نمایش مبدأ برای سفره بی‌بی سه‌شنبه

[[پرونده:سفرة بی‌بی سه‌شنبه (1).jpg|جایگزین=آش نذری بی‌بی‌حور و بی‌بی‌نور|بندانگشتی|آش نذری بی‌بی‌حور و بی‌بی‌نور]]
{{درشت|'''سفرهٔ بی‌بی سه‌شنبه'''}}؛ از سفره‌های نذری زنان ایرانی با توسل به زن مقدسی با نام بی‌بی سه‌شنبه.

سفرهٔ بی‌بی سه‌شنبه، یکی از نذرهای سنتی زنان ایرانی برای برآورده شدن حاجات است و با نام‌های بی‌بی حور و بی‌بی نور نیز شناخته می‌شود. این سنت در شهرها و روستاهای مختلف ایران، از [[جهرم]] و [[کیش]] تا [[خراسان]] و لرستان، با آداب ویژه‌ای برگزار می‌شود. پهن کردن سفره در روز سه‌شنبه، در اتاقی تاریک و خلوت، همراه با نقل داستان‌های بی‌بی سه‌شنبه، [[دعا]]، [[نماز]] و برخی آیین‌های خاص، صورت می‌گیرد و حضور مردان یا افراد باردار در این مراسم ممنوع است.

غذاهای سفره بسته به منطقه متفاوت است: [[آش]]، [[حلوا]]، [[کاچی]] و انواع خوراک‌های محلی که معمولاً از روش تکدی‌گری یا جمع‌آوری از چند خانه تهیه می‌شوند تا فروتنی و نیت خالصانه صاحب [[نذر]] نشان داده شود. علاوه بر غذا، اشیای نمادین مانند [[قرآن]]، [[تسبیح]]، [[آینه]]، شمع و سرمه‌دان نیز در سفره قرار می‌گیرد. این سنت، نمادی از باورهای معنوی، احترام به نیکوکاری و پیوند زنان با فرهنگ و تاریخ محلی [[ایران]] به‌شمار می‌آید.

== معرفی سفره بی‌بی سه‌شنبه ==
[[پرونده:سفرة بی‌بی سه‌شنبه (3).jpg|جایگزین=مقبره امامزاده بی بی حوری|بندانگشتی|مقبره امامزاده بی بی حوری (علیها السلام) در بخش جره وبالاده شهرستان کازرون، دهستان فامور روستای نرگس زارفامور، در ارتفاع کوه شکرعلی کش که اخیراً کوه بی بی حور نامیده می‌شود]]
سفرهٔ بی‌بی سه‌شنبه از گذشته، یکی از نذرهای رایج میان زنان ایرانی جهت برآورده شدن حاجات بوده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/kermanshah-18999/نذر-بی-بی-سه-شنبه-مشکل-گشای-دیرین-زنان-ایرانی «نذر بی‌بی سه‌شنبه، مشکل‌گشای دیرین زنان ایرانی»، سایت ایسنا.]</ref> از این سفره با نام‌های بی‌بی حور و بی‌بی نور نیز یاد می‌شود. مردم به اجابت دعاهای خود از طریق این سفره باور دارند.<ref>اسدیان خرم‌آبادی، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، ۱۳۵۸ش، ص۲۰۰، شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۸.</ref> در جهرم (استان فارس) کسانی که پس از سال‌ها دارای فرزند شده‌اند برای تندرسی فرزند خود آش بی‌بی سه‌شنبه نذر می‌کنند.<ref>[https://www.irna.ir/news/83330397/آش-بی-بی-حور-و-بی-بی-نور-از-آیین-های-کهن-رمضانی-جهرم تسلیم جهرمی، «آش بی‌بی حور و بی‌بی نور از آیین‌های کهن رمضانی جهرم»، سایت ایرنا.]</ref> مردم کیش، پیش از فرارسیدن [[ماه محرم]] در [[مسجد|مساجد]] به بی‌بی سه‌شنبه متوسل شده و در مجلسی که به‌نام او برپا می‌کنند، نوعی حلوای خاص می‌پزند.<ref>مختارپور، دو سال با بومیان جزیرهٔ کیش، ۱۳۸۷ش، ص۴۵۷.</ref> در ایران زیارتگاه‌هایی با نام این ۳ بی‌بی وجود دارد: مقبرهٔ بی‌بی سه‌شنبه در جهرم،<ref>[https://www.irna.ir/news/83330397/آش-بی-بی-حور-و-بی-بی-نور-از-آیین-های-کهن-رمضانی-جهرم تسلیم جهرمی، «آش بی‌بی حور و بی‌بی نور از آیین‌های کهن رمضانی جهرم»، سایت ایرنا.]</ref> کوه بی‌بی حوری در فامور استان فارس،<ref>ثواقب، دریاچهٔ پریشان و فرهنگ منطقهٔ فامور، ۱۳۸۶ش، ص۱۱۰.</ref> آرامگاه بی‌بی حور در روستای فقیه احمدان (استان بوشهر) و قبر بی‌بی نور در گرگان.<ref>مونس‌الدوله، خاطرات، ۱۳۸۰ش، ص۱۱۴.</ref>

