نمایش مبدأ برای سیده ملک‌خاتون

'''<big>سیده ملک‌خاتون</big>'''؛ اولین زن فرمانروای شیعی‌مذهب در تاریخ ایران.

سیده ملک‌خاتون، در تاریخ با عنوان زن عفیفه و زاهد و ام‌الملوک شناخته شده است. او از زنان قدرتمندی بود که با تدابیر و رفتار سیاسی، نقش پررنگی در حکومت همسر و فرزند خود به‌عنوان مشاور داشت. در زمان وی به علم و دانش، تشیع و عدل و داد اهتمام جدی صورت گرفت. حکمرانی موفق و کنشگری سیاسی و اجتماعی سیده ملک‌خاتون، نشان‌گر ارزش و جایگاه زنان در حکومت اسلامی و شیعی، وجود تعهد تربیتی در نسل‌های گذشته ایرانی، توجه به اراده و توانایی بومی، سازگاری همسرداری و خانه‌داری با فعالیت مؤثر اجتماعی زن مسلمان و سازگاری پای‌بندی به اصول سبک زندگی دینی مانند پوشش اسلامی با پیشرفت اجتماعی زنان است.
==معرفی==
سیده ملک‌خاتون دیلمی یا «سیده شیرین دیلمی»، دختر سپهبد رستم طبری، همسر فخرالدوله و مادر مجدالدوله، شمس‌الدوله و عين‌‌الدوله است.<ref>  . شهیدی، سرگذشت تهران، 1383ش، ص326. </ref>  سیده ملک‌خاتون از خاندان «باوندی» طبرستان بود که پیشینۀ این خاندان تا اواخر دورة ساسانیان قابل رهگیری است.<ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172145 . ترکمنی‌آذر، «حاکمان زن شیعه‌مذهب در تاریخ ایران»، 1384-1385ش، ص51.] </ref>  نیاکان وی از پادشاهان طبرستان و دیلم و همسر وی، فخرالدوله، از پادشاهان آل‌بویه، اولین حکومت ایرانی [[شیعه]] بود که توانست به استقلال و هویت ایرانی دست پیدا کند.<ref>  [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172145 . ترکمنی‌آذر، «حاکمان زن شیعه‌مذهب در تاریخ ایران»، 1384-1385ش، ص52.]</ref>  فخر‌الدوله در سال 387ق از دنیا رفت و ابوطالب ‌رستم معروف به مجد‌الدوله جانشین پدر شد.<ref>  . آشتیانی، تاریخ ایران پس از اسلام: از صدر اسلام تا انقراض قاجاریه، 1378ش، ص163.</ref>  از آنجایی که مجد‌الدوله 4 سال و به روایتی 11 سال بیش نداشت، سیده ملک‌خاتون نیابت او را به عهده گرفت.<ref>  . قدیانی، فرهنگ جامع تاریخ ایران، 1387ش، ج2، ص748.</ref>  
==سیره عملی و اخلاقی==
سیده ملک‌خاتون یک دختر معمولی و روستایی بود که در سن 20 سالگی با فخرالدوله آشنا شد.<ref> . نجمی، شیرزن دیالمه یا ملک‌خاتون، 1376ش، ص19. </ref>  او یک دختر خردمند و با اراده از خانوادة پای‌بند به اصول مذهبی و احکام شرعی است.<ref> . نجمی، شیرزن دیالمه یا ملک‌خاتون، 1376ش، ص26 و 34.</ref>  سیده ملک‌خاتون شرط [[ازدواج]] خود با فخرالدوله را نکاح شرعی با مراسم ساده بیان داشت؛ فخرالدوله که فریفته کمالات او شده بود، شرط را پذیرفت. سیده ملک‌خاتون پس از ورود به قصر سلطان نیز پایبند به مبانی مذهبی و اخلاقی بود و کوچک‌ترین خللی به [[ایمان]] او وارد نشد.<ref>  . نجمی، شیرزن دیالمه یا ملک‌خاتون، 1376ش، ص24-26.</ref>  سیده پس از مرگ همسر و به دست گرفتن قدرت همواره به دادگری و رسیدگی به امور مردم پایبند بود و در این مسیر هیچ‌گاه از مسیر راستی و درستی منحرف نشد.<ref> . نجمی، شیرزن دیالمه یا ملک‌خاتون، 1376ش، ص184.</ref>  او در مقام تربیت فرزند نیز برای آموزش مجد‌الدوله استادان صاحب‌نام و عالمي از جمله احمد ‌بن ‌فارسي همداني، عالم لغوي و دانشمندان شيعه مذهب از فلسفه و كلام  برگزید و زمينة آموزش‌هاي مذهبي و علمي او را فراهم كرد.<ref>  [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172145 . ترکمنی ‌آذر، «حاکمان زن شیعه‌مذهب در تاریخ ایران»، 1384-1385ش، ص55.]</ref>  
