارائهٔ خدمات مختلف مانند [[مشاوره|مشاورهٔ]] فردی، خانوادگی و گروهی، آموزش و کارگاه‌های روانشناسی و همچنین فروش محصولات آموزشی و کتاب‌های تخصصی است. این بازار همچنین شامل هزینه‌های تبلیغات، تحقیقات و نیز خدمات آنلاین مشاوره می‌شود که به رشد اقتصادی این حوزه کمک کرده و آن را به یک بخش سودآور تبدیل کرده است.

برخی شغل روانشناسی را به‌عنوان یکی از ۹ شغل پردرآمد دنیا قلمداد می‌کنند.<ref>[https://shanbemag.com/گردش-مالی-بازار-روانشناسی/ کریمانه، «۲ هزار میلیارد تومان گردش مالی بازار روانشناسی ایران»، وب‌سایت شنبه‌مگ].</ref> البته این مطلب دربارهٔ همهٔ موقعیت‌های شغلی این رشته صدق نمی‌کند و عواملی مانند نوع گرایش، موقعیت جغرافیایی، سابقهٔ کاری و سطح تحصیلات را دخیل می‌دانند.<ref>[https://jobvision.ir/blog/psychologist-salary-iran-and-world/ کندری، «میزان درآمد روان‌شناس در ایران و جهان و همه آنچه باید درباره آن بدانیم!»، وب‌سایت جاب‌ویژن].</ref> تعرفه‌های این بازار سالانه توسط سازمان نظام روانشناسی و مشاورهٔ جمهوری اسلامی ایران، تعیین می‌شود.<ref>[https://pcoiran.ir/news/post/492/ «تعرفه خدمات روانشناسی و مشاوره سال 1403 اعلام شد»، وب‌سایت سازمان نظام روانشناسی و مشاورۀ جمهوری اسلامی ایران].</ref>

==ورود روحانیان به عرصهٔ روانشناسی در ایران==
در سال‌های اخیر، ورود روحانیون به عرصهٔ مشاورهٔ روان‌شناختی افزایش یافته است. این روحانیون با تحصیل در رشته‌های روان‌شناسی و گذراندن دوره‌های تخصصی، به ارائهٔ خدمات مشاوره‌ای می‌پردازند. این رویکرد، منتقدان و طرفدارانی دارد. منتقدان بر این باورند که روحانیون به دلیل تمرکز بر ابعاد معنوی انسان، ممکن است در تشخیص و درمان مشکلات روان‌شناختی پیچیده ناتوان باشند.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1660330/آیا-روحانیون-می-توانند-در-حرفه-روانشناسی-موفق-باشند قرایی مقدم، «آیا روحانیون می‌توانند در حرفه روانشناسی موفق باشند؟»، خبرآنلاین.]</ref>

در مقابل، طرفداران این رویکرد معتقدند که ترکیب دانش دینی و روان‌شناسی می‌تواند به ایجاد یک رویکرد جامع‌تر و مؤثرتر در مشاوره و درمان منجر شود.<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/717224/حوزه-و-روان‌شناسی-از-نظر-تا-مدیریت-و-عمل عبداللهی، «حوزه و روان‌شناسی، از نظر تا مدیریت و عمل»، خبرگزاری رسا].</ref> در حال حاضر عدهٔ زیادی از روحانیون روان‌شناس، با کسب مجوزهای لازم از نظام روانشناسی و مشاورهٔ ایران، به‌طور حرفه‌ای در این حوزه فعالیت می‌کنند.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1038992/عضویت-۱۰۰-روحانی-در-سازمان-نظام-روانشناسی-تمجید-از-فعالیت-خیلی حاتمی، «عضویت ۱۰۰ روحانی در سازمان نظام روان‌شناسی»، خبرگزاری حوزه].</ref>

==آمارها از مراجعهٔ مردم به روانشناسان==
