نمایش مبدأ برای سوغاتی

[[پرونده:سوغاتی.jpg|جایگزین=فروشگاه فروش سوغات شهر اصفهان|بندانگشتی|فروشگاه فروش سوغات شهر اصفهان]]
{{درشت|'''سوغاتی'''}}؛ هدیه‌ای که فرد از سفر به همراه خود می‌آورد.

===واژه‌شناسی سوغاتی===
سوغاتی، ره‌آوردی است که فردی از سفر برای دوستان و آشنایان خود می‌آورد.<ref>[https://vajehyab.com/amid/سوغات عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه سوغات.]</ref> به [[سوغاتی]]، تحفه، ره‌آورد<ref>روشن، نسخه‌بدل‌ها تعلیقات و حواشی جلد ۳ جامع التواریخ، ۱۳۷۳ش، ص۲۳۶۹.</ref> و ارمغان نیز گفته می‌شود.<ref>[https://vajehyab.com/amid/سوغات عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه سوغات.]</ref> برخی لغت‌نامه‌ها این واژه را ترکی دانسته<ref>محمد پادشاه، آنندراج، ذیل واژه سوغات.</ref> یا مغولی و جمع واژه سوغا (به‌معنی [[هدیه]]) می‌دانند.<ref>روشن، نسخه‌بدل‌ها تعلیقات و حواشی جلد ۳ جامع التواریخ، ۱۳۷۳ش، ص۲۳۶۹.</ref>

==پیشینه سوغاتی==
از کهن‌ترین منابعی که در آن به سوغاتی اشاره شده است، می‌توان به سفرنامه ابن‌حوقل (سده چهارم [[تقویم هجری قمری|قمری]]) اشاره کرد. در این سفرنامه به نوعی ماهی در رود ارس اشاره شده است که بازرگانان برای خانواده خود به‌عنوان هدیه می‌بردند.<ref>ابن‌حوقل، سفرنامه، ۱۳۶۶ش، ص۸۷.</ref> در کتاب جامع‌التواریخ (مربوط به عهد مغول در [[ایران]]) نوشته شده است که پادشاه شهر تنگقوت، دختر خود را به‌عنوان سوغات به چنگیرخان بخشید.<ref>فضل‌الله، جوامع التواریخ، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۳۰۴.</ref> سرداران مغول، اموال و غنایم تصرفی را به‌عنوان سوغات به خانواده‌های خود می‌دادند.<ref>فضل‌الله، جوامع التواریخ، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۱۱۰۰.</ref> 

در زمان حکومت [[ایلخانان]]، پارچه‌های قیمتی و زربفت، پارچه‌های زرکش و قباهای مغرق (آراسته از گوهر) از جمله هدایایی بودند که برای ایلخانان مغول فرستاده می‌شدند.<ref>اقبال، تاریخ مغول، ۱۳۴۱ش، ج۱، ص۴۵۸و۵۵۹.</ref> در رسالة مرآت‌البلهاء (اثری از شریعت‌مدار تبریزی) مربوط به دوران [[صفویه]] (۹۰۵–۱۱۳۵ق) نیز به سوغاتی اشاره شده است.<ref>شریعت‌مدار تبریزی، مرآت‌البلهاء، ۱۳۵۰ش، ص۷۸–۷۹.</ref> 

تاریخ عالم‌آرای عباسی (اثری از اسکندر بیگ ترکمان) از منابع دیگر این دوره است که به سوغاتی اشاره کرده است.<ref>اسکندربیک منشی، عالم‌آرای عباسی، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۹۳۵.</ref> سنجر کاشانی شاعر دوران صفویه در اشعار خود به اهمیت سوغاتی میان مردم اشاره کرده است.<ref>سنجرکاشانی، دیوان، ۱۳۸۷ش، ص۲۸۰.</ref> 

در دوران [[قاجاریه]] افرادی که به مکه می‌رفتند با خود بادبزن‌های عربی و [[قهوه]] را به‌عنوان سوغات می‌آوردند.<ref>پولاک، سفرنامه، ۱۳۶۱ش، ص۲۳۰.</ref> در آن زمان پادشاهان ساعت، چینی‌آلات و پارچه‌های نفیس به پادشاهان کشورهای دیگر به‌عنوان سوغات کشور خود هدیه می‌دادند.<ref>فلاندن، سفرنامه، ۱۳۲۴ش، ص۱۱۸–۱۱۹.</ref> 