==فعالیت‌های سیاسی==
===مشاور همسر در مملکت‌داری===
به گفته مورخان سیده ملک‌خاتون نقش سیاسی مهمی در دوران حکومت فخر‌الدوله و مجدالدوله داشت. وی افراد قابل اعتمادی را برای اطلاع از همه امور حکومتی و کارها گماشته<ref>  . نجمی، شیرزن دیالمه یا ملک‌خاتون، 1376ش، ص35.</ref>  و با یاری همسر خود و با تدبیر و دور‌اندیشی بر همه امور حکومتی ایران تسلط و نفوذ داشت.<ref>  . نجمی، شیرزن دیالمه یا ملک‌خاتون، 1376ش، ص93.</ref>  پس از مرگ فخرالدوله، سیده ملک خاتون، ابوطالب رستم ملقب به مجدالدوله را جانشين پدر کرد. حکومت همدان را به ابوطاهر ملقب به شمس‌الدوله و اصفهان را به ابوشجاع بویه ملقب به عین‌الدوله سپرد. سیده ملک‌خاتون با حمایت‌های برادر و مقتدران محلی و خویشاوندان و با اقتدار کامل، شورش‌های فرماندهان سپاهیان و توطئه‌های کارگزاران درباری را سرکوب کرد و بر تمام امورحکومتی مسلط شد.<ref>  [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172145 . ترکمنی ‌آذر، «حاکمان زن شیعه‌مذهب در تاریخ ایران»، 1384-1385ش، ص52.]</ref>  او با درایت تلاش کرد تا مسائل و درگیری‌های منطقه، خلیفه و حکمرانان نواحی مختلف را حل کند.<ref>  [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/565999 . توکلی، «سیده‌ملک‌خاتون نخستین فرمانروای زن شیعه ایرانی»، 1387ش، ص50.] </ref>  
===شکست سلطان‌محمود‌غزنوی با درایت سیاسی===
مهم‌ترین دستاورد حکمرانی سیده ملک‌خاتون، حفظ قلمرو ری از تهدید و حملات نظامی سلطان‌ محمود غزنوی بود.<ref>  [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172145 . ترکمنی ‌آذر، «حاکمان زن شیعه‌مذهب در تاریخ ایران»، 1384-1385ش، ص53.]</ref>  سلطان محمود غزنوي پس از فتوحات بسیار در خراسان و هند و غزنه، طی نامه‌ای از سیده ملک‌خاتون خواست که از او اطاعت کند و درصورت تخلف به ری لشکرکشی خواهد کرد. سیده در پاسخ به سلطان محمود گفت که با همه توان در مقابل او می ایستد و  این جنگ از دو حالت خارج نیست؛ یا سلطان محمود در جنگ با زنی شکست می‌خورد که جز ننگ چیزی نصیب او نخواهد شد و یا پیروز می‌شود که پیروزی بر یک زن افتخاری ندارد.<ref>  [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172145 . ترکمنی ‌آذر، «حاکمان زن شیعه‌مذهب در تاریخ ایران»، 1384-1385ش، ص54.]</ref>  بنابراین تا او زنده بود سلطان محمود به ری حمله نکرد.<ref>  . شهیدی، سرگذشت تهران، 1383ش، ص327-326. </ref> 
===دفع توطئه فرزند با مدیریت اوضاع سیاسی=== 
پس از اینکه مجد‌الدوله به سن رشد رسید، در فکر باز پس گرفتن حکومت از مادر افتاد و علی‌رغم مخالفت مادر برای خود وزیر انتخاب کرد. سیده ملک‌خاتون برای دفع فتنه، در سال 397ق مجدالدوله را دستگیر و شمس‌الدوله را حاکم ری کرد. یک‌سال بعد شمس‌الدوله به‌منظور گرفتن زمام امور به توطئه‌چيني پرداخت، برای همین سیده ملک‌خاتون او را به همدان بازگرداند و دوباره مجد‌الدوله را زیر نظر خود بر امارت ری منصوب کرد.<ref>  . آشتیانی، تاریخ ایران پس از اسلام: از صدر اسلام تا انقراض قاجاریه، 1389 ش، ص163.</ref>  
