نمایش مبدأ برای سرمه

[[پرونده:Killedan.jpg|جایگزین=سرمه و سرمه‌دانی -کردی|بندانگشتی|تصویری از سرمه و سرمه‌دانی در مناطق کردنشین.]]
<big>'''سُرمه'''</big>؛ ماده‌ا‌‌ی آرایشی و سیاه‌رنگ  که به چشم می‌کشند.

'''سُرمه''' پودری سیاه‌رنگ است که از دوده‌ی مواد آلی یا از سنگی براق به‌نام «سنگ سرمه» به‌دست می‌آید و از کهن‌ترین ابزارهای آرایشی و درمانی در ایران به‌شمار می‌رود. بهترین نوع آن در کوه‌پایه اصفهان و کوهستان خرقان یافت می‌شود. شواهد تاریخی از کاربرد سرمه نزد مادها و هخامنشیان خبر می‌دهند و در دوره‌های صفویه و قاجاریه نیز استفاده از آن میان زنان ایرانی رواج گسترده داشت.

در منابع اسلامی، سرمه‌کشیدن سنتی پسندیده و دارای خواصی همچون تقویت بینایی و رشد مژه‌ها دانسته شده است. در طب سنتی ایرانی نیز گونه‌های گوناگونی از سرمه مانند سرمه‌ی هفت‌جواهر، سرمه بادام و سرمه قلم گاو تهیه می‌شد که هر یک کاربردی خاص در درمان یا زیبایی داشتند. سرمه علاوه بر کارکرد پزشکی و آرایشی، در ادبیات فارسی و فرهنگ عامیانه نیز حضوری پررنگ داشته و به‌عنوان نمادی از زیبایی و عشق در شعر و ضرب‌المثل‌ها به‌کار رفته است.

==معرفی سرمه==
سُرمه معمولا دوده‌ای است که از سوزاندن برخی مواد بدست می‌آید. اما نوعی سرمه‌ی سنگی نیز وجود دارد که سوده‌ی سنگی ورقه‌ای و براق به‌نام سنگ سرمه است. بهترین نوع این سرمه در شهر کوه‌پایه در استان [[اصفهان]] و کوهستان خرقان وجود دارد.<ref>گلریز، مینودر یا باب‌الجنة قزوین، ۱۳۶۸ش، ج۱، ص۸۴۸.</ref>  
[[پرونده:Kohl Tube LACMA M.76.97.81.jpg|جایگزین=سرمه‌دانی مفرغی - پیش از میلاد- لرستان|بندانگشتی|تصویر سرمه‌دانی مفرغی مربوط به ۵۰۰ تا ۸۰۰ سال پیش از میلاد در لرستان]]

==واژه‌شناسی سرمه==
سرمه، گردی سیاه‌رنگ است که از سولفور آهن یا سولفور سرب تهیه شده و برای سیاه کردن مژه و پلک استفاده می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/سرمه عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه سرمه.]</ref>  واژه‌ی سرمه ازریشه‌ی سورمی سنسکریت برگرفته شده که به‌معنی روشنی است.<ref>داعی‌الاسلام، فرهنگ نظام، ذیل واژه سرمه.</ref>  
==پیشینه سرمه==
برخی منابع تاریخی، آخرین پادشاه ماد را دارای چشمان سرمه‌کشیده توصیف کرده‌اند.<ref>Xenophon, Cyropaedia, 1968, I, Chapter 3, Paragraph 2.</ref>  [[کورش|کوروش]] نیز به هم‌نشینان خود سفارش می‌کرد که [[سرمه]] به چشمان خود بکشند تا چشم‌هایشان درخشان‌تر شود.<ref>Xenophon, Cyropaedia, 1968, VIII, Chapter 1, Paragraph 40-41.</ref>  همچنین در برخی منابع تاریخی و جغرافیایی مربوط به سده چهارم هجری به وجود معدن سرمه در نزدیکی اصفهان، کوه دماوند،<ref>اصطخری، ممالک و مسالک، ترجمه کهن فارسی، ۱۳۷۳ش، ص۲۱۱.</ref> منطقه طوس و شهر سامار از توابع دیلمان<ref>حدود العالم، ۱۳۶۲ش، ص90 و ۱۴۸. </ref>  اشاره شده است.

