نمایش مبدأ برای شایعه

[[پرونده:شایعه.png|جایگزین=انتشار شایعه بازداشت خانگی اسماعیل قاآنی از سوی شبکه ایران اینترنشنال|بندانگشتی|انتشار شایعه بازداشت خانگی اسماعیل قاآنی از سوی شبکه ایران اینترنشنال]]
'''شایعه'''؛ انتشار خبر ساختگی و بدون منبع مطمئن.

شایعه، به‌عنوان خبری بی‌اعتبار و فاقد منبع مطمئن که اغلب با جملاتی مبهم مانند «می‌گویند» آغاز می‌شود، پدیده‌ای جهانی است که از منظر علوم اجتماعی، نوعی ناهنجاری اجتماعی شمرده می‌شود که در شرایط بحران شدت می‌یابد و گاهی خود بحران‌آفرین می‌شود. عواملی نظیر اهمیت و ابهام موضوع، ضعف اطلاع‌رسانی رسمی، ویژگی‌های شخصیتی مانند [[زودباوری]] و [[احساس ناامنی]] در شکل‌گیری و گسترش شایعه نقش دارند. شایعه پیامدهایی مانند [[نقض حریم خصوصی]]، کاهش [[سلامت روان]]، تضعیف [[سرمایه اجتماعی]]، کاهش [[بهره‌وری]] و آسیب به صنایعی مانند [[گردشگری]]، بی‌اعتمادی به مسئولان و اخلال در [[نظم عمومی]] را به همراه دارد. با این حال، کارشناسان برای آن کارکردهایی چون بازتاب نیازها و ترس‌های جمعی و حتی ابزاری برای [[سنجش افکار عمومی]] نیز قائل هستند. [[مدیریت شایعه]] نیازمند اطلاع‌رسانی سریع و دقیق از سوی رسانه‌های رسمی، بهره‌گیری از [[نخبگان]] برای اقناع [[افکار عمومی]] و ارتقای [[سواد رسانه‌ای]] و [[تفکر انتقادی]] در [[جامعه]] است. امروزه [[شبکه‌های اجتماعی]] نیز با الگوریتم‌های خود بستری برای نشر سریع شایعات فراهم آورده‌اند و فقدان هویت واقعی کاربران و نبود کنترل کافی بر محتوا، این چالش را تشدید کرده است.

== مفهوم‌شناسی ==
واژه عربی شایعه به‌معنای خبر بی‌اصل و نادرست یا خبری که درستی آن معلوم نیست،<ref>[https://abadis.ir/fatofa/شایعه/ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شایعه.]</ref> در اصطلاح به خبری گفته می‌شود که بدون استناد به منبع مطمئن میان افراد یا جامعه منتشر می‌شود. غالب شایعات پیرامون رویدادهای مهم، اشخاص مشهور، مسئولان، سازمان‌ها و نهادها ساخته و پرداخته می‌شود.<ref>[https://jpsyedu.ut.ac.ir/article_12922.html افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص3.]</ref> منبع خبر در شایعه کم‌رنگ بوده و غالباً با جملاتی مثل «می‌گویند»، «راستی شنیده‌ای» آغاز می‌شود یا اینکه شنیدهٔ خود را به افراد مورد اطلاع نسبت می‌دهند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1628237038-10444-1400-22.pdf کرامتی مقدم و دیگران، «مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه»، ۱۴۰۰ش، ص۱۵۹.]</ref> بعضی پژوهشگران مطالعات اجتماعی، تفاوت اصلی [[دروغ]] و شایعه را در دو عنصر عمد و آگاهی می‌دانند؛ در دروغ، فرد یا گروهی آگاهانه و با قصد مشخص [[حقیقت]] را کتمان یا [[تحریف]] می‌کند، در حالی که در شایعه، لزوماً چنین خودآگاهی وجود ندارد و ممکن است انتقال‌دهندگان نیز دربارهٔ آن تردید داشته باشند، اما احتمال نادرست بودن آن را نادیده می‌گیرند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/26289/تبارشناسی-%C2«Ø´Ø§ÛØ¹Ù%C2»-Ø¯Ø±-Ú¯ÙØª-ÙÚ¯Ù-Ø¨Ø§-ÙØ§ØµØ±-ÙÚ©ÙÙÛ فکوهی، «تبارشناسی شایعه»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