در زمان ناصرالدین شاه، خانم‌ها از سفرهای زیارتی با خود شامی‌کباب و چادر استانبولی سوغات می‌آوردند.<ref>مونس‌الدوله، خاطرات، ۱۳۸۰ش، ص۱۲۷.</ref>

در زمان مغول‌ها، سوغات به‌معنی پیشکش بوده و هنوز هم برخی سوغاتی را معادل پیشکش می‌دانند.<ref>صفی‌نژاد، عشایر مرکزی ایران، ۱۳۶۸ش، ص۳۹۷.</ref> پیشکش هدیه‌ای است که افراد زیردست به خان یا پادشاه تقدیم می‌کنند.<ref>موسوی بجنوردی، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۳ش، ج۱۴، ص۱۴۷–۱۵۲.</ref> مردمان عشایر مرکزی ایران در عید [[نوروز]] دسته‌جمعی هدیه‌ای خریده و به بزرگ ایل خود هدیه می‌دادند.<ref>صفی‌نژاد، عشایر مرکزی ایران، ۱۳۶۸ش، ص۳۹۷.</ref> آن‌ها قبل از حرکت به سمت قشلاق نزد ممیزی ایل رفته و کالاهایی مانند روغن، پارچه، قند، جاجیم و مرغ به‌عنوان پیشکش به او می‌دادند.<ref>صفی‌نژاد، عشایر مرکزی ایران، ۱۳۶۸ش، ص۴۱۰–۴۱۱.</ref>

==سوغاتی در ادبیات عامه==
در اشعار محلی به سوغاتی نیز اشاره شده است. زنان ترکمن در لالایی برای فرزندان‌شان، شعرهایی می‌خوانند که در [[زبان فارسی|فارسی]]، چنین معنا می‌شود: وقتی پدرت از مکه برگردد، از انگشتری‌های مکه به مردم سوغاتی می‌دهیم.<ref>معطوفی، تاریخ فرهنگ و هنر ترکمان، ۱۳۸۳ش، ج۳، ص۱۹۰۵.</ref> برخی در [[شیراز]] برای تبلیغ فروش زالزالک می‌خواندند: خالو از ده اومده/ سوغات آورده/کل باغی دارم/کیال باغی.<ref>خدیش، فرهنگ مردم شیراز، ۱۳۷۹ش، ص۱۳۰.</ref> 

همچنین مردم این شعر را می‌خوانند: به شیراز می‌روی سوغات بفرست/سرانداز گلی با ناز بفرست.<ref>فقیری، ترانه‌های محلی، ۱۳۴۲ش، ص۵۹.</ref> همچنین می‌خوانند: میون قافله گشتی زنم من/ سفر برگشته‌ای سوغات من کو.<ref>ژوکوفسکی، اشعار عامیانهٔ ایران (در عصر قاجاری)، ۱۳۸۲ش، ص۱۶۰.</ref> مردم لرستان نیز در اشعار خود به سوغاتی اشاره می‌کنند که ترجمه فارسی آن چنین است: از شیراز می‌آیم و لیمو به سوغات آورده‌ام/ به کسی نمی‌دهم همه را برای یارم آورده‌ام.<ref>عسکری‌عالم، چل سرو و چنه‌چنه (چهل سرود و چیستان)، ۱۳۸۹ش، ص۶۳.</ref>

==انگاره‌های سوغاتی==
مردم [[سروستان]]،<ref>همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۴۸ش، ص۲۲۱.</ref> [[خراسان]]<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۳۲۳.</ref> و [[تهران]] بر این باورند که اگر هنگام خوردن غذا، لقمه در گلوی فردی گیر کند، برای او سوغاتی خواهند آورد.<ref>شهری، طهران قدیم، ۱۳۸۳ش، ج۴، ص۲۳۹.</ref> اهالی خراسان باور دارند، اگر طرفِ راست گلوی کسی بخارد برای او سوغاتی خواهند آورد.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۳۱۵.</ref> مردم اقلید فارس معتقدند اگر قند، هنگام خوردن [[چای]] در گلوی فرد گیر کند، به او سوغاتی می‌رسد.<ref>خیراندیش، بل بر بلندای فارس، ۱۳۸۹ش، ص۳۶۰.</ref> 

