نمایش مبدأ برای سمرقند

{{درشت|'''سمرقند؛'''}} از شهرهای باستانیِ خراسان بزرگ در آسیای میانه.

سمرقند، شهر کهن و تاریخی در جنوب‌شرقی ازبکستان، یکی از مراکز مهم تجارت، علم و فرهنگ در مسیر جاده ابریشم بوده است. آثار باستانی این شهر به پارینه‌سنگی میانه بازمی‌گردد و سمرقند از دیرباز محل تجمع آریاها و سغدیان و نقطه تلاقی تمدن‌ها بوده است. این شهر با رود زرافشان و سازه‌های آبی پیشرفته، باغ‌های گسترده و معماری باشکوه خود مشهور بوده و در دوره‌های سامانیان و [[تیموریان]] به اوج شکوفایی فرهنگی و علمی رسیده است.

دانشمندانی چون [[ملا]] علی قوشچی و الغ‌بیگ از این شهر برخاسته‌اند و مدارس، رصدخانه‌ها و مراکز علمی آن در نجوم، ریاضیات و الهیات شهرت جهانی داشته‌اند. سمرقند همچنین محل شکوفایی هنر، [[موسیقی]] و ادبیات بوده و [[بازار]]ها، قصرها و کاروان‌سراهای آن نقش مهمی در [[تجارت]] و اقتصاد منطقه داشته‌اند. امروزه این شهر با جاذبه‌های تاریخی و [[گردشگری]] برجسته‌ای چون میدان ریگستان، [[مسجد]] بی‌بی‌خانم، آرامگاه شاه‌زنده و [[رصدخانه|رصدخانهٔ]] الغ‌بیگی، یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی و توریستی آسیای میانه به‌شمار می‌رود.

== نام‌گذاری ==
سمرقند شکل عربی واژهٔ سمرکَند به‌معنای «شهر گنج» است. برخی کارشناسان «شهر گنج» را برگرفته از طلاهای موجود در رود زرافشان و سمرقند می‌دانند. در زبان چینی آن را کانگ گفته‌اند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/154215/جغرافیای-تاریخی-سمرقند میرعابدی، «جغرافیای تاریخی سمرقند»، 1380ش، ص112-114.]</ref> عرب‌ها آن را «سُمران» می‌گویند.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_28039.html رنجبر، «بررسی تاریخی در جغرافیای سمرقند و دانشمندان آن»، 1355ش، ص241.]</ref> برخی معتقدند که «سمر» نام پادشاهی از ترکان بوده و «کَند» به ترکی به‌معنای دِه است؛ بنابراین شهر سمرقند که ابتدا یک دِه بوده توسط سمر بنا شده و به‌تدریج تبدیل به شهر شده است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/154215/جغرافیای-تاریخی-سمرقند میرعابدی، «جغرافیای تاریخی سمرقند»، 1380ش، ص112-114.]</ref> برخی گفته‌اند بانی این شهر «شمر ابوکرب» و نام شهر ابتدا «شمرکنت» بوده؛ اما پس از فتح و ویرانی آن توسط «شمر» یمنی، «شمرکند» به‌معنای ویران‌شده، نامیده شده است. برخی منابع «سمرکند» را نام دورهٔ ملوک‌الطوایفی پس از دورهٔ اسکندر می‌دانند که این شهر توسط «شمر» نامی از نسل تبع به‌دلیل خصومتی که با اهالی این شهر داشت، ویران شد. در منابع یونانی قرن چهارم ق. م، نام این شهر «ماراکند/ مرغنده» بیان شده است. «سمر» در زبان سغدی به‌معنای شوق و مشاهده و «کند» به‌معنای شهر است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/940278/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B3%D9%85%D8%B1%D9%82%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D طباطبایی، «بررسی سیر تحولات تاریخی سمرقند از دوران باستان تا زمان امروز»، وبسایت راسخون.]</ref>

== پیشینه سمرقند ==
=== پیش از تاریخ و بنیان افسانه‌ای ===
نشانه‌های موجود در آثار و کتیبه‌های باستانی سمرقند، حکایت از کهن‌سالی این شهر دارد. در حفاری‌های غار «آمان کوتان» واقع در چهل کیلومتری سمرقند آثاری مربوط به پارینه‌سنگی میانه به دست آمده است. کاوش‌های شهر افراسیاب، در شمال شهر سمرقند، آثاری از شهر ریشه‌داری در این منطقه به‌دست داده که بر اساس آن، کارشناسان شهر سمرقند را هم‌دورهٔ رم باستان می‌دانند. در دورهٔ کیانی، سمرقند یکی از مناطق تجمع آریاها بوده است. برخی بنای سمرقند را به کیکاوس نسبت می‌دهند و برخی دیگر آن را ساختهٔ افراسیاب می‌دانند. [[فردوسی]] در [[شاهنامه]] به پیمان صلح افراسیاب و سیاوش اشاره کرده است که بر اساس آن سمرقند جزء [[ایران]] شد.

