نمایش مبدأ برای سرکه

[[پرونده:سرکه۱.jpg|جایگزین=سرکه سیب |بندانگشتی|سرکه سیب ]]
{{درشت|'''سرکه'''}}؛ مایع ترش‌مزه به‌دست آمده از تخمیر برخی مواد غذایی با مصارف خوراکی و دارویی.

سرکه مایعی اسیدی است که از تخمیر میوه‌ها توسط باکتری‌ها به دست می‌آید و ماده اصلی آن استیک اسید است. این ماده علاوه بر کاربرد گسترده به‌عنوان چاشنی غذا و در تهیه ترشی، در طب سنتی، روایات اسلامی و فرهنگ ایرانی مانند سفره هفت‌سین نیز جایگاه ویژه‌ای دارد.

==معرفی سرکه==
سرکه، مایع اسیدی بسیار ترش با بوی تند است که از تخمیر موادی مانند [[انگور]]، [[خرما]]، [[سیب]] و انجیر به‌دست می‌آید.<ref>[https://vajehyab.com/moein/سرکه معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه سرکه.]</ref> در زمان [[صفویه]] سرکه را از انگور، [[آب]] [[انار]]، عرق [[بید]] و خرما تهیه می‌کردند.<ref>شاردن، سفرنامه، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۸۵۲.</ref>

==مواد تشکیل‌دهنده سرکه==
معمولاً بین ۵ تا ۲۰ درصد حجم سرکه، اسید استیک است که توسط باکتری‌های موجود در میوه، تولید می‌شود. سرکهٔ طبیعی دارای اسید آمینهٔ بیولوژیک است که در سرکه‌های مصنوعی وجود ندارد. همچنین [[سرکه]] حاوی مواد مغذی کربوهیدرات‌ها، اسید آمینه و پپتیدها، ویتامین‌ها و مواد معدنی است.<ref>[https://ifoods.ir/blog/production-process-of-natural-vinegar/ «فرایند تولید سرکه طبیعی»، سایت آی‌فودز.]</ref>

==انواع سرکه==
از انواع سرکه‌ها می‌توان به سرکه سیب، انگور، به، گوجه‌فرنگی، مالت، [[برنج]]، نیشکر، کشمش، خرما، عسل، بالزامیک، نارگیل و کیوی اشاره کرد.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/278190/آشنایی-با-انواع-سرکه-و-خواص-آن صالحی سورمقی، «آشنایی با انواع سرکه و خواص آن»، سایت عصر ایران.]</ref>

==تولید سرکه==
سرکه به دو روش سریع و آهسته تولید می‌شود. در روش سنتی و آهسته باید مواد را درون ظرف شیشه‌ای ریخته و مقداری سرکۀ تازه به آن افزود تا فرایند تخمیر آغاز شود. هنگامی که باکتری‌های استوباکتر موجود در مواد غذایی، اسید استیک را اکسید کنند تولید سرکه به پایان می‌رسد. در روش سریع با اضافه نمودن بچ سرکه (محیط کشت حاوی باکتری استیک اسید باکتری معروف به کشت مادر) به محیط تخمیر، سرکه تهیه می‌کنند. عمل اکسید شدن را باکتری استوباکتر انجام می‌دهد. در این روش سرکه طی چند روز، تولید شده و اسید استیک تولید شده در آن بسیار بیش‌تر از روش سنتی است.<ref>[https://ifoods.ir/blog/production-process-of-natural-vinegar/ «فرایند تولید سرکه طبیعی»، سایت آی‌فودز.]</ref>

==خواص و مضرات سرکه==
سرکه طبیعت سرد و خشک دارد<ref>[https://vajehyab.com/moein/سرکه معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه سرکه.]</ref> و در درمان بیماری‌های سردرد، سرگیجه، بیماری‌های گوش، بینی، لب، دهان و لوزه مفید است.<ref>رازی، من لایحضره الطبیب، ۱۳۶۳ش، ص۳۵و۳۹و۴۶و۶۰–۷۰.</ref> این ماده صفرابر و مسکن غلیان خون است.<ref>ملک‌الاطباء، حفظ‌الصحهٔ ناصری، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۷.</ref> سرکه خاصیت خشک‌کنندگی و نرم‌کنندگی داشته و جهت رفع هرگونه مسمومیتی مفید است.<ref>ابن‌سینا، قانون، ۱۳۷۰ش، ج۲، ص۳۴۶–۳۴۷.</ref> 