== بی‌بی سه‌شنبه ==
در انگاره‌های زنان ایرانی، بی‌بی سه‌شنبه، زن نیکوکاری معرفی شده که در روز سه‌شنبه زاده شد، در روز سه‌شنبه [[ازدواج]] کرد و در روز سه‌شنبه درگذشت.<ref>اسدیان خرم‌آبادی، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، ۱۳۵۸ش، ص۲۰۰.</ref> برخی، بی‌بی حور و بی‌بی نور را دو تن از دختران [[حضرت محمد|پیامبر]] و بی‌بی سه‌شنبه را زنی مقدس و هم‌دورهٔ آن‌ها دانسته‌اند.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۴۰.</ref> در روایت [[آیین زرتشت|زردشتیان]] یزد، بی‌بی سه‌شنبه، بی‌بی حاجت و بی‌بی مراد، سه خواهر یتیم و پرهیزگار بودند که پدر، آن‌ها را در غاری جای داد. آن‌ها با انداختن سفرهٔ [[آجیل مشکل‌گشا|مشکل‌گشا]] به حاجت خود رسیدند.<ref>رمضانخانی، فرهنگ زرتشتیان یزد، ۱۳۸۷ش، ص۳۲۹.</ref>

== شرایط و زمان برگزاری ==
گستردن سفره بی‌بی سه‌شنبه، آدابی دارد؛ یکی از الزامات پهن کردن سفرهٔ بی‌بی سه‌شنبه این است که فردی داستان‌هایی دربارهٔ این سه زن نقل کند. شیوهٔ بیان داستان با توجه به فرهنگ، شیوهٔ معیشت و باورهای مردم و متناسب با گویش محلی آن‌ها متفاوت است.<ref>مزداپور، «مار جادو و زیبایی پروانه»، ۱۳۸۷ش، ص۲۱۱؛ [https://minevisam.com/دعای-بی-بی-سه-شنبه/ محمدی، «متن دعای بی‌بی سه‌شنبه برای حاجت»، سایت می‌نویسم.]</ref> معمولأ این سفره فقیرانه پهن می‌شود اما وابسته به سطح مالی صاحب‌نذر، سفره می‌تواند مجلل نیز باشد.<ref>سهراب، «سفرهٔ دختر بی‌بی سه‌شنبه»، ۱۳۶۸ش، ص۴۲.</ref>

این سفره باید در ۳ سه‌شنبه، پهن شود<ref>Massé, Croyances et coutumes Persanes, 1938, I, P302.</ref> و برخی آن را در آخرین سه‌شنبهٔ [[ماه شعبان]] پهن می‌کنند.<ref>هدایت، نیرنگستان، ۱۳۵۶ش، ص۴۵.</ref> همچنین این سفره نباید در ماه‌های محرم و [[صفر]] پهن شود.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۴۴.</ref> معمولاً دو سفره، قبل از برآورده شدن حاجت پهن می‌شود و سفرهٔ آخر گرو نگه داشته می‌شود تا پس از برآورده شدن حاجت پهن شود.<ref>Massé, Croyances et coutumes Persanes, 1938, I, P302.</ref> البته گاهی ۳ هفته پشت سر هم این [[نذر]] ادا می‌شود.<ref>رمضانخانی، فرهنگ زرتشتیان یزد، ۱۳۸۷ش، ص۳۲۹.</ref>

== آداب پهن کردن سفره و باورهای مرتبط ==
جهت پهن کردن این سفره، روز دوشنبه هنگام غروب آفتاب، سفرهٔ تمیزی در اتاقی خلوت پهن می‌شود.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۴۴.</ref> محل پهن کردن سفره جایی تاریک (به اصطلاح آسمان ندیده) است.<ref>مقتدر، «سفره‌ها»، ۱۳۴۵ش، ص۲۹۱.</ref> هیچ‌کس نباید به این اتاق وارد شود؛<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۴۴؛ مقتدر، «سفره‌ها»، ۱۳۴۵ش، ص۲۹۱.</ref> زیرا مردم باور دارند اشخاصی که سفره، نذر آن‌ها شده نیمه‌شب وارد اتاق شده و روی غذاها اثر انگشت خود را قرار می‌دهند تا صاحب نذر بفهمد نذر او قبول و حاجت او برآورده شده است.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۴۵.</ref>