=== دوران باستان: از هخامنشیان تا ساسانیان ===
سمرقند در دورهٔ [[هخامنشیان]] رونق داشته است. برخی تاریخ‌نویسان معتقدند که اسکندر پس از تصرف سمرقند پایتخت سغدیان، شهری به نام اسکندریه در آنجا بنا کرد.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/233075/تاریخ-شهرهای-خراسان-سمرقند- رئیس‌السادات، «تاریخ شهرهای خراسان سمرقند»، 1366ش، ص184-191.]</ref> در ۳۲۳ق. م، حکومت سمرقند به [[سلوکیان]] رسید.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_28039.html رنجبر، «بررسی تاریخی در جغرافیای سمرقند و دانشمندان آن»، 1355ش، ص250-252.]</ref> تاریخ‌نویسان احتمال می‌دهند که در دورهٔ کانیشکا، سغد جزء قلمرو [[کوشانیان]] شده است.<ref>[https://tarikhema.org/ancient/64856/نفوذ-ساسانیان-در-فرارود-ماوراء-النهر/ «نفوذ ساسانیان در فرارود ماوراءالنهر»، وب‌سایت تاریخ ما.]</ref> پس از نابودی کوشانیان به‌دست شاپور اول [[ساسانیان|ساسانی]]، مناطق شرق و شمال‌شرق ایران به شمول سغد با مرکزیت سمرقند، جزء قلمرو ساسانی شد و در این مناطق حکومت‌های کوچک محلی به وجود آمد و تا زمان بهرام دوم، [[سغد]] جزء قلمرو ساسانی باقی ماند. در این دوره، سمرقند شهر باشکوه و با معماری‌های چشم‌نواز بوده است<ref>[http://ensani.ir/fa/article/233075/تاریخ-شهرهای-خراسان-سمرقند- رئیس‌السادات، «تاریخ شهرهای خراسان سمرقند»، 1366ش، ص191-193.]</ref> و نقش واسطه در تجارت ایران و چین را داشته است.<ref>[https://www.historyancient.ir/article_130484.html ساسان‌پور، «روابط اقتصادی، تجاری و سیاسی ایران و چین در عصر ساسانیان»، 1400ش، ص44.]</ref>

=== استقلال سغد و فتح اسلامی ===
هم‌زمان با ورود [[اسلام]]، سغد زیر حاکمیت حکم‌رانان محلی از استقلال کامل برخوردار بوده و در سکه‌های باقی‌مانده، لقب حکمران آن «شاه» ذکر شده است.<ref>[https://jhic.ut.ac.ir/article_50510.html زمانی محجوب و صالحی، «جغرافیای تاریخی سغد در دورۀ اسلامی»، 1390ش، ص57.]</ref> در دورهٔ اسلامی، [[مرو]] مرکز اصلی لشکرکشی بنی‌امیه به ماوراءالنهر بود که با حاکمیت عبیدالله زیاد در خراسان، در ۵۳ق، آغاز شد. لشکرکشی منظم عرب‌های [[مسلمان]] به‌سوی ماوراءالنهر از جمله سمرقند از ۸۶ق با آغاز حاکمیت قتیبة بن مسلم از جانب [[بلخ]] آغاز شد و آنها در ۹۳ق، با طرخون حکمران سمرقند در برابر مبلغ معین خراج، صلح کردند. تا سال ۱۳۲ق، سمرقند و شهرهای اطراف آن، خراج‌گذار حکام عربی [[خراسان]] بودند. با گذشت زمان و پذیرش [[دین]] اسلام از سوی اهالی، این شهرها دست‌خوش تحول عظیمی شدند و به‌تدریج به انسجام سیاسی و فرهنگی دست‌یافتند.<ref>[https://www.farhangekhorasan.ir/article_13598_aea8189b710fe234158fa27a127f21c8.pdf نجمی و رحیمی، «بررسی تحلیلی روند ورود اسلام به شهرهای بخارا و سمرقند 41- 132ق»، 1394ش، ص133-150.]</ref>

=== عیاران سمرقند و نهضت‌های ضد اموی ===
ابومسلم خراسانی سردار قیام خراسان علیه حکام اموی، توجه ویژه به سمرقند داشت و طبق روایت تاریخی در ۱۳۵ق، اطراف سمرقند بیشتر از هفت فرسخ دیوار با ارتفاع ۴ متر کشید. این دیوار که به دیوار «عیاران» شهرت داشت، دارای دروازه‌های بلند و ۴۵۰ برج نگهبانی بود. نهضت ابومسلم به نام «عیاران» قرن‌ها در سمرقند ادامه داشت. بعد از ابومسلم، قیام اسحاق ترک از نسل [[امامزاده زید بن علی|زید بن علی]] و ابن مقفع در سمرقند معروف است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/154215/جغرافیای-تاریخی-سمرقند میرعابدی، «جغرافیای تاریخی سمرقند»، 1380ش، ص119-120.]</ref>