سیرجانی‌ها اعتقاد دارند اگر پلک چپ کسی بپرد، سوغاتی به او خواهد رسید.<ref>بختیاری، سیرجان در آیینهٔ زمان، ۱۳۷۸ش، ص۳۲۴.</ref> آن‌ها زمانی که لکه‌های سفید روی ناخن را می‌گیرند، انتظار رسیدن سوغاتی دارند.<ref>مؤیدمحسنی، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، ۱۳۸۶ش، ص۳۴۴–۳۴۵.</ref> مردم کومله (در استان [[گیلان]]) بر این باورند که اگر فردی زیاد سرفه کند یا هنگام خوردن غذا، گلوی او گرفته و سرفه کند، از راه دور به او سوغاتی خواهد رسید.<ref>شهاب کومله‌ای، فرهنگ عامهٔ کومله، ۱۳۸۶ش، ص۱۶۲.</ref> 

مردم میناب (در استان هرمزگان) باور دارند اگر موقع خوردن غذا لب، دهان یا زبان خود را بی‌اختیار گاز بگیرند یا پروانه‌ای روی پیراهن آن‌ها بنشیند، سوغاتی در راه دارند. آن‌ها معتقدند سوغاتی را فرد تا یک‌بار استفاده نکرده نباید هدیه دهد؛ چون دیگر به او سوغاتی نخواهد رسید.<ref>سعیدی، فرهنگ مردم میناب، ۱۳۸۶ش، ص۲۸۱.</ref> در منطقة فامور (در استان فارس) رسم است که داماد بعد از [[خواستگاری]] باید سوغاتی‌های مختلف برای عروس ببرد.<ref>ثواقب، دریاچهٔ پریشان و فرهنگ منطقهٔ فامور، ۱۳۸۶ش، ص۳۳۱.</ref>

==دلایل سوغاتی دادن==
[[پرونده:سوغاتی۱.jpg|جایگزین=ناصرالدین شاه قاجار در میان زنان حرمسرا که جوراب پوشیده‌اند|بندانگشتی|ناصرالدین شاه قاجار در میان زنان حرمسرا که جوراب پوشیده‌اند]]
برخی سوغاتی را نشانه‌ای از این می‌دانند که فرد در [[مسافرت]] به یاد عزیزان خود بوده است.<ref>براون، یک سال در میان ایرانیان، ۱۳۴۴ش، ص۸۲.</ref> برخی سوغاتی را بهانه‌ای برای [[تعارف]] و ابراز دوستی می‌دانند.<ref>امیری، فرهنگ باستانی خوانسار، ۱۳۸۱ش، ص۳۰۵؛ مختارپور، دو سال با بومیان جزیرهٔ کیش، ۱۳۸۷ش، ص۳۸۲.</ref> در میان مردم [[کرمان]]<ref>لاریمر، فرهنگ مردم کرمان، ۱۳۵۳ش، ص۱۰۳.</ref> و گیل و دیلم، سوغاتی عاملی برای رفع غم و دفع بلا بوده است.<ref>پاینده لنگرودی، آیین‌ها و باورداشتهای گیل و دیلم، ۱۳۵۵ش، ص۳۱۲.</ref> 

مردم در سفرهای زیارتی خود اشیای را به مرقد آن امام، متبرک کرده و برای خویشاوندان، سوغاتی می‌آورند. آن‌ها معتقدند این اشیا، فرد را از هر بلایی دور نگه می‌دارد.<ref>عسکری‌عالم، فرهنگ عامهٔ لرستان، ۱۳۸۷–۱۳۸۸ش، ج۲، ص۱۲۴.</ref> در گذشته سوغاتی علاوه بر خشنود کردن نزدیکان باعث انتقال فرهنگ نیز می‌شد؛ به‌طور مثال ناصرالدین شاه جوراب را از فرنگ برای نزدیکان خود سوغاتی آورد و به تدریج پوشیدن آن میان مردم رایج شد.<ref>شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۷.</ref>

==آداب و رسوم سوغاتی دادن==
در مناطقی از ایران، رسم است زمانی که فردی از سفر بازمی‌گردد، اقوام به [[خانه]] وی رفته و سوغاتی‌های خود را دریافت می‌کنند.<ref>امیری خوانساری، فرهنگ باستانی خوانسار، ۱۳۸۱ش، ص۳۹.</ref> همچنین زمانی که مسافر به خانه دوستان خود می‌رود با خود سوغاتی برده و می‌گوید: از آب گذشته است.<ref>امیری خوانساری، فرهنگ باستانی خوانسار، ۱۳۸۱ش، ص۳۰۵.</ref> مردم سیرجان می‌گویند: سوغات یار زیبا/ یا [[شیر]] یا [[مربا]]. یا می‌خوانند: سوغات یار نجمی/ یا ختمیه یا کاسنی.<ref>مؤیدمحسنی، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، ۱۳۸۶ش، ص۳۴۵.</ref>