افزایش آگاهی جامعه دربارهٔ اهمیت سلامت روان، به استقبال بیشتر مردم از خدمات روانشناسی و مشاوره منجر شده است.<ref>[https://kayhan.ir/fa/news/287121/با-رشد-آگاهی-جامعه-اقبال-به-خدمات-روانشناسی-و-مشاوره-بیشتر-شده-است فتحی آشتیانی، «با رشد آگاهی جامعه اقبال به خدمات روانشناسی و مشاوره بیشتر شده است»، وب‌سایت روزنامۀ کیهان].</ref> با این حال، همچنان ۷۰ تا ۸۰ درصد از مردم به دلیل مشکلات مالی و نبود دسترسی کافی قادر به مراجعه نیستند.<ref>[https://www.qudsdaily.com/Newspaper/item/41410 حاتمی، «۸۰درصد مردم امکان مراجعه به روان‌شناس ندارند»، وب‌سایت روزنامۀ قدس].</ref> علاوه بر این، عدم پوشش بیمه‌ای مناسب و کمبود نیروی متخصص، با حدود ۲۰۰ هزار مشاور مورد نیاز دارای مجوز،<ref>[https://www.qudsdaily.com/Newspaper/item/41410 حاتمی، «۸۰درصد مردم امکان مراجعه به روان‌شناس ندارند»، وب‌سایت روزنامۀ قدس].</ref> از چالش‌های ارائه خدمات روانشناسی عنوان شده است.<ref>[https://pcoiran.ir/news/post/312/ فتحی آشتیانی، «درصد قابل توجهی از جامعه نیازمند دریافت خدمات رواشناسی و مشاوره هستند»، وب‌سایت سازمان نظام روانشناسی و مشاورۀ کشور].</ref>

==روان‌شناسی زرد==
روانشناسی زرد یا روانشناسی مردمی، به مجموعه‌ای از باورها، توصیه‌ها و تکنیک‌های روانشناختی گفته می‌شود که بدون پشتوانهٔ علمی قوی و به‌صورت ساده‌شده و اغلب گمراه‌کننده میان عموم مردم منتشر می‌شود. این نوع روانشناسی به‌طور معمول در کتاب‌ها، مجلات، وب‌سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی دیده می‌شود و به‌جای ارائهٔ راهکارهای علمی و تخصصی برای مشکلات روانشناختی، اغلب به دنبال ارائه راه حل‌های سریع و ساده است.

[[روان‌شناسی زرد|روانشناسی زرد]] با تأکید بر احساسات شخصی، تجربیات شخصی افراد و روایت‌های جذاب، به‌جای تمرکز بر شواهد علمی و تحقیقات روانشناختی، سعی در جذب مخاطب دارد.<ref>[https://www.sid.ir/blog/post/82258/درباره-روانشناسی-زرد-چه-می-دانید- «دربارۀ روانشناسی زرد چه می‌دانید؟»، وب‌سایت پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی].</ref> گردش مالی روانشناسی زرد قابل توجه است.<ref>[https://www.migna.ir/news/57943/روانشناسی-زرد-چگونه-جیبتان-خالی-می-کند «روان‌شناسی زرد چگونه جیبتان را خالی می‌کند؟»، وب‌سایت میگنا].</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز  منابع}}
*ابراهیم‌زاده، راضیه، «ماهیت روانشناسی تربیتی»، وب‌سایت پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش.
*اتکینسون، ریتا ال و همکاران، زمینهٔ روانشناسی هیلگارد، ترجمهٔ محمدتقی براهنی و همکاران، تهران، ۱۳۸۹ش.
*«از نظر روانشناسی غربی انسان چگونه موجودی است»، وب‌سایت معاونت تبلیغ و امور فرهنگی حوزه‌های علمیه، تاریخ درج مطلب: ۷ مرداد ۱۳۹۴ش.
*افشاری، محمدرضا، «روان‌شناسی صنعتی و سازمانی چیست؟ آشنایی با مبانی و مفاهیم آن»، وب‌سایت مدرسهٔ روانشناسی واران، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۴۰۲ش.
*«اقتصاد ریشهٔ وضعیت سلامت روان جامعه نیست/ روانشناسی غربی صلاحیت ارزیابی سلامت روان را ندارد»، وب‌سایت مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
*اکبریان، رضا، «نفس‌شناسی ابن‌سینا»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۹ آبان ۱۴۰۳ش.
*آذربایجانی، مسعود، «سبک زندگی از دیدگاه روانشناسان؛ مصاحبه با دکتر آذربایجانی»، وب‌سایت مؤسسهٔ سبک زندگی آل یاسین، تاریخ درج مطلب: ۵ مرداد ۱۳۹۸ش.