=== عصر طلایی: پایتختی سامانیان ===
در دورهٔ هارون و مأمون، سمرقند برای مدتی از رونق افتاد تا آنکه سامانی‌ها، به دلیل مشارکت فعال در سرکوب شورشیان، جایگاه ویژه‌ای در دربار عباسیان یافتند،<ref>[https://www.rudakijournal.ir/article_21564.html عیسی‌مت‌اف و ملاجان، «جغرافیای تاریخی سمرقند عهد سامانیان»، 1386ش، ص92-94.]</ref> و با حمایت خلیفه عباسی، سلسله حکمرانی سامانیان در ۲۸۷ق، به وجود آمد<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_28039.html رنجبر، «بررسی تاریخی در جغرافیای سمرقند و دانشمندان آن»، 1355ش، ص254.]</ref> و سمرقند را پایتخت خود قرار دادند. در این دوره سمرقند به اوج شکوفایی رسید و سمرقند و [[بخارا]] به‌عنوان دو پایگاه اسلامی از بغداد مرکز خلافت اسلامی پیشی گرفت و شهر دین و علم به حساب می‌آمد.

=== یورش مغولان و دوران تیموری ===
ملک‌شاه سلجوقی در ۴۶۵ق، سمرقند را تصرف کرد و در ۶۰۶ق، [[خوارزمشاهیان|خوارزم‌شاهیان]] حاکمیت سمرقند را به دست گرفتند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/940278/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B3%D9%85%D8%B1%D9%82%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D طبایی، «بررسی سیر تحولات تاریخی سمرقند از دوران باستان تا زمان امروز»، وبسایت راسخون.]</ref> در حملهٔ مغول، این شهر کاملاً غارت شد و ساکنان آن، قتل‌عام شدند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/154215/جغرافیای-تاریخی-سمرقند میرعابدی، «جغرافیای تاریخی سمرقند»، 1380ش، ص123-124.]</ref> سمرقند در دورهٔ تیمور که عنوان پایتخت را گرفت، تا اندازه‌ای رونق یافت که نیمی از فعالیت‌های بازرگانی آسیا از طریق سمرقند انجام می‌شد. تیمور معماران، سنگ‌تراشان، گچ‌کاران و صنعتگران را از دیگر مناطق به سمرقند آورد و بناها و کاخ‌های باشکوهی ساخت.

=== از شیبانیان تا تسخیر توسط روسیه ===
پس از تیموریان، مدت کوتاهی سمرقند زیر حاکمیت شاه اسماعیل صفوی قرار گرفت اما به زدوی ازبکان و شیبانیان سمرقند را تصرف کردند و حکومت آنها بر سمرقند یک قرن ادامه یافت. سمرقند در دورهٔ شیبانیان و استراخانیان از رونق خوبی برخوردار بود.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/940278/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B3%D9%85%D8%B1%D9%82%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D طباطبایی، «بررسی سیر تحولات تاریخی سمرقند از دوران باستان تا زمان امروز»، وبسایت راسخون.]</ref> سمرقند در قرن هجدهم میلادی مدتی تحت سیطرهٔ چین قرار گرفت. در این دوره سمرقند تقریباً ویران و خالی از سکنه بوده است.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_28039.html رنجبر، «بررسی تاریخی در جغرافیای سمرقند و دانشمندان آن»، 1355ش، ص260.]</ref> این شهر پس از مدتی ضمیمهٔ بخارا شد. در ۱۸۶۸م، توسط روس‌ها تسخیر شد.

=== سمرقند در دوران معاصر ===
با تأسیس جمهوری ازبکستان در ۱۹۲۴م، سمرقند به‌عنوان مرکز اداری آن انتخاب شد و جانی دوباره گرفت و تا امروز از رونق خوب فرهنگی، سیاسی و اقتصادی برخوردار است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/940278/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B3%D9%85%D8%B1%D9%82%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D طباطبایی، «بررسی سیر تحولات تاریخی سمرقند از دوران باستان تا زمان امروز»، وبسایت راسخون.]</ref>