==فعالیت‌های اقتصادی==
سیده ملک‌خاتون علاوه بر نظارت بر امور سیاسی، بر امور مالی نیز نظارت کامل داشت و کلید خزاین را تا هنگام مرگ فخر‌الدوله در اختیار داشت.<ref>  [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172145 . ترکمنی‌ آذر، «حاکمان زن شیعه مذهب در تاریخ ایران»، 1384-1385ش، ص52.]</ref>  وی به پشتوانه ارثیه سلطنتی که فخرالدوله برای او برجای گذاشته بود توانست به‌خوبی به ادارة امور مملکتی بپردازد. همچنین با درایت اقتصادی خود و نظارت بر ضرب سکه و مخارج دربار، نبض اقتصادی حکومت را به دست گرفت.<ref>  [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/565999 . توکلی، «سیده ملک‌خاتون نخستین فرمانروای زن شیعه ایرانی»، 1387ش، ص48.]</ref>  
==فعالیت‌های فرهنگی==
# سیده ملک‌خاتون با تلاش فراوان، سرزمین‌های بسیاری را آباد کرد.<ref>  [https://noorlib.ir/book/info/88368 . ری‌شهری و دیگران، دانشنامۀ ری، 1389ش، ص485.]</ref>  او کتابخانه‌های بسیاری ساخت و در اختیار دانشمندان قرار داد. در دوران او از کتاب‌ و کتابخانه‌ها به‌شدت محافظت شد.<ref>  . رضایی اصفهانی، شیعه و علوم اسلامی، ج2، 1397ش، ص217.</ref>  دانشمندان در این دوران از امنیت جانی، آرامش و تسهیلات علمی برخوردار بودند. با وجود امنیت سیاسی که در منطقه حاکم شده بود، ارتباط علمی قوی بین ایران و بغداد برقرار شد و علما و دانشمندان زیادی جهت تحصیل علم از ری و قم به بغداد عزیمت کردند و پس از تحصیل برگشتند. علم و دانش در زمان او پیشرفت چشم‌گیری کرد.<ref>  [https://noorlib.ir/book/info/59893 . فقیهی مقدس، آثار و شخصیت‌های بانوان شیعه در علوم اسلامی،1397ش، ص189.]</ref>  
# دربار او محل تجمع ادبا، فلاسفه و دانشمندان بود.<ref>  [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/565999 . توکلی، «سیده ‌ملک‌خاتون نخستین فرمانروای زن شیعه ایرانی»، 1387ش، ص57.]</ref>  وی از دانشمندان حمایت می‌کرد و از جمله ابو‌علي سينا دانشمند فيلسوف نامي ايران را  كه از سپاهيان غزنوي گريخته بود، به دربار خود راه داد.<ref>  [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172145 . ترکمنی آذر، «حاکمان زن شیعه مذهب در تاریخ ایران»، 1384-1385ش، ص53.]</ref>  ابن‌سینا نیز دانش و علم خود را در خدمت به او و مجدالدوله به کار بست و بیماران بسیاری از نزدیکان او را معالجه کرد.<ref>  . نجمی، شیرزن دیالمه یا ملک‌خاتون، 1376ش، ص190.</ref>  سیده ملک‌خاتون كتابخانه مجد‌الدوله كه غني از كتب علم نجوم و حكمت بود را در اختيار این حکیم فرزانه قرار داد.<ref>  [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172145 . ترکمنی ‌آذر، «حاکمان زن شیعه مذهب در تاریخ ایران»، 1384-1385ش، ص55.]</ref>
     
==شیوه فرمانروایی==