ترکیب سرکه و آب باعث از بین رفتن بسیاری از آلودگی‌های آب می‌شود.<ref>جرجانی، ذخیرهٔ خوارزمشاهی، ۱۳۸۲ش، کتاب ۳، ص۲۹–۳۰.</ref> برای رفع تشنگی ترکیب آب و سرکه نافع است.<ref>شریف، زاد المسافرین، ۱۳۸۷ش، ص۲۱.</ref> ترکیب سرکه و عسل «سرکه‌انگبین» نام داشته و نقش تعدیل‌کننده در مزاج‌های مختلف را دارد.<ref>[https://www.iranasal.com/fa/news/4938/خواص-سرکه-انگبین «خواص سرکنگبین اصل را اینجا بخوانید»، فروشگاه اینترنتی ایران عسل.]</ref> سرکه سفید صنعتی می‌تواند باعث ایجاد سوزش معده در افراد شود. سرکه برای افرادی که اعصاب یا معده ضعیف دارند توصیه نمی‌شود.<ref>ملک‌الاطباء، حفظ‌الصحهٔ ناصری، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۷.</ref>

==سرکه در طب مردمی==
در برخی مناطق [[ایران]]، برای درمان بیماری‌هایی از جمله ترک پاشنه پا، خارش بدن، خون‌دماغ، لکه‌های روی پوست، درد مفاصل و زنبورزدگی از سرکه استفاده می‌کنند.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم عامهٔ مردم خراسان، ۱۳۴۶ش، ص۲۰۰و۲۰۹.</ref> همچنین از ترکیب دانۀ گیاه ناخنک، سرکه و روغن گل سرخ جهت درمان سرگیجه و فراموشی استفاده می‌شود. ضماد سرکه و عدس نیز برای نرم‌کردن دمل‌های پوستی به‌کار می‌رود.<ref>مرادعلی‌وند، نگاهی به کاربرد رستنی‌های خوراکی ـ دارویی لرستان، ۱۳۹۱ش، ص۸۶و۹۱.</ref>

==سرکه در غذا==
[[پرونده:سرکه۲.jpg|جایگزین= شربت سکنجبین تهیه شده با سرکه انگو|بندانگشتی|شربت سکنجبین تهیه شده با سرکه انگور]]
از سرکه به‌عنوان [[چاشنی]] انواع غذاها و همچنین در تهیه انواع [[ترشی]] استفاده می‌شود.<ref>محمودی، غذاهای سنتی شهرستان خورومه، ۱۳۹۳ش، ص۱۰۳–۱۰۵؛ دریابندری، کتاب مستطاب آشپزی، ج۲، ص۱۷۰۶.</ref> در دوران صفویه سرکه نمک، [[فلفل]] و روغن از جمله خوراکی‌های رایج در سفره‌های مردم بود.<ref>شاردن، سفرنامه، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۸۲۱.</ref> در دوران [[قاجاریه]] از ترکیب سرکه و شیره به وفور استفاده می‌شد.<ref>کمره‌ای، روزنامهٔ خاطرات، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۸۷۷و۹۹۰و۱۰۰۷و۱۰۳۰و۱۳۸۷.</ref> مردم [[گیلان]] و [[کردستان]] از سرکه در تهیه انواع مرباها، شیرینی‌ها، [[شربت|شربت‌ها]] و سالادها استفاده می‌کنند.<ref>انصاف‌جویی، آشپزی در کردستان، ۱۳۸۶ش، ۱۲۴و۱۳۱و۱۳۳.</ref>

==سرکه در روایات و احکام اسلامی==
در روایتی از [[حضرت محمد|پیامبر]] نقل شده است که خانواده‌ای که از سرکه استفاده کنند فقیر نخواهند شد.<ref>[http://lib.eshia.ir/11025/25/23/رسول حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۲ق، ج۲۵، ص۲۳.]</ref> در روایت دیگری داریم که خداوند و فرشتگان به سفره‌ای که در آن سرکه و نمک باشد درود می‌فرستند.<ref>[http://lib.eshia.ir/11025/25/92/وملائكته حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۲ق، ج۲۵، ص۹۲.]</ref> مستحب است غذا با خوردن مقداری سرکه یا نمک آغاز شده و با سرکه پایان یابد.<ref>[http://lib.eshia.ir/11025/24/407/الافتتاح حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۲ق، ج۲۴، ص۴۰۷.]</ref>