== موقعیت جغرافیایی ==
هستهٔ باستانی شهر سمرقند در محل امروزی تپهٔ افراسیاب در جنوب شرقی ازبکستان امروزی در حوزهٔ آب‌ریز رود زرافشان واقع شده است. این منطقه با رشته‌کوه‌های بلند احاطه شده که [[آب]] کشاورزی مورد نیاز، زمین‌های آب‌رفتی و پوشش جانوری مناسب را به وجود آورده است. شیب طبیعی درهٔ رودخانه‌ها در قسمت شمال و شرق آن و دره‌های تنگ و عمیق در قسمت جنوبی و غربی آن، موقعیت سوق‌الجیشی خوبی را برای آن به‌وجود آورده است. سمرقند از دوران قدیم مرکز وادی سغد بوده است. برخی از روستاهای سمرقند در جنوب شهر و برخی در شمال رود سغد جای گرفته است. سمرقند با توجه به موقعیت استراتژیک و عبور راه تجارتی ابریشم، مرکز تلاقی فرهنگ‌ها و تمدن‌های بزرگ بوده است.<ref>عمرانی و دیگران، «سیمای معماری و شهرسازی سمرقند در متون تاریخی»، 1396ش، ص2-4.</ref>

== شکوه و آبادانی ==
=== الف) سازه‌های آبی ===
منبع آبی شهر سمرقند و شهرک‌ها و روستاهای اطراف آن رودخانهٔ سغد (رود زرافشان) است. از گذشته‌های دور سمرقند دارای سیستم آبی پیشرفته بوده که با ایجاد سدهای بزرگ در رودخانه و از طریق کانال‌های متعدد زمین‌های کشاورزی و باغ‌ها آبیاری شده<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/940278/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B3%D9%85%D8%B1%D9%82%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D طباطبایی، «بررسی سیر تحولات تاریخی سمرقند از دوران باستان تا زمان امروز»، وبسایت راسخون.]</ref> و آب در داخل کوچه و خانه‌های سمرقند جاری بوده است. شهر گرمابه‌های بزرگ و حوض‌های زیبا داشته است. نهری از رودخانهٔ سغد در خندق بزرگ اطراف حصار شهر جاری بوده و نهری دیگر از وسط شهر عبور کرده و افرادی وظیفهٔ نگهبانی از نهر را در طول سال عهده‌دار بوده‌اند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/940278/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B3%D9%85%D8%B1%D9%82%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D بایی، «بررسی سیر تحولات تاریخی سمرقند از دوران باستان تا زمان امروز»، وبسایت راسخون.]</ref>

=== ب) سازه‌های شهری ===
سمرقند شهری بزرگ به وسعت شش هزار جریب زمین و دارای سه‌بخش ربض، کهندژ (مرکز لشکر و امارت) و شارستان بوده که با حصار بلند با طول دوازده فرسنگ احاطه شده بود. شارستان این شهر دارای چهار دروازه (دروازهٔ چین در شرق، دروازهٔ نوبهار در غرب، دروازهٔ بخارا در شمال و دروازهٔ کش در جنوب) بوده است. ربض دارای دوازده دروازه بوده که در هر یک دو در چوبی با فاصله‌ای از هم تعبیه شده بود که وسط آن محل استقرار دروازه‌بانان بوده است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/233075/تاریخ-شهرهای-خراسان-سمرقند- رئیس‌السادات، «تاریخ شهرهای خراسان سمرقند»، 1366ش، ص182-183.]</ref>

شهر سمرقند دارای قصرهای مجلل، دژ نظامی، مراکز اداری، خزانه‌داری، عبادتگاه‌ها، مدارس، خانه‌های مسکونی، میدان‌های وسیع، باغچه‌ها و کاروان‌سراها بوده است. کوچه‌ها، راه‌ها و بازارهای سمرقند در عصر سامانیان دارای نام و سنگ‌فرش بوده است. [[بازار]] و محل صنعت‌کاران در حومهٔ شهر قرار داشته است.<ref>[https://www.rudakijournal.ir/article_21564.html عیسی‌مت‌اف و ملاجان، «جغرافیای تاریخی سمرقند عهد سامانیان»، 1386ش، ص94-95.]</ref> در قصرها، عبادتگاه‌ها و [[مسجد|مساجد]] سمرقند از هنرهای تزیینی رنگ‌آمیزی، [[نقاشی]] و گچ‌بری استفاده شده است.<ref>عمرانی و دیگران، «سیمای معماری و شهرسازی سمرقند در متون تاریخی»، 1396ش، ص2-4.</ref>

برخی پژوهش‌گران معتقدند که هیچ شهری در جهان پاکیزه‌تر، خوش‌آب‌وهواتر و خوش‌منظرتر از سمرقند نبوده و آن را ثروتمند، محترم، مرفه و دلگشا می‌دانند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/839300/جغرافیای-تاریخی-سمرقند-و-بخارا زمانی محجوب، «جغرافیای تاریخی سمرقند و بخارا»، 1388، ص83.]</ref>