سیده ملک‌خاتون روزها در مکانی مخصوص پشت پرده حریر می‌نشست و با نقابی زرین بر چهره به کارهای مردم رسیدگی می‌کرد. با صبر و حوصله فراوان به صحبت‌ها و درخواست‌های مردم گوش فرا می‌داد و پس از بررسی تمام جوانب کار، با قاطعیت دستور صادر می‌کرد و از هیچ‌گونه تعدی و ظلمی نمی‌گذشت. در زمان او آرامش در شهرها و روستاها حکم‌فرما بود و فرمانروایان و مردان صاحب‌قدرت جرأت ظلم و تجاوز به حقوق دیگران را نداشتند.<ref>  . نجمی، شیرزن دیالمه یا ملک‌خاتون، 1376ش، ص184.</ref>  او اولین فرمانروای زن شیعی ایران بود که ثابت کرد میان پای‌بندی به اصول و احکام دین مانند پوشش اسلامی بانوان و اشتغال به امور حکومتی منافاتی وجود ندارد.<ref>  . راوندي، تاريخ اجتماعي ايران، 1354ش، ج3، ص650.</ref> 
==درگذشت==
سیده ملک‌خاتون در سن هشتاد‌سالگی در سال 419ق از دنیا رفت.<ref>  [https://noorlib.ir/book/info/88368 .   ری‌شهری و دیگران، دانشنامۀ ری، 1389ش، ص486.]</ref>  برخی مورخین علت مرگ وی  را مسموم شدن به‌دست فرزند ناسپاس‌ خود، مجدالدوله بیان کرده‌اند.<ref> [https://rasekhoon.net/article/show/627559/%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D9%86%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%DB%8C . زیارت شهیدان کنار مقبره بی‌بی، نشریه همشهری، 1391ش.]</ref>  پس از مرگ سیده ملک‌خاتون، مجدالدوله که پادشاهی ضعیف‌النفس بود<ref>  . قدیانی، فرهنگ جامع تاریخ ایران، 1387ش، ج2، ص748.</ref>  به‌دلیل وحشت از شورش سپاهیان خود، براي حفظ جان، نامه‌ای به محمود غزنوی نوشت و او را به ری دعوت کرد.<ref>  [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172145 . ترکمنی ‌آذر، «حاکمان زن شیعه مذهب در تاریخ ایران»، 1384-1385ش، ص55.]</ref>  محمود هم از این فرصت استفاده کرد و مجدالدوله را دستگیر کرد و به قتل رساند<ref>  . قدیانی، فرهنگ جامع تاریخ ایران، 1387ش، ج2، ص748.</ref>  و شاخۀ جبال حكومت آل‌بويه در سال 420ش به‌دست غزنویان منقرض شد.<ref>  [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172145 . ترکمنی آذر، «حاکمان زن شیعه مذهب در تاریخ ایران»، 1384-1385ش، ص55.]</ref>  

==امامزاده سیده ملک‌خاتون==
در جنوب [[تهران]]، در جاده تهران به‌ خراسان، یک بقعه سادة خشتى با پوشش ضربى آجرى به نام آستان سیده ملک‌خاتون وجود دارد. برخى مورخان این آرامگاه را به سیده ملک‌خاتون منتسب کرده‌اند.<ref>  . شهیدی، سرگذشت تهران، 1383¬ش، ص32۵.</ref>  
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* آشتیانی، اقبال، عباس، تاریخ ایران پس از اسلام: از صدر اسلام تا انقراض قاجاریه، تهران، نامک، چاپ هفتم 1389ش. 
* ترکمنی آذر، پروين، «حاکمان زن شیعه مذهب در تاریخ ایران (سیده ملک خاتون، ترکان خاتون، جان بیگم خاتون)»، شماره 6 و 7، زمستان 1384ش- 1385ش.
* توکلی، فائزه، «سیده ملک‌خاتون نخستین فرمانروای زن شیعه ایرانی»، نشریه بانوان شیعه، شماره 16، 1387ش.
* راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، تهران، امیرکبیر، 1354ش.
* رضایی اصفهانی، محمدعلی، شیعه و علوم اسلامی، قم، علی ‌بن ابی‌طالب، 1397ش.
* ری‌شهری، محمد و دیگران، دانشنامه ری، قم، دارالحديث، 1398ش.
* «زیارت شهیدان کنار مقبره بی‌بی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 12شهريور 1391ش.
* شهیدی، حسین، سرگذشت تهران، تهران، راه مانا، 1383ش.
* فقیهی مقدس، نفیسه، آثار و شخصیت‌های بانوان شیعه در علوم اسلامی، قم، امام علی ‌بن ابی‌طالب،1397ش.
* قدیانی، عباس، فرهنگ جامع ایران، تهران، آرون، 1387ش.