گاهی برای باورپذیر کردن شایعه، بخشی از خبر تاییدشده و واقعیت در آن گنجانده می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1185625/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C?q=%D8%B4%D8%A7%D حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴1.]</ref> [[قرآن]] شایعه‌پردازان را '''مرجفون''' نامیده<ref>سوره احزاب، آیه 60.</ref> به‌معنای کسانی‌که شایعه می‌پراکنند تا جامعه را دچار تشویش و اضطراب کنند.<ref>[https://lib.eshia.ir/27575/17/458/%C2«ÙÙØ±ÙØ¬ÙÙÙÙÙ%C2»_Ø§Ø²_ÙØ§Ø¯Ù_%C2«Ø§Ø±Ø¬Ø§Ù%C2»Ø مکارم شیرازی،  تفسیر نمونه، ج17، ص458.]</ref> مطالعات نشان می‌دهد که شایعات در همهٔ جوامع وجود دارد. بعضی پژوهشگران عقیده دارند هرجا که [[انسان]] و [[زبان]] وجود دارد. شایعه نیز به وجود می‌آید.<ref>[https://www.qjmst.ir/article_27122_a4111706bdc4b0445173f69f8418889b.pdf عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص66.]</ref> دانشمندان [[علوم اجتماعی]]، شایعه را جزئی از [[فرهنگ]]<ref>[https://sid.ir/paper/222064/fa چراغی، «شایعه و شایعه‌پردازی در عصر قاجار»، ۱۳۹۰ش، ص۲۲.]</ref> و یک پدیدهٔ اجتماعی تلقی می‌کنند.<ref>[https://www.qjmst.ir/article_27122_a4111706bdc4b0445173f69f8418889b.pdf عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص67.]</ref>

== پیشینه ==
شایعه‌سازی، سابقه طولانی در جامعه بشری دارد. در تاریخ ایران، شایعات پیرامون زندگی و مرگ پادشاهان و درباریان، رواج بسیاری داشته است؛ از شایعه مرگ اسکندر به هنگام زخمی‌شدن او در جنگ با مالیان گرفته؛<ref>پیرنیا، تاریخ ایران باستان، 1362ش، ج2، ص1827-1828.</ref> تا شایعه فوت ناصرالدین شاه قاجار به هنگام کسالت او.<ref>عین‌السلطنة، روزنامه خاطرات عین‌السلطنة، 1368ش، ج2، ص1131.</ref> در [[نهضت مشروطه]]، شایعات فراوانی دربارهٔ شخصیت‌های اصلی نهضت، در جامعه ایرانی رواج یافت.<ref>ابوالحسنی، کالبد شکافی چند شایعه دربارهٔ شیخ فضل‌الله نوری، 1391ش، ص13.</ref> در تاریخ صدر اسلام نیز به شایعه کشته‌شدن پیامبر خدا در جنگ احد، اشاره شده که باعث تضعیف سپاه مسلمانان شد.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج3، 1374ش، صص114-119.</ref>

== انواع شایعه ==
[[پرونده:شایعه۱.png|جایگزین=واکنش محمدعلی کشاورز به شایعه درگذشت خودش|بندانگشتی|واکنش محمدعلی کشاورز به شایعه درگذشت خودش]]
در منابع علوم اجتماعی و ارتباطات، شایعه از منظرهای مختلفی، دسته‌بندی شده است، ازجمله:
* '''محتوا''': بعضی شایعات بازتاب‌دهندهٔ آرزوها، تمایلات و امیدهای یک گروه اجتماعی هستند که از آن با عنوان شایعات رؤیایی یاد می‌شود. بعضی شایعات نیز ترس‌ها، نگرانی‌ها و احساس ناامنی یک گروه خاص را منعکس می‌سازند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1185625/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C?q=%D8%B4%D8%A7%D حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص45.]</ref>
* '''انتشار''': برخی شایعات در آغاز به‌صورت پنهانی و همراه با احساس رازداری میان افراد منتشر می‌شود و برخی دیگر در زمان کوتاه و با سرعت بالا انتشار می‌یابد. به اعتقاد کارشناسان، این دسته از شایعات غالباً با هیجانات و عواطف شدید همراه هستند و همین ویژگی موجب گسترش سریع آن‌ها می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1185625/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C?q=%D8%B4%D8%A7%D حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص43-44.]</ref>
* '''ماندگاری''': برخی شایعات تنها در دوره‌ای کوتاه اثرگذارند و سپس فروکش می‌کنند، اما برخی دیگر برای مدتی طولانی در ذهن و رفتار افراد باقی می‌مانند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که بعضی شایعات، با وجود آنکه پس از مدتی خاموش می‌شوند، اما در گذر زمان با قالبی جدید، دوباره بازتولید و منتشر می‌شوند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1185625/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C?q=%D8%B4%D8%A7%D حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴۸-۴۹.]</ref>