==سوغات شهرهای مختلف==
[[پرونده:سوغاتی۲.png|جایگزین= کارگاه سوهان‌پزی در شهر قم|بندانگشتی|تصویری از یک کارگاه سوهان‌پزی در شهر قم]]
از معروف‌ترین سوغاتی‌های شهرهای مختلف ایران می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

[[اصفهان]]؛ [[گز]]، پولکی، شیرینی کرکی، پارچه‌های قلم‌کاری، آثار ملیله‌گری وخاتم‌کاری

[[شیراز]]؛ عرقیات گیاهی، آب‌لیمو، کلوچه شیرازی، نان یوخه و مسقطی

[[قم]]؛ [[سوهان]] و [[نان]] کسمه

[[تبریز]]؛ قربیه، ریس و نوقا

[[شهر یزد|یزد]]؛ [[باقلوا]]، قطاب، حاجی‌بادوم و [[پشمک]]<ref>[https://lahzeakhar.com/SouvenirContent/1031-سوغات-شهرهای-ایران «سوغات شهرهای ایران»، سایت لحظه آخر.]</ref>

==سوغاتی در ادبیات فارسی==
اصطلاح سوغاتی در اشعار [[زبان فارسی|فارسی]] نیز دیده می‌شود. [[سعدی شیرازی|سعدی]] در بیتی بیان کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh432 سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل شماره ۴۳۲، بیت ۴، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب| گر نسیم سحر از خلق تو بویی آرد | جان فشانیم به سوغات نسیم تو نه سیم}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
[[مولانا]] در بیتی به تحفه اشاره کرده است که مراد از آن، سوغاتی است:<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh1965 مولانا، دیوان شمس، غزلیات، غزل شماره ۱۹۶۵، بیت ۱۱، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب| خاک تبریز ای صبا تحفه بیار از بهر من | زانک در عزت به جای گوهر کانی است آن}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
سوغاتی در فرهنگ ایرانی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ بنابراین از این واژه در مثل‌ها نیز استفاده شده است. مردم زمانی که کسی از فردی انتظار بیهوده‌ای دارد، می‌گویند: سوغات خرس هپکوله (نوعی پیاز کوهی).<ref>عسکری‌عالم، فرهنگ عامهٔ لرستان، ۱۳۸۷–۱۳۸۸ش، ج۴، ص۳۶۷.</ref> آن‌ها زمانی که فردی به شخص بزرگی سوغاتی ناقابلی می‌دهد، می‌گویند: سوغات لیلی، برگ چغندر.<ref>بهمن‌یار، داستان‌نامهٔ بهمنیاری، ۱۳۶۱ش، ص۳۴۹.</ref> 