=== ج) اقتصاد ===
از [[برکت]] رودخانهٔ زرافشان، کشاورزی در سمرقند از رونق بسیار عالی برخوردار بوده و برخی می‌نویسند که ماوراءالنهر از جمله سمرقند همه‌چیز را به‌وفور داشته و به محصول خارجی محتاج نبود.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/154215/جغرافیای-تاریخی-سمرقند میرعابدی، «جغرافیای تاریخی سمرقند»، 1380ش، ص116-117 و 123.]</ref> داده‌های تاریخی نشان می‌دهد که در دورهٔ [[تیموریان]]، باغ‌سازی در سمرقند رواج یافته و اطراف شهر را باغ‌های بزرگ [[انگور]] و [[سیب]] احاطه کرده<ref>[https://www.manzar-sj.com/article_210_2807d0131c7814f6248c183d04c200c6.pdf حیدرنتاج، «باغ‌های سمرقند»، 1388ش، ص10-11.]</ref> و از روستاهای آن فندق و [[بادام]] برداشت می‌شد. سمرقند با توجه به موقعیت راهبردی و عبور راه تجارتی ابریشم، ایستگاه مهم تجارتی در آسیای میانه بوده و بازرگانان سمرقند نقش عمده در صادرات و واردات داشته‌اند.<ref>[https://www.rudakijournal.ir/article_21564.html عیسی‌مت‌اف و ملاجان، «جغرافیای تاریخی سمرقند عهد سامانیان»، 1386ش، ص94.]</ref>

با توجه به وفور نعمت، سمرقند [[جمعیت]] زیادی را به خود جذب کرد و صنعت پا گرفت. کاغذ، ظروف مسی، زین و دیگر لوازم اسب و پارچه‌های ابریشمی ویژهٔ سمرقند از شهرت بالایی برخوردار بود. دباغی، طناب‌بافی و نمدبافی از دیگر صنعت‌های پررونق سمرقند بود که محصولات مازاد به کشورهای دیگر صادر می‌شد.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/233075/تاریخ-شهرهای-خراسان-سمرقند- رئیس‌السادات، «تاریخ شهرهای خراسان سمرقند»، 1366ش، ص183-184.]</ref> توپ، زره آهنی، کمان، تیر، شیشه، چینی و سفال تولید سمرقند شهرت بالایی داشته است.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_28039.html رنجبر، «بررسی تاریخی در جغرافیای سمرقند و دانشمندان آن»، 1355ش، ص258.]</ref> با توجه به‌سازه‌های شهری در سمرقند ثابت می‌شود که هنر معماری از دوران‌های دور در سمرقند رایج بوده و در دورهٔ اسلامی به‌ویژه تیموری به اوج خود رسیده است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/154215/جغرافیای-تاریخی-سمرقند میرعابدی، «جغرافیای تاریخی سمرقند»، 1380ش، ص 130.]</ref> طبق روایت تاریخ سمرقند از مهم‌ترین مراکز برده‌فروشی دورهٔ سامانیان بوده است.<ref>[https://www.rudakijournal.ir/article_21564.html عیسی‌مت‌اف و ملاجان، «جغرافیای تاریخی سمرقند عهد سامانیان»، 1386ش، ص96.]</ref>

=== د) جمعیت ===
باستان‌شناسان، ساکنان اولیهٔ سغد را آلان‌ها و دیگر طوایف سائریمی می‌دانند که [[فردوسی]] نیز از آلان‌ها سخن‌گفته است. در دورهٔ کیانی این منطقه از مراکز تجمع آریاها بود. پس از تسلط اسکندر کوچ‌نشینان یونانی در این منطقه ساکن شدند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/233075/تاریخ-شهرهای-خراسان-سمرقند- رئیس‌السادات، «تاریخ شهرهای خراسان سمرقند»، 1366ش، ص184-191.]</ref> در عصر سامانیان اکثریت با فارسی‌زبان‌ها و بعد از آن مهاجرین عرب بوده است. [[مهاجرت]] عمومی ترک‌تباران به سمرقند در این دوره صورت گرفته است.<ref>[https://www.rudakijournal.ir/article_21564.html عیسی‌مت‌اف و ملاجان، «جغرافیای تاریخی سمرقند عهد سامانیان»، 1386ش، ص97.]</ref> برخی معتقدند که سمرقند در دورهٔ سامانیان ۵۰۰ هزار جمعیت داشته است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/940278/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B3%D9%85%D8%B1%D9%82%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D طباطبایی، «بررسی سیر تحولات تاریخی سمرقند از دوران باستان تا زمان امروز»، وبسایت راسخون.]</ref>

در دورهٔ تیموری گروه‌های مختلف قومی به‌ویژه دانشمندان و صنعت‌کاران به سمرقند آمده‌اند.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_28039.html رنجبر، «بررسی تاریخی در جغرافیای سمرقند و دانشمندان آن»، 1355ش، ص256-257.]</ref> کارشناسان سمرقند را از نظر تراکم جمعیت نخستین شهر ماوراءالنهر می‌دانند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/233075/تاریخ-شهرهای-خراسان-سمرقند- رئیس‌السادات، «تاریخ شهرهای خراسان سمرقند»، 1366ش، ص178.]</ref> سمرقند امروزی با جمعیت بالغ بر ۶۰۰ هزار نفر و از نظر تنوع (۹۰ قوم/ طایفه) در آسیای میانه نمونه است. پژوهش‌گران شجاعت، جوان‌مردی، سخاوت، از خودگذشتگی، علم‌دوستی و هنردوستی را از ویژگی‌های شخصیتی مردم سمرقند می‌دانند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/940278/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B3%D9%85%D8%B1%D9%82%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D طباطبایی، «بررسی سیر تحولات تاریخی سمرقند از دوران باستان تا زمان امروز»، وبسایت راسخون.]</ref>