== زمینه‌های ایجاد و گسترش شایعه ==
نظریه‌پردازان [[علوم ارتباطات]]، شایعه را یک کنش متقابل طبیعی در تمام جوامع بشری برمی‌شمرند.<ref>[https://www.qjmst.ir/article_27122_a4111706bdc4b0445173f69f8418889b.pdf عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص67.]</ref> با این‌حال بعضی شرایط و عوامل فردی و اجتماعی را نیز در شکل‌گیری یا فراگیری شایعه مؤثر می‌دانند،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1628237038-10444-1400-22.pdf کرامتی مقدم، مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه، ۱۴۰۰ش، ص۱۵۹.]</ref> ازجمله:

=== عوامل مؤثر در شکل‌گیری شایعه ===
* '''اهمیت و ابهام''': بر اساس دیدگاه کارشناسان علوم اجتماعی، دو عامل اهمیت موضوع و ابهام اطلاعات از مهم‌ترین زمینه‌های شکل‌گیری شایعه محسوب می‌شوند.<ref>[https://journals.iau.ir/article_510728_606c164ff2b01ec4ed6acd6d2a760bee.pdf غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص1.]</ref>
* '''ضعف در اطلاع‌رسانی''': نبود اطلاع‌رسانی سریع، دقیق و قابل اعتماد در [[جامعه]]، شرایط مساعدتری برای انتشار و گسترش شایعات ایجاد می‌کند.<ref>[https://journals.iau.ir/article_510728_606c164ff2b01ec4ed6acd6d2a760bee.pdf غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص2.]</ref>

=== عوامل مؤثر در پذیرش و فراگیری شایعه ===
* '''ویژگی‌های شناختی و شخصیتی:''' مانند [[ساده‌اندیشی]] و [[زودباوری]]، پایین بودن [[اعتماد به نفس]]، فقدان احساس امنیت روانی، نبود اطمینان به وضعیت حال و آینده.<ref>[https://jpsyedu.ut.ac.ir/article_12922_8f8247db0fc32602b27a28739be75b8f.pdf افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص8-9.]</ref>
* '''انگیزهٔ جلب توجه''': برخی پژوهشگران معتقدند انگیزهٔ جلب توجه اجتماعی، به‌ویژه در افرادی با اعتماد به نفس پایین یا مبتلا به [[خودتحقیری]]، می‌تواند از عوامل تکرار، بازنشر و حتی تولید شایعه باشد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1185625/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C?q=%D8%B4%D8%A7%D حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۵۰.]</ref>
* '''همگنی گروهی:''' مطالعات نشان می‌دهد شایعه میان گروه‌های همگن و افراد هم‌فکر، نفوذ و گسترش بیشتری دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1185625/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C?q=%D8%B4%D8%A7%D حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص41.]</ref>

== پیامدهای شایعه ==
[[پرونده:شایعه۲.png|جایگزین=واکنش گوهر خیراندیش به شایعه مهاجرتش از ایران|بندانگشتی|واکنش گوهر خیراندیش به شایعه مهاجرتش از ایران]]
از منظر علوم رفتاری و اجتماعی، شایعه دارای توانمندی ذاتی برای ایجاد اثرات مخرب و بلندمدت در سطوح فردی، سازمانی و جامعه‌شناختی است.

'''پیامدهای فردی''': بعضی مطالعات در زمینهٔ برهم‌کنش میان شایعه و [[سلامت روانی]] افراد نشان داده که شایعه به‌مثابه یک عامل برای نقض [[حریم شخصی]]، [[تهمت]]، [[افترا]] و بی‌اعتبار ساختن اشخاص عمل می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/بررسی-نقش-رسانه-ملی-در-پیشگیری-از-بروز-و-مقابله-با-ترویج-شایعه-در-جامعه-با-تاکید-بر-مبانی-اسلامی رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۲-ص۱۳۳.]</ref> همچنین همبستگی مثبت معناداری میان دریافت شایعات منفی و شاخص‌هایی چون خستگی مزمن روانی و کاهش مراقبت حرفه‌ای و تعهد شغلی و فرهنگ ایمنی وجود دارد.<ref>[https://psychologicalscience.ir/article-1-259-en.pdf بابایی آقبلاغ و ستاری اردبیلی، «بررسی سازه‌های شکل دهنده رفتار شایعه‌سازی، روانی اجتماعی و سازمانی»، 1397ش،]</ref>