برخی بر این باورند که حوریان بهشتی سر سفره آمده و [[قرآن]] می‌خوانند. صبح روز بعد، غذاهای سفره را در همان اتاق تاریک می‌پزند و درحال پخت غذا داستان بی‌بی را تعریف می‌کنند. مهمانان، غذا را در همان اتاق تاریک می‌خورند. غذاها از اتاق بیرون برده نمی‌شود؛ حتی ظرف‌ها نیز در همان اتاق شسته می‌شوند.<ref>مقتدر، «سفره‌ها»، ۱۳۴۵ش، ص۲۹۱–۲۹۲.</ref> آب درون سفره به بیرون از شهر برده شده و در آب‌های روان ریخته می‌شود.<ref>Massé, Croyances et coutumes Persanes, 1938, I, P303.</ref>

== اعمال و عبادات حین مراسم ==
در بیش‌تر نقاط کشور، زمانی که مهمانان گرد سفره جمع می‌شوند، نماز، قرآن و دعا خوانده و حاجت خود را می‌طلبند. در سیستان و بلوچستان، خانم‌ها نماز می‌خوانند. سپس سورهٔ الرحمن خوانده و پس از هر آیهٔ فَبِاَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ دسته‌جمعی می‌گویند: لا بِشَی ءٍ مِن آلائِکَ رَبِّ اُکَذِّبُ. برخی دعای [[توسل]] و [[روضه‌خوانی|روضه]] نیز بر سر سفره می‌خوانند.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۴۶–۴۷.</ref>

برخی دو رکعت نماز حاجت، دو رکعت نماز برای بی‌بی نور و دو رکعت نماز برای بی‌بی حور می‌خوانند. برخی از صاحبان نذر، [[روزه]] گرفته و در میان مراسم، روزهٔ خود را می‌شکنند.<ref>Massé, Croyances et coutumes Persanes, 1938, I, P302-303.</ref> هیچ مردی نباید در اتاقی که سفره انداخته شده، وارد شود. در [[سیستان]] و بلوچستان حتی پسربچه و آقایان نباید در خانه حضور داشته باشند. خانم‌های باردار نیز نباید بر سر سفره حاضر شوند.<ref>[https://minevisam.com/دعای-بی-بی-سه-شنبه/ محمدی، «متن دعای بی‌بی سه‌شنبه برای حاجت»، سایت می‌نویسم.]</ref>

== غذای سفره در شهرهای مختلف ایران ==
غذای اصلی سفره در نقاط مختلف کشور متفاوت است. در [[خراسان]] آشی با نام آش بی‌بی سه‌شنبه یا آش [[آماج]] پخت می‌شود.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۴۴؛ میرنیا، ایل‌ها و طایفه‌های عشایری خراسان، ۱۳۶۹ش، ص۱۸۷.</ref> در سیستان با آرد، نمک و روغن، غذایی با نام «لیّتی» پخت می‌شود.

در قم با آردی که از روش تکدی‌گری تهیه شده نوعی حلوا می‌پزند.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/84532/از-آش-قل-هو-الله-تا-سفره-بی-بی-سه-شنبه «از آش قل هو الله  تا سفره بی‌بی سه‌شنبه»، خبر آنلاین.]</ref> در لرستان و ایلام غذای اصلی نوعی آش است که از نخود، لوبیا، عدس، ماش، گوشت و سبزی تهیه می‌شود. افراد موقع پخش این آش داستان بی‌بی سه‌شنبه را تعریف می‌کنند.<ref>اسدیان خرم‌آبادی، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، ۱۳۵۸ش، ص۲۰۰.</ref>

مردم اصفهان بر سر این سفره کاچی نیز قرار می‌دهند.<ref>[http://vazhgoon.blogfa.com/post/9 «کاچی بی‌بی سه‌شنبه در وزوان»، وزوان.]</ref> اهالی میبد با آرد، قند، زردچوبه و روغن آش بی‌بی سه‌شنبه می‌پزند.<ref>رمضانخانی، فرهنگ زرتشتیان یزد، ۱۳۸۷ش، ص۳۳۰.</ref> مواد اولیه جهت پخت غذا از روش تکدی‌گری تهیه می‌شود تا فرد غرور خود را بشکند. در قم مواد مورد نیاز آش را از ۷ خانه که زنی با نام فاطمه دارند، تهیه می‌کنند.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/84532/از-آش-قل-هو-الله-تا-سفره-بی-بی-سه-شنبه «از آش قل هو الله  تا سفره بی‌بی سه‌شنبه»، خبر آنلاین.]</ref>