*برجیان، رضیه، «از روانشناسی غربی تا روانشناسی دینی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۷ش.
*برقعی، الهام سادات، «نقد انسان‌گرایی»، وب‌سایت پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش.
*برقعی، الهام سادات، «نقد رفتارگرایی»، وب‌سایت پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش.
*برگر، بیتر، و همکاران، ذهن بی‌خانمان (نوسازی و آگاهی)، ترجمه محمدساوجی، تهران، نی، ۱۳۸۰.
*بلنکیرون، پل، «درمان شناختی رفتاری (CBT)»، وب‌سایت rcpsych، تاریخ درج مطلب: مارس ۲۰۲۲م.
*بهرانی احسان، هادی و روحانی، زینب سادات، «روان‌شناسی در برزخ تعریف اصل خود»، در مجلهٔ رویش روان‌شناسی، سال هفتم، شمارهٔ ۴، پیاپی ۲۵، ۱۳۹۷ش.
*پیرمحمدی، مهسا، «رویکرد زیست شناختی در روانشناسی چیست؟»، وب‌سایت رابینیا، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۰ش.
*«تعرفه خدمات روانشناسی و مشاوره سال ۱۴۰۳ اعلام شد»، وب‌سایت سازمان نظام روانشناسی و مشاورهٔ جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۷ فروردین ۱۴۰۳ش.
*جامعی، فهیمه و اکرمی، موسی، «اتحاد یا تمایز جوهری ذهن و بدن در مابعدالطبیعه دکارت»، وب‌سایت مجلهٔ متافیزیک، تاریخ بازدید: ۹ آبان ۱۴۰۳ش.
*جان‌بزرگی، مسعود، «اصول روان‌درمانگری چند بعدی معنوی»، در پژوهش‌نامهٔ روانشناسی اسلامی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۴ش.
*حاتمی، علی، «۸۰درصد مردم امکان مراجعه به روان‌شناس ندارند»، وب‌سایت روزنامهٔ قدس، تاریخ درج مطلب: ۳۰ آذر ۱۴۰۱ش.
*حاتمی، محمد، «عضویت ۱۰۰ روحانی در سازمان نظام روان‌شناسی»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۴۰۱ش.
*«حرکت جوهری چیست و نقش آن در زندگی روزمره انسان چگونه است؟»، وب‌سایت اسلام‌کوئست، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۳۹۱ش.
*حقانی زنجانی، حسین، «دیدگاه ملا صدرا دربارهٔ روح و نفس انسانی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۹ آبان ۱۴۰۳ش.
*حقانی، ابوالحسن، روانشناسی کاربردی ۱، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۳ش.
*خاکبازان، نوید، «مبانی دین‌شناختی شناخت‌درمانی و نقد آن براساس اندیشهٔ اسلامی»، در معرفت فلسفی، سال هجدهم، شمارهٔ ۳، پیاپی ۷۱، ۱۴۰۰ش.
*دانایی، منیره، «ارتباط روانشناسی اجتماعی با رشته‌های مشابه»، وب‌سایت پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش.
*«دربارهٔ روانشناسی زرد چه می‌دانید؟»، وب‌سایت پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، تاریخ بازدید: ۱۹ آبان ۱۴۰۳ش.
*رضایی، انوشیروان، «روان‌شناسی جدید در ایران قرن ۱۴ شمسی»، وب‌سایت انجمن روانشناسی ایران، تاریخ بازدید: ۱۲ آبان ۱۴۰۳ش.
*«روان‌شناسی آلمان: کانت، هربارت و لتزی»، وب‌سایت مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۹ آبان ۱۴۰۳ش.
*«روان‌شناسی زرد چگونه جیبتان را خالی می‌کند؟»، وب‌سایت میگنا، تاریخ بازدید: ۱۹ آبان ۱۴۰۳ش.
*سروش، مهسا، «روان‌شناسی اجتماعی چیست؟ چرا باید آن را بشناسیم»، وب‌سایت مجلهٔ سلامت پزشک خوب، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۴۰۲ش.