'''پیامدهای جامعه‌شناختی''': بعضی تحلیل‌های جامعه‌شناختی، شایعه را به‌عنوان یک عامل مختل‌کنندهٔ ساختار اجتماعی دسته‌بندی می‌کند. بر این پایه، شایعه به‌عنوان عاملی برای [[اضطراب اجتماعی]]، تضعیف [[سرمایه اجتماعی]]، ایجاد اختلال در فرایند [[جامعه‌پذیری]]<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/بررسی-نقش-رسانه-ملی-در-پیشگیری-از-بروز-و-مقابله-با-ترویج-شایعه-در-جامعه-با-تاکید-بر-مبانی-اسلامی رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.]</ref> و نیز القای حس [[خودتحقیری]] در یک جمع خاص عمل می‌کند.<ref>[https://kayhan.ir/fa/news/164412/حمله-بی‌امان-به-هویت-ایرانی-باالقای-خود-تحقیری درویشی، «حمله بی‌امان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وب‌سایت روزنامه کیهان.]</ref>

'''پیامدهای اقتصادی''': کارشناسان، شایعه را به‌عنوان یک متغیر خارجی مهم در کاهش بهره‌وری و بازدهی تولید بر می‌شمرند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/بررسی-نقش-رسانه-ملی-در-پیشگیری-از-بروز-و-مقابله-با-ترویج-شایعه-در-جامعه-با-تاکید-بر-مبانی-اسلامی رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.]</ref> در یک مطالعهٔ موردی، انتشار شایعات پیرامون اسیدپاشی در دورهٔ زمانی خاصی در [[اصفهان]]، نشان از وارد آمدن خسارات زیادی بر [[اقتصاد گردشگری]] در آن مقطع داشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/بررسی-نقش-رسانه-ملی-در-پیشگیری-از-بروز-و-مقابله-با-ترویج-شایعه-در-جامعه-با-تاکید-بر-مبانی-اسلامی رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۸۴.]</ref>

'''پیامدهای سیاسی''': بعضی تحلیلگران سیاسی بر این باورند که شایعه می‌تواند سبب بی‌اعتمادی مردم به مسئولان<ref>نعامی، آسیب‌شناسی شایعه در قرآن، ص۵۹.</ref> و تشویش و اختلاف در [[جامعه]] شده، [[نظم سیاسی]] را برهم‌زند<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/بررسی-نقش-رسانه-ملی-در-پیشگیری-از-بروز-و-مقابله-با-ترویج-شایعه-در-جامعه-با-تاکید-بر-مبانی-اسلامی رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۲.]</ref> و زمینه را برای سیطرهٔ بیگانگان فراهم کند.<ref>نعامی، آسیب‌شناسی شایعه در قرآن، ص۵۷.</ref> همچنین متخصصان [[علوم نظامی]]، شایعه را ابزاری کلیدی در [[جنگ روانی]] می‌دانند که می‌تواند سرنوشت یک جنگ یا یک [[ملت]] را بدون درگیری مستقیمِ نظامی، تعیین کند.<ref>[https://journals.iau.ir/article_510728_606c164ff2b01ec4ed6acd6d2a760bee.pdf غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص14.]</ref>

'''پیامدهای سازمانی''': شایعه می‌تواند آرامش روانی کارکنان را مختل کرده و عملکرد آنها را کاهش داده و اعتبار سازمان را در معرض فرسایش قرار دهد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1749237793-68434021bede9-10196-47-6.pdf منطقی، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲.]</ref>

== کارکردهای شایعه ==
بعضی از پژوهشگران علوم اجتماعی، مطالعهٔ شایعات میان یک گروه را معیاری برای سنجش روانی و نیازهای آن گروه و شاخصی برای شناخت روانی افراد تکرارکنندهٔ آن تلقی می‌کنند. برای مثال اگر مضمون شایعه بدبینانه باشد نشان‌دهندهٔ نگرانی و [[اضطراب]] و اگر مضمون آن امیدوارانه باشد نشان‌دهندهٔ [[امیدواری]] آنها است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1185625/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C?q=%D8%B4%D8%A7%D حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴۰.]</ref> همچنین مطالعات موردی در بعضی جوامع، گویای استفاده از شایعه به‌عنوان یک ابزار نظرسنجی غیررسمی است. به این صورت که از شایعه‌پراکنی و بازخورد عمومی برای ارزیابی میزان خطرات یک سیاست پیشنهادی استفاده می‌شود یا این‌که با [[شایعه‌پراکنی]] برای پذیرش یک تصمیم زمینه‌سازی می‌کنند. گاهی نیز با اعلام شایعاتی مثل [[استعفا]]، میزان محبوبیت فردی را مورد سنجش قرار می‌دهند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/بررسی-نقش-رسانه-ملی-در-پیشگیری-از-بروز-و-مقابله-با-ترویج-شایعه-در-جامعه-با-تاکید-بر-مبانی-اسلامی رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۱.]</ref>