در [[خراسان جنوبی]]، صاحب نذر در شب سه‌شنبه همراه با چند خانم دیگر با یک سینی حاوی قرآن، [[آینه]]، سرمه‌دان، گلاب و شیرینی به خانهٔ مردم می‌رود تا مواد اولیه را جمع‌آوری کند. برخی کاچی به همراه نخودچی در ۴ گوشهٔ سفره قرار می‌دهند.<ref>مقتدر، «سفره‌ها»، ۱۳۴۵ش، ص۲۹۱.</ref> برخی [[خربزه]] یا تخم خربزه، [[خرما]]، [[قاووت]]، [[آجیل مشکل‌گشا]]، [[آش رشته]]، کوزه، [[پنیر]] یا [[سبزی]] نیز بر سر سفره قرار می‌دهند.<ref>هدایت، نیرنگستان، ۱۳۵۶ش، ص۴۵.</ref>

== سایر اشیای سفره ==
در کنار غذا، برخی اشیای نمادین نیز در سفره بی‌بی سه‌شنبه قرار داده می‌شود. در وسط سفره جانماز، [[مهر (نماز)|مهر]] و تسبیح می‌گذارند. در اطراف سفره چند شمع روشن می‌شود.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۳۲؛ مقتدر، «سفره‌ها»، ۱۳۴۵ش، ص۲۹۱.</ref> [[مسلمان|مسلمانان]] در سفره قرآن، تشت [[آب]] و آینه قرار می‌دهند.<ref>رمضانخانی، فرهنگ زرتشتیان یزد، ۱۳۸۷ش، ص۳۲۹.</ref> زردشتیان [[اوستا]] و یک خشت خام به نشانهٔ خانهٔ بی‌بی در سفره قرار می‌دهند.<ref>رمضانخانی، فرهنگ زرتشتیان یزد، ۱۳۸۷ش، ص۳۲۹–۳۳۰؛ سهراب، «سفرهٔ دختر بی‌بی سه‌شنبه»، ۱۳۶۸ش، ص۴۲–۴۳.</ref> در این سفره سرمه‌دان نیز قرار داده می‌شود.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۴۴؛ رمضانخانی، فرهنگ زرتشتیان یزد، ۱۳۸۷ش، ص۳۲۹.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* «از آش قل هو الله تا سفره بی‌بی سه‌شنبه»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۳۸۹ش.
* اسدیان خرم‌آبادی، محمد و دیگران، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، چ۱، ۱۳۵۸ش.
* تسلیم جهرمی، فاطمه، «آش بی‌بی حور و بی‌بی نور از آیین‌های کهن رمضانی جهرم»، سایت ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۷ خرداد ۱۳۹۸ش.
* ثواقب، جهانبخش، دریاچهٔ پریشان و فرهنگ منطقهٔ فامور، شیراز، نوید شیراز، چ۱، ۱۳۸۶ش.
* رمضانخانی، صدیقه، فرهنگ زرتشتیان یزد، یزد، پایگاه میراث فرهنگی یزد، ۱۳۸۷ش.
* سهراب، مهربانو، «سفرهٔ دختر بی‌بی سه‌شنبه»، فروهر، تهران، س۲۴، شماره ۳–۴، ۱۳۶۸ش.
* شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، چ۲، ۱۳۶۳ش.
* «کاچی بی‌بی سه‌شنبه در وزوان»، وزوان، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر ۱۳۸۷ش.
* محمدی، «متن دعای بی‌بی سه‌شنبه برای حاجت»، سایت می‌نویسم، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر ۱۴۰۰ش.
* مختارپور، رجب‌علی، دو سال با بومیان جزیرهٔ کیش، تهران، ورجاوند، چ۱، ۱۳۸۷ش.
* مزداپور، کتایون، «مار جادو و زیبایی پروانه»، فرهنگ مردم، تهران، س۷، شماره ۲۷، ۱۳۸۷ش.
* مقتدر، گلی، «سفره‌ها»، سخن، تهران، دوره ۱۶، شماره ۳، ۱۳۴۵ش.
* مونس‌الدوله، خاطرات، به‌تحقیق سیروس سعدوندیان، تهران، زرین، ۱۳۸۰ش.
* میرنیا، علی، ایل‌ها و طایفه‌های عشایری خراسان، تهران، نسل دانش، ۱۳۶۹ش.
* «نذر بی‌بی سه‌شنبه، مشکل‌گشای دیرین زنان ایرانی»، سایت ایسنا، تاریخ بازدید: ۱۸ خرداد ۱۳۹۰ش.
* هدایت، صادق، نیرنگستان، تهران، جاویدان، ۱۳۵۶ش.
* Massé, H. , Croyances et coutumes Persanes, Paris, 1938.
{{پایان منابع}}