==سرکه در فرهنگ ایرانیان==
[[پرونده:سرکه.jpg|جایگزین=سرکه در سفره هفت‌سین ایرانی|بندانگشتی|سرکه به‌عنوان یکی از هفت‌سین در سفره هفت‌سین ایرانی]]
سرکه از اقلام موجود در سفره [[هفت‌سین]] است که نماد پاکیزگی است.<ref>صادقی، «نوروز در میان اقوام و عشایر ایران»، ۱۳۹۰ش، ص۲۱.</ref> در گیل و دیلم در زمان تولید سرکه دعوای ساختگی می‌کردند تا سرکه خیلی تند شود.<ref>پاینده لنگرودی، آیین‌ها و باورداشتهای گیل و دیلم، ۱۳۵۵ش، ص۳۲۴.</ref> مردم [[کازرون]] معتقدند کسی باید سرکه تولید کند که در اصطلاح دست او در سرکه‌اندازی خوب است.<ref>مظلوم‌زاده، آشپزی در فرهنگ مردم کازرون، ۱۳۸۳ش، ص۱۹۱.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* ابن‌سینا، قانون، به‌ترجمه عبدالرحمان شرفکندی، تهران، سروش، ۱۳۷۰ش.
* انصاف‌جویی، محمد و دیگران، آشپزی در کردستان، سنندج، گوران، ۱۳۸۶ش.
* پایندهٔ لنگرودی، محمود، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۵۵ش.
* جرجانی، اسماعیل، ذخیرهٔ خوارزمشاهی، به‌تحقیق محمدرضا محرری، تهران، فرهنگستان علوم پزشکی، ۱۳۸۲ش.
* حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۲ق.
* «خواص سرکنگبین اصل را اینجا بخوانید»، فروشگاه اینترنتی ایران عسل، تاریخ بازدید: ۳۱ خرداد ۱۴۰۱ش.
* دریابندری، نجف، کتاب مستطاب آشپزی، تهران، کارنامه، چ۸، ۱۳۸۴ش.
* رازی، محمد بن زکریا، من لایحضره الطبیب، به‌ترجمه ابوتراب نفیسی، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، ۱۳۶۳ش.
* شاردن، ژان، سفرنامه، به‌ترجمه اقبال یغمایی، تهران، توس، ۱۳۷۲ش.
* شریف، علی‌نقی، زاد المسافرین، قم، جلال‌الدین، ۱۳۸۷ش.
* شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم عامهٔ مردم خراسان، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۶ش.
* صادقی، زهرا، «نوروز در میان اقوام و عشایر ایران»، مجلهٔ رشد آموزش علوم اجتماعی، تهران، شماره ۵۰، ۱۳۹۰ش.
* صالحی سورمقی، محمدحسین، «آشنایی با انواع سرکه و خواص آن»، سایت عصر ایران، تاریخ بازدید: ۳۱ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «فرایند تولید سرکه طبیعی»، سایت آی‌فودز، تاریخ درج مطلب: ا آبان ۱۴۰۰ش.
* کمره‌ای، محمد، روزنامهٔ خاطرات، به‌تحقیق محمدجواد مرادی‌نیا، تهران، اساطیر، ۱۳۸۴ش.
* محمودی، معصومه، غذاهای سنتی شهرستان خورومه، شیراز، [بی‌نا]، ۱۳۹۳ش.
* مرادعلی‌وند، زهرا، نگاهی به کاربرد رستنی‌های خوراکی ـ دارویی لرستان، به‌تحقیق نادر آزادبخت، تهران، چوگان، چ۱، ۱۳۹۱ش.
* مظلوم‌زاده، محمدمهدی، آشپزی در فرهنگ مردم کازرون، تهران، کازرونیه، ۱۳۸۳ش.
* معین، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۱ خرداد ۱۴۰۱ش.
* ملک‌الاطباء رشتی، محمدکاظم، حفظ‌الصحهٔ ناصری، به‌تحقیق رسول چوپان، تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایران، ۱۳۹۰ش.
{{پایان منابع}}