== مدیریت شایعه ==
از نگاه کارشناسان، پدیدهٔ شایعه در دنیای امروز، برای کشورهای مختلف و به ویژه در [[کشورهای در حال توسعه]]، به یکی از جنبه‌های مهم [[امنیت نرم]] تبدیل شده است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1628237038-10444-1400-22.pdf کرامتی مقدم، مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه، ۱۴۰۰ش، ص165.]</ref> در این دیدگاه، استفادهٔ مؤثر از [[رسانه]] یکی از حیاتی‌ترین ابزارها برای [[مدیریت شایعه]] به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/بررسی-نقش-رسانه-ملی-در-پیشگیری-از-بروز-و-مقابله-با-ترویج-شایعه-در-جامعه-با-تاکید-بر-مبانی-اسلامی رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱62.]</ref> شروع به‌موقع و ابتکار عمل، [[بمباران اطلاعاتی]] و جریان‌سازی متناسب با وقوع حادثه، از جمله مواردی هستند که کارشناسان در مدیریت شایعه بر آن تأکید دارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/بررسی-نقش-رسانه-ملی-در-پیشگیری-از-بروز-و-مقابله-با-ترویج-شایعه-در-جامعه-با-تاکید-بر-مبانی-اسلامی رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۸7.]</ref> همچنین به عقیدهٔ پژوهشگران، آموزش همگانی در شناخت ماهیت شایعه و پرورش تفکر منطقی برای تقویت توانایی افراد در سنجش صحت اخبار، می‌تواند به افزایش [[آگاهی عمومی]] کمک کرده و خطر اثرپذیری از شایعات را کاهش دهد.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/شایعه «شایعه»، وب‌سایت دانشنامه اسلامی.]</ref>

بر اساس یافته‌های تحقیقی، ارسال پیام‌های اقناعی از سوی [[نخبگان]] به‌ویژه پیام‌هایی که همراه با اشاره به عواقب و پیامدهای ناگوار شایعه بوده، احتمال متقاعد شدن مردم را افزایش می‌دهد و می‌تواند [[پایگاه اجتماعی|پایگاه‌های اجتماعی]] را در برابر پیام‌های مخرب و ابهام‌زا ایمن کند. برای متقاعد کردن مردم، بهره‌گیری از کارشناسان و افرادی که در نظر عموم آگاه‌تر به‌شمار می‌روند، تأثیر بیشتری در مدیریت شایعه دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/بررسی-نقش-رسانه-ملی-در-پیشگیری-از-بروز-و-مقابله-با-ترویج-شایعه-در-جامعه-با-تاکید-بر-مبانی-اسلامی رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص167-۱72.]</ref>

در [[آموزه‌های دینی]] با توصیه‌های اخلاقی مثل [[حسن‌ظن]] به یکدیگر و پرهیز از سخن‌پراکنی علیه همدیگر و نیز تهدید شایعه‌پراکنان به [[عذاب]]<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1749237793-68434021bede9-10196-47-6.pdf منطقی، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۷۴.]</ref> تلاش شده از انتشار شایعه جلوگیری شود. آموزه‌های دینی با دستور به رها کردن سخنی که علم به آن نداریم،<ref>[https://lib.eshia.ir/11025/15/169/لا_تقل_ما_لا_تعلم حرّ العاملی، وسائل الشیعة، ج15، ص169.]</ref> از [[مسلمانان]] می‌خواهد موضوعات مهمی را که برای امنیت جامعه، خطرآفرین بوده یا سبب ترس می‌شود، به حاکمان واگذار کرده و از شایعه‌پراکنی پرهیز کنند.<ref>سوره نساء. آیه ۸۳.</ref>