=== ه) فرهنگ ===
# '''دین و اعتقادات'''
پژوهش‌گران، سمرقند را کانون مانویان ماوراءالنهر می‌دانند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/839300/جغرافیای-تاریخی-سمرقند-و-بخارا زمانی محجوب، «جغرافیای تاریخی سمرقند و بخارا»، 1388، ص82.]</ref> در دورهٔ هخامنشیان، در داستان نجات یهودی‌ها توسط [[کورش|کوروش]]، برخی از آنها به شرق ایران از جمله سمرقند رفتند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/233075/تاریخ-شهرهای-خراسان-سمرقند- رئیس‌السادات، «تاریخ شهرهای خراسان سمرقند»، 1366ش، ص184-191.]</ref> یافته‌های باستان‌شناسی از سمرقند، نشانه‌ای از آمیزش آیین «نیایی» بومی و آیین «آدونیس» یونانی/ ایرانی است. در یک دورهٔ تاریخی آیین بودایی رایج‌ترین آیین این شهر بوده است. [[آیین زرتشت|آیین‌های زرتشتی]] و فرقه‌های مختلف مسیحی در سمرقند پیروان زیادی داشته که در دورهٔ اسلامی نیز حضور آنها پررنگ بوده است. آیین [[اسلام]] نیز به‌سرعت میان مردم سمرقند گسترش یافت و عالمان و عارفان سمرقند جایگاه خاصی پیدا کردند. تحقیقات نشان می‌دهد که بیشتر مردم سمرقند پیرو مذهب شافعی و حنفی بوده‌اند،<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_28039.html رنجبر، «بررسی تاریخی در جغرافیای سمرقند و دانشمندان آن»، 1355ش، ص261.]</ref> اما [[شیعه|شیعیان]] در سمرقند جایگاه خاصی داشته و شیعیان اسماعیلی نیز از نفوذ قابل توجهی برخوردار بوده‌اند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/154215/جغرافیای-تاریخی-سمرقند میرعابدی، «جغرافیای تاریخی سمرقند»، 1380ش، ص 131-135.]</ref>
# '''علم و دانش'''
تاریخ‌نویسان رونق علمی و فرهنگی سمرقند را در دورهٔ اسلامی به‌ویژه عصر سامانیان و [[تیموریان]] می‌دانند که دانشمندان زیادی چون «ملا علی قوشچی»<ref>[https://www.sid.ir/paper/221458/fa نیک‌سرشت و شهریار، «بررسی نقش ملاعلی قوشچی در انتقال دانش از مدرسۀ سمرقند به امپراطوری عثمانی»، 1395ش، ص182.]</ref> ابوزید عبدالله (بنیانگذار علم خلاف)، مولانا بدیع سمرقندی، اسکافی<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_28039.html رنجبر، «بررسی تاریخی در جغرافیای سمرقند و دانشمندان آن»، 1355ش، ص265-270.]</ref> و «عیاشی سمرقندی» از آن برخاستند و نام آن را در سراسر بلاد اسلامی پراکنده و در گسترش [[دین]] اسلام در این سرزمین نقش ارزنده‌ای داشته‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/839300/جغرافیای-تاریخی-سمرقند-و-بخارا زمانی محجوب، «جغرافیای تاریخی سمرقند و بخارا»، 1388ش، ص81-82.]</ref>

تاریخ‌نویسان تعداد مدارس دورهٔ سامانیان را هفده باب ذکر کرده‌اند که در آن [[فقه اسلامی|فقه]] و اصول مذاهب مختلف و دیگر رشته‌های علمی تدریس می‌شده است.<ref>[https://www.rudakijournal.ir/article_21564.html عیسی‌مت‌اف و ملاجان، «جغرافیای تاریخی سمرقند عهد سامانیان»، 1386ش، ص94.]</ref> [[مدرسه|مدرسهٔ]] الغ‌بیگ، مرکز علمی و فرهنگی ماوراءالنهر دورهٔ تیموری بوده که دانشمندان بزرگ از سراسر جهان اسلام، در آن درس خوانده یا مشغول تدریس بوده‌اند. مدرسهٔ طلاکاری و مدرسهٔ شیرداد از دیگر مراکز علمی سمرقند است.<ref>[https://jamejamdaily.ir/Newspaper/item/231388 محمدی‌نجات، «جادوی شرق در سمرقند»، وب‌سایت رزنامۀ جام جم.]</ref>