[[ابوریحان بیرونی]] (سده پنجم هجری) به رسم سرمه کشیدن بنی‌امیه در روز [[عاشورا]] اشاره کرده است.<ref>بیرونی، آثارالباقیه، ۱۳۸۹ش، ص۵۲۴.</ref>  در سفرنامه‌های مربوط به دوره [[صفویه]] و [[قاجاریه]] به رسم سرمه کشیدن زنان ایرانی برای [[زیبایی]] چشم، توجه شده است.<ref>شاردن، سیاحت‌نامه، ۱۳۴۵ش، ج۷، ص۳۶؛ سالتیکف، مسافرت به ایران، ۱۳۳۶ش، ص۹۴؛  Dieulafoy, La Perse, Ia Chaldee et La Susiane, 1989, P179؛ Sheil, Glimpses of Life and Manners in Persia, 1856, P133.</ref>
==سرمه کشیدن در آموزه‌های اسلامی==
سرمه کشیدن چشم، یکی از سنت‌های مورد توجه [[حضرت محمد]] بوده و در روایات اسلامی، مردان و زنان به انجام آن سفارش شده‌اند. پیشوایان مذهب [[شیعه]]، یاران خود را به سرمه کشیدن تشویق می‌کردند. در منابع فقهی نیز سرمه کشیدن به چشم، جزء اعمال نیکو و مستحب معرفی شده است و حتی عده‌ای از فقها، سرمه کشیدن را از زینت‌های ممنوعه زنان در برابر [[نامحرم]] نمی‌دانند. برخی روایات به خاصیت درمانی سرمه مانند رشد مژه‌ها، تیزبینی چشم و خارج شدن گرد و خاک از چشم، نیز توجه کرده‌اند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/سرمه_کشیدن . «سرمه کشیدن»، در ویکی‌شیعه.]</ref>  
==انواع سرمه==
در طب قدیم برای هر فرد، سرمه‌ی سازگار با مزاج او تهیه می‌شد. برخی از انواع سرمه عبارت‌اند از:

#سرمه هفت‌جواهر؛ [[طلا]]، نقره، [[یاقوت]]، زبرجد و لعل را می‌سوزاندند و ترکیب آن‌ها با مغز گردو، [[بادام]] و پسته‌ی سوخته شده، کوبیده می‌شد. به این ترکیب استخوان سوخته‌ی قلم پای طاووس برای قوت چشم اضافه می‌گردید.<ref>کتیرایی، از خشت تا خشت، ۱۳۴۸ش، ص۳۳۱؛ مونس‌الدوله، خاطرات، ۱۳۸۹ش، ص۲۶.</ref>
#سرمه ترمه؛ این سرمه از دوده‌ی ترمه‌ی کشمیری به‌دست می‌آمد.
#سرمه دنبه؛ این سرمه از روغن دنبه به‌دست می‌آمد و چون چرب بود بیش‌تر برای زیبایی به‌کار می‌رفت. از این سرمه به ابروها نیز می‌کشیدند و خالی نیز میان ابروها قرار می‌دادند (زنگک کشیدن).
#سرمه قلم گاو؛ برای تهیه این سرمه، فتیله‌ی پنبه را داخل مغز قلم گاو که ذوب شده قرار می‌دادند تا بسوزد و دوده تولید کند. از این دوده به‌عنوان سرمه استفاده می‌کردند. طبع این سرمه سرد و خشک است و برای زمانی که چشم بخار می‌کرد یا جوش گرمی می‌زد، استفاده می‌شد.
#سرمه بادام؛ این سرمه با استفاده از مغز بادام تهیه می‌شود.
#سرمه هدهد؛ در گذشته، از ترکیب خون هدهد با چند ماده‌ی دیگر، سرمه تهیه کرده و برای سپیدبختی به چشم می‌کشیدند.<ref>کتیرایی، از خشت تا خشت، ۱۳۴۸ش، ص۳۲۹-۳۳۱.</ref>
#سرمه سنگ؛ در زمان قدیم سروستانی‌ها معتقد بودند که این سرمه باعث گرفتگی صدا می‌شود.<ref>همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۷۱ش، ص۳۳۵.</ref>

==طرز تهیه سرمه==
[[پرونده:480858642 2726509244187722 5405562569644114309 n.jpg|جایگزین=سرمه دست ساز|بندانگشتی|تصویری از تهیه سرمه دست ساز]]
تهیه هر کدام از انواع سرمه، روش خاصی دارد. برای مثال، برای تهیه سرمه بادام، مغز بادام را روی اجاق می‌گذارند و بالای آن بشقاب چینی برای جمع‌آوری دوده قرار می‌دهند. برای جلوگیری از شکستن بشقاب، پشت بشقاب را دستمال مرطوب می‌گذارند. زیر اجاق را روشن کرده و دوده‌ی جمع شده درون بشقاب را برداشته و داخل سرمه‌دان می‌ریزند.<ref>طباطبایی ‌اردکانی، فرهنگ عامه اردکان، ۱۳۸۱ش، ص۳۵۵-۳۵۶. </ref> 
==کاربردهای درمانی سرمه==
از سرمه‌ی مغز قلم برای قوت چشم و از سرمه‌‌ی سنگ برای آبریزش چشم استفاده می‌شد. مردم از سرمه‌ی بادام برای از بین بردن حرارت چشمی که سرخ شده بود، استفاده می‌کردند.<ref>شهری، طهران قدیم، ۱۳۸۳ش، ج۳، ص۳۴۷.</ref>  در [[کردستان]] برای درمان شب‌کوری، سرمه را با [[آب]] [[رازیانه]] مخلوط کرده و به چشم می‌زدند.<ref>صفی‌زاده، طب سنتی در میان کردان، ۱۳۶۱ش، ص۲۱.</ref>  
==سرمه در ادبیات فارسی==
در [[ضرب‌المثل|ضرب‌المثل‌ها]] و [[شعر فارسی|اشعار فارسی]] از واژه سرمه استفاده شده است. [[عنصری بلخی|عنصری]] در شعری گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/onsori/oghas/sh68 عنصری، قصاید، قصیده شماره ۶۸، بیت ۲، سایت گنجور.]</ref>