== شایعه در فضای مجازی ==
امروزه، [[شبکه‌های اجتماعی]] و [[فضای مجازی]]، یکی از بسترهای کارآمد برای نشر سریع اطلاعات<ref>[https://www.sid.ir/paper/984909/fa قمی اویل و دیگران، «واکاوی مدیریت شایعه در بستر شبکه‌های اجتماعی با روش فراترکیب از منظر مفاهیم اسلامی»، ۱۴۰۰ش، ص۱۷۴.]</ref> و ابزاری مهم برای کسب اخبار در سراسر جهان محسوب می‌شود. با این حال، کارشناسان، انتشار شایعه از طریق شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی را یکی از تهدیدات مهم رسانه‌ای در همهٔ جوامع برشمرده‌اند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1563697341-10227-97-13.pdf آزادی و دیگران، «تفاوت‌های خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریه‌پردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص11-12.]</ref> هر روزه شایعات زیادی در موضوعات مختلف اجتماعی یا سیاسی مثل مرگ چهره‌های مشهور، پیام‌های با محتوای برانگیزانندهٔ احساسات، [[شایعات انتخاباتی]]، شایعات مربوط به خطرات، در شبکه‌های اجتماعی انتشار می‌یابد.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/5822674/شایعاتی-که-در-فضای-مجازی-رواج-پیدا-کرده-است-۵-شایعه-رایج-در-شبکه‌های-اجتماعی «شایعاتی که در فضای مجازی رواج پیدا کرده است/ ۵ شایعه رایج در شبکه‌های اجتماعی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان].</ref> وقوع شایعه در [[آمریکا]] در سال ۲۰۱۶م به حدی بود که واژه Fake News به‌معنای خبر جعلی، به‌عنوان کلمهٔ سال انتخاب شد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1563697341-10227-97-13.pdf آزادی و دیگران، «تفاوت‌های خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریه‌پردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص12.]</ref> بعضی کارشناسان با اشاره به نوع طراحی شبکه‌های اجتماعی مانند [[اینستاگرام]] و [[تلگرام]]، انتشار خبر در آن‌ها را بر اساس الگوریتم‌ها، لایک‌ها و گرایش‌های خاصی دانسته‌اند که در آن، ارزش خبری یا درستی آن، کمترین اهمیت را دارد و الگوریتم‌ها تعیین می‌کنند چه چیزی دیده شود.<ref>[https://www.1pezeshk.com/archives/2026/02/moving-beyond-social-media-algorithms.html «پایان عصر خبرخوانی تصادفی؛ چرا شبکه‌های اجتماعی مراجع معتبری برای پیگیری اخبار نیستند؟»، وب‌سایت یک پزشک.]</ref>

به باور بعضی از کارشناسان، متغیرهایی مانند اعتماد به فضای مجازی، مشارکت افراد با طبقات اجتماعی مختلف در انتشار شایعه،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1592029218-10103-29-7.pdf دانش و دیگران، «تأثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، ص۱۲.]</ref> عدم امکان شناسایی هویت واقعی کاربران در شبکه‌های اجتماعی و نیز نبودِ کنترل بر محتوای تولید شده در این شبکه‌ها، در شکل‌گیری و ترویج سریع شایعات در فضای مجازی، مؤثر بوده است.<ref>[https://elmnet.ir/Content/UserProfile/Document/10046966-4b976e90-12bf-4684-b4e4-da3feac1cdae.pdf رضائیان فرد و چولکی، «بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکه‌های اجتماعی مجازی»، ۱۳۹۵ش، ص126.]</ref>

از نظر بعضی پژوهشگران اگر آگاهی‌های مورد نیاز از رسانه‌های رسمی تأمین نشود، شایعات از طریق فضای مجازی این خلأ را پر کرده و باور و رفتارها را شکل می‌دهد؛<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1592029218-10103-29-7.pdf دانش و دیگران، «تأثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، ص۱۲.]</ref> اما بعضی دیگر از کارشناسان با لازم دانستن آموزش [[سواد رسانه]] و جرم‌انگاری انتشار شایعه در فضای مجازی، تأکید دارند اطلاع‌رسانی از منابع رسمی به‌تنهایی برای جلوگیری از شایعه کافی نیست؛ بلکه اطلاع‌رسانی صحیح نیز در برابر انتشار شایعه، دچار چالش می‌شود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6252518/برخورد-پلیس-فتا-با-انتشاردهندگان-اخبار-کذب-و-شایعه-درفضای-مجازی مختار رضایی، «برخورد پلیس فتا با انتشاردهندگان اخبار کذب و شایعه درفضای مجازی»، خبرگزاری مهر.]</ref>