در این مدارس در کنار الهیات، نجوم، ریاضیات و ادبیات نیز تدریس می‌شد. مورخان، علم و مکتب ریاضی و نجومی سمرقند را بستر شکل‌گیری نظام علمی و فلسفی امپراطوری عثمانی می‌دانند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/221458/fa نیک‌سرشت و شهریار، «بررسی نقش ملاعلی قوشچی در انتقال دانش از مدرسۀ سمرقند به امپراطوری عثمانی»، 1395ش، ص182-187.]</ref> در کنار این مدارس، مساجد نیز از مراکز علمی و فرهنگی مهم سمرقند بوده است. الغ‌بیگ که خود منجم بود، بزرگ‌ترین بنای علمی (رصدخانهٔ الغ‌بیگی) و مجهز با آلات نجومی دقیق را ساخت.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/154215/جغرافیای-تاریخی-سمرقند میرعابدی، «جغرافیای تاریخی سمرقند»، 1380ش، ص 136-137.]</ref> سمرقند امروزی با پیروی از سنت گذشتهٔ خود، آموزشگاه و دانشگاه‌های مجهز دارد. دانشگاه سمرقند با نام امیر شیرعلی نوایی، از قدیمی‌ترین دانشگاه‌های آسیای میانه است.<ref>[https://vista.ir/m/a/xk31p «ازبکستان و زبان فارسی»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref>
# '''زبان و ادب'''
از نظر کارشناسان زبان سغدی دارای خط، از زبان‌های بومی سمرقند بوده که تنها اثر زندهٔ به جامانده از آن، گویش یغنابی در دهکدهٔ کوچک یغناب در سمرقند امروزی است. [[فارسی دری|پارسی دری]] نیز زبان بومی و رسمی سمرقند است که در دورهٔ اسلامی رشد قابل توجهی پیدا کرد. امروزه نیز مردم سمرقند در ادبیات شفاهی خود به [[زبان دری]] صحبت می‌کنند؛<ref>[https://www.sid.ir/paper/221458/fa نیک‌سرشت و شهریار، «بررسی نقش ملاعلی قوشچی در انتقال دانش از مدرسۀ سمرقند به امپراطوری عثمانی»، 1395ش، ص182.]</ref> اما زبان رسمی آن ازبکی است. [[زبان عربی|زبان‌های عربی]]، ازبکی و ترکی با ورد این اقوام در سمرقند رایج شد. تعداد زیادی از ادیبان و شعرای به‌نام ایران چون [[رودکی]] و ملا افکار از این سامان برخاسته‌اند که نه‌تنها در ادبیات فارسی و عربی سرآمد بوده و شعر سروده‌اند بلکه در علوم دیگر نیز دست بالایی داشته‌اند.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_28039.html رنجبر، «بررسی تاریخی در جغرافیای سمرقند و دانشمندان آن»، 1355ش، ص263-277.]</ref>
# '''موسیقی و هنر'''
پیکرتراشی، گچ‌بری، سنگ‌تراشی، دیوارنگاری و [[نقاشی]] از هنرهای دیرینهٔ سمرقند است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/154215/جغرافیای-تاریخی-سمرقند میرعابدی، «جغرافیای تاریخی سمرقند»، 1380ش، ص 128-132.]</ref> هنر [[موسیقی]] نیز در جریان تاریخ پرتحول سمرقند فراز و فرودهای زیادی داشته اما در دورهٔ تیموریان این هنر به اوج شکوفایی می‌رسد که در دربار، میادین [[جنگ]] و [[جشن]]‌ها کاربرد داشته است. از نظر کارشناسان هنر موسیقی در دورهٔ غزنویان و تیموریان و حضور هنرمندان در دربار نماد قدرت و ابزار ترغیب مردم به اطاعت از آنان بوده است.<ref>[https://jhss.ut.ac.ir/article_56611_ea09061c000b0ae551dacc12b530a679.pdf دلریش و شاطری، «موسیقی عصر تیموری، با تکیه بر نگاره‌ها و روایات تاریخی»، 1393ش،  ص60-70.]</ref>