مردم نهاوند می‌گویند: هرچه به بارم گذاشتی (ره‌توشه) برایت سوغات می‌آورم.<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۱۸۵۵.</ref> ترکمن‌ها می‌گویند: بچه‌ای را که سوغات می‌آورد، باید دوست داشت.<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۴۸۴.</ref> یا می‌گویند: مهمان سوغات خدا است.<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۱۷۳۱.</ref> اهالی [[خراسان]] می‌گویند: سوغاتِ یارِ کوهستانی، یا ریواس وحشی است یا پیاز.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۶۴۶.</ref> مردم [[کردستان]] می‌گویند: سوغات چوپانان پامچال است.<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۲۲۱.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
*آنندراج، محمدپادشاه، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، طبع و نشر، ۱۳۶۳ش.
*ابن‌حوقل، محمد، سفرنامه، به‌ترجمهٔ جعفر شعار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۶ش.
*اسکندربیک منشی، عالم‌آرای عباسی، به‌تحقیق فرید مرادی، تهران، نگاه، ۱۳۹۰ش.
*اقبال آشتیانی، عباس، تاریخ مغول، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۱ش.
*امیری خوانساری، هوشنگ، فرهنگ باستانی خوانسار، تهران، پیمان، ۱۳۸۱ش.
*بختیاری، علی‌اکبر، سیرجان در آیینهٔ زمان، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، چ۱، ۱۳۷۸ش.
*براون، ادوارد، یک سال در میان ایرانیان، به‌ترجمهٔ ذبیح‌الله منصوری، تهران، کانون معرفت، ۱۳۴۴ش.
*بهمن‌یار، احمد، داستان‌نامهٔ بهمنیاری، به‌تحقیق فریدون بهمن‌یار، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۱ش.
*پایندهٔ لنگرودی، محمود، آیین‌ها و باورداشتهای گیل و دیلم، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۵ش.
*پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، به‌ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۱ش.
*ثواقب، جهان‌بخش، دریاچهٔ پریشان و فرهنگ منطقهٔ فامور، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۶ش.
*خدیش، حسین، فرهنگ مردم شیراز، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۷۹ش.
*خیراندیش، مهدی، بل بر بلندای فارس، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۹ش.
*ذوالفقاری، حسن، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، تهران، معین، چ۲، ۱۳۸۸ش.
*روشن، محمد و مصطفی موسوی، نسخه‌بدل‌ها تعلیقات و حواشی جلد ۳ جامع التواریخ، به‌تحقیق همان دو، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۷۳ش.
*ژوکوفسکی، و. اشعار عامیانهٔ ایران (در عصر قاجاری)، به‌تحقیق عبدالحسین نوایی، تهران، اساطیر، چ۱، ۱۳۸۲ش.
*سعدی، دیوان اشعار، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۹ تیر ۱۴۰۱ش.
*سعیدی، سهراب، فرهنگ مردم میناب، تهران، زوفا، ۱۳۸۶ش.
*سنجر کاشانی، محمدهاشم، دیوان، به‌تحقیق حسن عاطفی و عباس بهنیا، تهران، کتاب‌خانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۷ش.
*«سوغات شهرهای ایران»، سایت لحظه آخر، تاریخ بازدید: ۹ تیر ۱۴۰۱ش.
*شریعت‌مدار تبریزی، «مرآت البلهاء»، عقائد النساء و مرآت البلهاء، به‌تحقیق محمود کتیرایی، تهران، ۱۳۵۰ش.
*شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، ۱۳۶۳ش.
*شهاب کومله‌ای، حسین، فرهنگ عامهٔ کومله، رشت، گیلکان، ۱۳۸۶ش.
*شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، تهران، رسا، ۱۳۷۸ش.
*شهری، جعفر، طهران قدیم، تهران، معین، ۱۳۸۳ش.
*صفی‌نژاد، جواد، عشایر مرکزی ایران، تهران، امیرکبیر، چ۱، ۱۳۶۸ش.
*عسکری‌عالم، علی‌مردان، چل سرو و چنه‌چنه (چهل سرود و چیستان)، خرم‌آباد، افلاک، ۱۳۸۹ش.
*عسکری‌عالم، علی‌مردان، فرهنگ عامهٔ لرستان، خرم‌آباد، شاپورخواست، ۱۳۸۷–۱۳۸۸ش.
*عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۹ تیر ۱۴۰۱ش.
*فضل‌الله، رشیدالدین، جامع التواریخ، به‌تحقیق محمد روشن و مصطفی موسوی، تهران، البرز، ۱۳۷۳ش.
*فقیری، ابوالقاسم، ترانه‌های محلی، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۴۲ش.
*فلاندن، اوژن، سفرنامه، به ترجمه حسین نورصادقی، تهران، نقش جهان، ۱۳۲۴ش.
*لاریمر، د.ل.ر. فرهنگ مردم کرمان، به‌تحقیق فریدون وهمن، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۳ش.
*مختارپور، رجبعلی، دو سال با بومیان جزیرهٔ کیش، تهران، ورجاوند، چ۱، ۱۳۸۷ش.
*معطوفی، اسدالله، تاریخ فرهنگ و هنر ترکمان، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۳ش
*موسوی بجنوردی، محمدکاظم، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، چ۱، ۱۳۸۳ش.
*مولانا، دیوان شمس، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۹ تیر ۱۴۰۱ش.
*مونس‌الدوله، خاطرات، به‌تحقیق سیروس سعدوندیان، تهران، زرین، ۱۳۸۰ش.
*مؤیدمحسنی، مهری، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۸۶ش.
*همایونی، صادق، فرهنگ مردم سروستان، تهران، به نشر، ۱۳۴۸ش.
{{پایان منابع}}