== شایعه در فرهنگ ایرانی ==
[[پرونده:شایعه۳.png|جایگزین=انتشار شایعه پنهان شدن سید علی خامنه‌ای در پناهگاه زیرزمینی|بندانگشتی|انتشار شایعه پنهان شدن سید علی خامنه‌ای در پناهگاه زیرزمینی از سوی شبکه ایران اینترنشنال]]
شایعه‌پراکنی در فرهنگ فارسی با اصطلاح «'''چو انداختن'''» نیز یاد می‌شود و به کسی که خبر دروغ و بی‌اساسی را شهرت دهد، '''چوانداز''' می‌گویند.<ref>[https://abadis.ir/fatofa/چو-انداختن/ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه چو انداختن].</ref> مثل‌های ایرانی مانند «[[از کاه، کوهی ساختن]]» و «[[یک کلاغ را چهل کلاغ کردن]]»،<ref>دهخدا، امثال و حکم، ج4، 1383ش، ص2049.</ref> در واکنش به شایعه‌پراکنانی است که خبر را با شاخ و برگ‌های فراوان نقل می‌کنند.<ref>[https://www.qjmst.ir/article_27122_a4111706bdc4b0445173f69f8418889b.pdf عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص66.]</ref> برخی پژوهشگران، [[فرهنگ شفاهی]] و [[ضرب‌المثل]]‌های مشهوری مثل «[[تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها]]»،<ref>[https://sid.ir/paper/222064/fa چراغی، «شایعه و شایعه پردازی در عصر قاجار»، ۱۳۹۰ش، ص۲5.]</ref> همچنین سطح مطالعهٔ کم را از عوامل اثرپذیری [[جامعه ایرانی]] در برابر شایعات می‌دانند.<ref>[https://elmnet.ir/Content/UserProfile/Document/10046966-4b976e90-12bf-4684-b4e4-da3feac1cdae.pdf رضائیان فرد و چولکی، «بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکه‌های اجتماعی مجازی»، ۱۳۹۵ش، ص126.]</ref>