{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|بعارض تو آن گرد مشک سوده بسست|بچشم سرمه مکن،خلق را بلا منمای}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}  
فرخی سیستانی در بیتی اشاره می‌کند:<ref>[https://ganjoor.net/farrokhi/divanf/ghasidefk/sh176 فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، قصیده شماره ۱۷۶، بیت ۱۵، سایت گنجور.]</ref> 

{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|با بندگان مرا به ره اندر عدیل کن|تا در دو دیده سرمه کنم خاک راه تو}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}  
اسدی توسی  نیز می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/asadi/garshaspname/sh14 اسدی توسی، گرشاسپ‌نامه، بخش ۱۴، بیت ۴، سایت گنجور.]</ref> 

 {{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب| دو چشم تو را دیدنم سرمه بود | کنون از چه گشتست آن سرمه دود }}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}  
همچنین در ضرب‌المثلی آمده است که: سرمه را از چشم می‌دزدد ( کنایه از مهارت داشتن در دزدی).<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۱۸۵.</ref> 
==سرمه در ادبیات عامیانه==
در استان فارس در شعری برای [[ازدواج]] می‌خوانند: میل بیار دستش کنیم*** سرمه چشای مستش کنیم***اذن از باباش بگیریم*** فردا شو عقدش کنیم.<ref>همایونی، زنان و سروده‌هایشان در گستره فرهنگ مردم ایران‌زمین، ۱۳۸۹ش، ص۱۷۸.</ref> 

در زمان قدیم در [[تهران]] زنان برای عزیز شدن نزد شوهرشان می‌خواندند: سرمه‌ی من سرمه‌سیاه***سرمه‌ی من آهنربا***وقتی می‌کشم می‌خنده***زبون آقاشو می‌بنده.<ref>کتیرایی، از خشت تا خشت، ۱۳۴۸ش، ص۳۲۹.</ref> 

در [[اردکان]] در زمان قدیم وقتی به چشم نوزاد دختر سرمه می‌کشیدند، می‌خواندند: سرمه‌چری، سرمه‌پری، سرمه‌ی خال مشتری***هر که دختر ما رو می‌بینه، دل‌هاش ببری.<ref>طباطبایی ‌اردکانی، فرهنگ عامه اردکان، ۱۳۸۱ش، ص۳۵۶.</ref> 
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
{{آغاز منابع}}
*اسدی توسی، گرشاسپ‌نامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
*اصطخری، ابراهیم، ممالک و مسالک، ترجمه کهن فارسی، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۷۳ش.
*بیرونی، ابوریحان، آثارالباقیه، به‌ترجمه اکبر داناسرشت، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۹ش.
*حدود العالم، به‌تحقیق منوچهر ستوده، تهران، کتاب‌خانه طهوری، ۱۳۶۲ش.
*داعی‌الاسلام، محمدعلی، فرهنگ نظام، تهران، دانش، ۱۳۶۳ش.
*ذوالفقاری، حسن، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، تهران، معین، ۱۳۸۸ش.
*سالتیکف، آ.د.، مسافرت به ایران، به‌ترجمه محسن صبا، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۳۶ش.
*«سرمه کشیدن»، در ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: 15 اردیبهشت 1401ش.
*شاردن، ژان، سیاحت‌نامه، به‌ترجمه محمد عباسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۵ش.
*شهری، جعفر، تهران قدیم، تهران، معین، ۱۳۸۳ش.
*صفی‌زاده، صدیق، طب سنتی در میان کردان، تهران، عطایی، ۱۳۶۱ش.
*طباطبایی‌ اردکانی، محمود، فرهنگ عامه اردکان، یزد، شورای فرهنگ عمومی استان یزد، ۱۳۸۱ش.
*عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌ياب، تاریخ بازدید: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
*عنصری، قصاید، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
*فرخی سیستانی، دیوان اشعار، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
*کتیرایی، محمود، از خشت تا خشت، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۸ش.
*گلریز، محمدعلی، مینودر یا باب‌الجنه قزوین، تهران، طه، ۱۳۶۸ش.
*مصاحب، غلام‌حسین و دیگران، دایره‌المعارف فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۰ش.
*مونس‌الدوله، خاطرات، به‌تحقیق سیروس سعدوندیان، تهران، زرین، ۱۳۸۰ش.
*همایونی، صادق،‌ زنان و سروده‌هایشان در گستره فرهنگ مردم ایران‌زمین، تهران،‌ گل آذین، ۱۳۸۹ش.
*همایونی، صادق، فرهنگ مردم سروستان، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۱ش.
*Dieulafoy, J.,  La Perse, Ia Chaldee et La Susiane, Tehran, 1989.
*Sheil, M., Glimpses of Life and Manners in Persia, London, 1856.
*Xenophon, tr.W.Miller,  Cyropaedia, London, 1968.
{{پایان منابع}}