== جاذبه‌های گردش‌گری ==
سمرقند در کنار منظره‌های طبیعی، جاذبه‌های [[گردشگری|گردش‌گری]] چون میدان ریگستان، کارخانهٔ فرش ابریشم، [[بازار]] سیاب، آرامگاه دانیال مقدس، محوطهٔ باستانی افراسیاب، کارخانهٔ کاغذ مروس،<ref>[https://www.jouantravel.com/tourist/tourist-attractions-in-samarkand-uzbekistan/2292 «جاذبه‌های گردشگری سمرقند ازبکستان»، وب‌سایت ژوان شین سفید.]</ref> [[مسجد]] بی‌بی خانم، [[مدرسه|مدرسهٔ]] الغ‌بیگ، مدرسهٔ طلاکاری، مدرسهٔ شیرداد، بنای گورامیر، [[رصدخانه|رصدخانهٔ]] الغ‌بیگی، آرامگاه شاه‌زنده، دانشگاه امیر علی‌شیر [[نوایی]] و دانش‌سرای عالی صدرالدین را دارد.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/154215/جغرافیای-تاریخی-سمرقند میرعابدی، «جغرافیای تاریخی سمرقند»، 1380ش، ص 137-138.]</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* «ازبکستان و زبان فارسی»، وب‌سایت مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۳۰ مهر ۱۴۰۳ش.
* «جاذبه‌های گردشگری سمرقند ازبکستان»، وب‌سایت ژوان شین سفید، تاریخ بازدید: ۳۰ مهر ۱۴۰۳ش.
* حیدرنتاج، وحید، «باغ‌های سمرقند»، فصل‌نامهٔ منظر، شمارهٔ اول، آبان ۱۳۸۸ش.
* دلریش، بشری و شاطری، مصطفی‌لعل، «موسیقی عصر تیموری، با تکیه بر نگاره‌ها و روایات تاریخی»، دو فصل‌نامهٔ پژوهش‌های علوم تاریخی، دورهٔ ۶، شمارهٔ ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
* رنجبر، احمد، «بررسی تاریخی در جغرافیای سمرقند و دانشمندان آن»، نشریهٔ گروه تحقیقاتی دانشگاه تربیت معلم، دانشکدهٔ الهیات، شمارهٔ پاپی ۱۰۰۰۳۹۵، تیر ۱۳۵۴ش.
* رئیس‌السادات، حسین، «تاریخ شهرهای خراسان، سمرقند»، فصل‌نامهٔ تحقیقات جغرافیایی، شمارهٔ ۷، زمستان ۱۳۶۶ش.
* زمانی محجوب، حبیب و صالحی، کورش، «جغرافیای تاریخی سغد در دورهٔ اسلامی»، پژوهش‌نامهٔ تاریخ تمدن اسلامی، سال ۴۴، شمارهٔ دوم، پاییز و زمستان ۱۳۹۰ش.
* زمانی محجوب، حبیب، «جغرافیای تاریخی سمرقند و بخارا»، نامهٔ تاریخ‌پژوهان، سال پنجم، شمارهٔ هفدهم، بهار ۱۳۸۸ش.
* ساسان‌پور، شهرزاد، «روابط اقتصادی، تجاری و سیاسی ایران و چین در عصر ساسانیان»، دو فصل‌نامهٔ علمی تخصصی مطالعات ایران کهن، شمارهٔ اول، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
* «سقوط سمرقند به دست مغولان: نگاهی تحلیلی مقایسهای به چند منبع تاریخی»، وبسایت دفتر انتشارات و فناوری آموزشی، تاریخ درج مطلب: ۲۹ دی ۱۳۹۷ش.
* طباطبایی، مصطفی، «بررسی سیر تحولات تاریخی سمرقند از دوران باستان تا زمان امروز»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۳۹۳ش.
* عمرانی، بهروز، موسوی، رسول و مردای، امین، «سیمای معماری و شهرسازی سمرقند در متون تاریخی»، تهران، سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، مهر ۱۳۹۷ش.
* عیسی‌مت‌اف، معروف، و ملاجان، سیف‌الله، «جغرافیای تاریخی سمرقند عهد سامانیان»، فصل‌نامهٔ رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستان، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۱۵، تیر ۱۳۸۶ش.
* محمدی‌نجات، محمدرضا، «جادوی شرق در سمرقند»، وب‌سایت رزنامهٔ جام جم، تاریخ بازدید: ۳۰ مهر ۱۴۰۳ش.
* میرعابدی، ابوطالب، «جغرافیای تاریخی سمرقند»، فصل‌نامهٔ مطالعات ملی، سال دوم، شمارهٔ ۷، بهار ۱۳۸۰ش.
* نجمی، شمس‌الدین و رحیمی، علی‌رضا، «بررسی تحلیلی روند ورود اسلام به شهرهای بخارا و سمرقند ۴۱–۱۳۲ق»، فصل‌نامهٔ مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۳۵، اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
* «نفوذ ساسانیان در فرارود ماوراءالنهر»، وب‌سایت تاریخ ما، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۹ش.
* نیک‌سرشت، ایرج و شهریار، صادق، «بررسی نقش ملاعلی قوشچی در انتقال دانش از مدرسهٔ سمرقند به امپراطوری عثمانی»، فصل‌نامهٔ مطالعات تاریخ اسلام، سال هشتم، شمارهٔ ۳۰، پاییز ۱۳۹۵ش.

{{پایان منابع}}