=== چالش شایعه‌پراکنی در ایران ===
یکی از چالش‌ها در [[نظام جمهوری اسلامی ایران]]، شایعاتی است که اغلب از سوی [[مخالفان جمهوری اسلامی ایران|جریان‌های رسانه‌ای و گروه‌های مخالف]]، تولید و منتشر می‌شود. این شایعات، متناسب با دوره‌های مختلف، طیف وسیعی از موضوعات را دربر می‌گیرد، مثل شایعه [[تقلب انتخاباتی|تقلب در انتخابات]]، شایعه اختلاف میان مسئولین،<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2962 خامنه‌ای، «بیانات در خطبه‌های نمازجمعه»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> نزدیک بودن [[حملات آمریکا به ایران|حمله نظامی آمریکا]]، یا تولید شایعات علیه [[بسیج]] و [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]].<ref>[https://farsi.khamenei.ir/audio-content?id=53586 خامنه‌ای، «کلیپ صوتی؛ دشمن سراسیمه از جاذبه سپاه»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> بعضی از متخصصان، تولید این شایعات را، یکی از ابزارهای اصلی در [[جنگ نرم]] می‌دانند که با هدف ایجاد [[تفرقه]] و اجرای سیاست «[[تفرقه بینداز و حکومت کن]]» انتشار می‌یابد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=804 خامنه‌ای، «دیدار جمعی از علما و روحانیون با رهبر انقلاب در آستانه ماه مبارک رمضان»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> [[دروغ ۱۳]] نیز که از [[دروغ اول آوریل]] در فرهنگ غربی گرفته شده، در چند دههٔ اخیر، روز ۱۳ فروردین را با چو انداختن خبرهایی همراه می‌کند که گاهی ذهن جمع زیادی از ایرانیان را درگیر می‌سازد.<ref>«[https://www.imna.ir/news/416918/دروغ-سیزده-یا-دروغ-اول-آوریل-چیست-عکس دروغ سیزده یا دروغ اول آوریل چیست]»، خبرگزاری ایمنا.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* قرآن کریم.
* ابوالحسنی، علی، کالبد شکافی چند شایعه دربارهٔ شیخ فضل‌الله نوری، تهران، مؤسسه تاریخ معاصر ایران، ۱۳۹۱ش.
* افروز، غلامعلی، «مبانی روانشناختی شایعه»، مجله روان‌شناسی و علوم تربیتی، دوره ۲، شماره پیاپی ۸۸۲، ۱۳۷۴ش.
* بابایی آقبلاغ، مریم و ستاری اردبیلی، فرزاد، «بررسی سازه‌های شکل دهنده رفتار شایعه‌سازی، روانی اجتماعی و سازمانی»، مجله علوم روان‌شناختی، دوره ۱۷، شماره ۶۹، ۱۳۹۷ش.
* «پایان عصر خبرخوانی تصادفی؛ چرا شبکه‌های اجتماعی مراجع معتبری برای پیگیری اخبار نیستند؟»، وب‌سایت یک پزشک، تاریخ درج مطلب: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
* پیرنیا، حسن، تاریخ ایران باستان، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۲ش.
* جادران، زهرا سادات، «دلایل حرمت شایعه پراکنی و تأثیرات آن بر جامعه»، مجله معارف علوم اسلامی و علوم انسانی، شماره ۱۷، ۱۴۰۳ش.
* چراغی، زهره، «شایعه و شایعه‌پردازی در عصر قاجار»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، سال اول، شماره ۲، ۱۳۹۰ش.
* حرّ عاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۶ق.
* حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، مطالعات عملیات روانی، شماره ۸، ۱۳۸۴ش.
* خامنه‌ای، سیدعلی، «کلیپ صوتی؛ دشمن سراسیمه از جاذبه سپاه»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۴۰۲ش.
* خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در خطبه‌های نمازجمعه»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۸ مرداد ۱۳۷۸ش.
* خامنه‌ای، سیدعلی، «دیدار جمعی از علما و روحانیون با رهبر انقلاب در آستانه ماه مبارک رمضان»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۳۷۶ش.
* دانش، پروانه و دیگران، «تأثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه‌پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، مجله علوم خبری، سال هشتم، شماره ۲۹، ۱۳۹۸ش.
* «دروغ سیزده یا دروغ اول آوریل چیست»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ انتشار: ۱۲ فروردین ۱۳۹۹ ش.
* درویشی، سعید، «حمله بی‌امان به هویت ایرانی با القای خودتحقیری»، وب‌سایت روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۳۹۸ش.
* رئیسی وانانی، حسین، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، قم، انتشارات صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۹۶ش.
* رضائیان فرد، غلامرضا و چولکی، غلامرضا، «بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکه‌های اجتماعی مجازی»، فصلنامه مطالعات اطلاعات و امنیت انتظامی، سال ششم، شماره ۲، ۱۳۹۵ش.
* «شایعاتی که در فضای مجازی رواج پیدا کرده است/ ۵ شایعه رایج در شبکه‌های اجتماعی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مهر ۱۳۹۵ش.
* «شایعه»، وب‌سایت دانشنامه اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۴۰۲ش.
* عسگری، شاداب، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، علوم و فنون نظامی، سال ششم، ش۱۳، ۱۳۸۸ش.
* عین‌السلطنة، قهرمان میرزا، روزنامه خاطرات عین‌السلطنة، به تحقیق و تصحیح مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، اساطیر، ۱۳۷۶ش.
* غروی نائینی، نهله و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، مجله لسان صدق، دوره ۱، ش۳، ۱۳۹۹ش.
* فکوهی، ناصر، «تبارشناسی شایعه»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آذر ۱۳۹۳ش.
* قمی اویل، میثم و دیگران، «واکاوی مدیریت شایعه در بستر شبکه‌های اجتماعی با روش فراترکیب از منظر مفاهیم اسلامی»، فصلنامه علمی پژوهشی سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، دوره ۵، ش۴، ۱۴۰۰ش.
* کرامتی مقدم، مجید، «مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه»، فصلنامه مدیریت کسب‌وکارهای دانش بنیان، شماره۱، ۱۴۰۰ش.
* مختاررضایی، جواد، «برخورد پلیس فتا با انتشاردهندگان اخبار کذب و شایعه درفضای مجازی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مهر ۱۴۰۳ش.
* مکارم، حمید، «شایعه‌سازی و راه مقابله با آن»، ماهنامه مکتب اسلام، ش۳. ۱۳۷۸ش.
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، وب‌سایت کتابخانه مدرسه فقاهت.
* منطقی، محسن، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، فصلنامه اسلام و مطالعات پژوهشی، سال ۱۲، ش۳، ۱۴۰۳ش.
* نعامی، فهیمه، آسیب‌شناسی شایعه در قرآن، اهواز، ترنگ، ۱۴۰۱ش.
{{پایان منابع}}