*سیدمحمدی، یحیی، روانشناسی عمومی (راهنمای متون روانشناسی به زبان انگلیسی)، تهران، ارسباران، ۱۳۸۶ش.
*شاتل ورث، مارتین، «روان‌شناسی ارسطو»، وب‌سایت Explorable، تاریخ درج مطلب: ۱۹ ژوئن ۲۰۱۰م.
*شکیبی، زینب، «تبیین و نقد گرامر جاودانگی نفس از دیدگاه فیلیپس»، وب‌سایت مجلهٔ متافیزیک، تاریخ بازدید: ۹ آبان ۱۴۰۳ش.
*شه‌گلی، احمد، «تمثیل‌های رابطهٔ نفس با بدن در فلسفه و دین: تحلیل و تطبیق»، وب‌سایت مجلهٔ الهیات تطبیقی، تاریخ بازدید: ۹ آبان ۱۴۰۳ش.
*عبادی، مهدی، «رویکردهای روان‌شناسی»، وب‌سایت پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش.
*عبداللهی، مهدی، «حوزه و روان‌شناسی، از نظر تا مدیریت و عمل»، خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۴۰۱ش.
*عروتی موفق، اکبر، «تحلیل اخلاقی مسئلهٔ افشای سرّ در فرایند مشاوره (با رویکرد اسلامی)»، در پژوهش‌نامهٔ اخلاق، سال دهم، شمارهٔ ۳۶، ۱۳۹۶ش.
*غروی، سیدمحمد، «بحثی پیرامون روانشناسی اسلامی»، وب‌سایت حوزه‌نت، تاریخ درج مطلب: ۲۷ دی ۱۳۸۹ش.
*فتحی آشتیانی، علی، «با رشد آگاهی جامعه اقبال به خدمات روانشناسی و مشاوره بیشتر شده است»، وب‌سایت روزنامهٔ کیهان، تاریخ درج مطلب: ۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
*فتحی آشتیانی، علی، «درصد قابل توجهی از جامعه نیازمند دریافت خدمات رواشناسی و مشاوره هستند»، وب‌سایت سازمان نظام روانشناسی و مشاورهٔ کشور، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آبان ۱۴۰۲ش.
*قائم‌مقامی، علی، «روان‌شناسی سلامت چیست؟ کاربرد، تاریخچه و موضوعات مرتبط با آن»، وب‌سایت مجلهٔ سلامت پزشک خوب، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۲ش.
*قرایی مقدم، امان‌الله، «آیا روحانیون می‌توانند در حرفه روانشناسی موفق باشند؟»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مرداد ۱۴۰۱ش.
*قلی‌زاده، معصومه، «روان‌شناسی بالینی»، وب‌سایت پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش.
*کریمانه، وحید، «۲ هزار میلیارد تومان گردش مالی بازار روانشناسی ایران»، وب‌سایت شنبه‌مگ، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
*کریمیان، ابوذر، «نقد مکتب روان‌کاوی»، وب‌سایت پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش.
*کندری، نجوا، «میزان درآمد روان‌شناس در ایران و جهان و همه آنچه باید دربارهٔ آن بدانیم!»، وب‌سایت جاب‌ویژن، تاریخ بازدید: ۱۹ آبان ۱۴۰۳ش.
*کوزر، لیوئیس، زندگی واندیشه بزرگان جامعه‌شناسی، محسن ثلاثی، تهران، علمی، ۱۳۸۰.
*مرادیان، فاطمه، «فواید مشاوره روان‌شناسی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ آذر ۱۴۰۲ش.
*مصباح، علی و ابوترابی، علی، «روش تجربی و جایگاه آن در روان‌شناسی اسلامی»، در مجلهٔ روانشناسی و دین، سال سیزدهم، شمارهٔ ۲، پیاپی ۵۰، ۱۳۹۹ش.
*منبعی، مهتاب، «جان لاک: زندگی‌نامه، تحصیلات و نظریه‌ها»، وب‌سایت مُشاوِت، تاریخ درج مطلب: ۷ بهمن ۱۴۰۰ش.
*«۱۰ معایب درمان شناختی-رفتاری و نحوه حل آن»، وب‌سایت درمان مستقیم، تاریخ بازدید: ۳۰ اکتبر ۲۰۲۴م.
{{پایان  منابع}}