نمایش مبدأ برای ضریح

<big>'''ضریح؛'''</big> سازه چوبی یا فلزی مشبک بر مزار پیشوایان دینی و عالمان مذهبی.

بناهای مذهبی، از مکان‌های مقدسی هستند که جایگاه ویژه‌ای در جوامع مذهبی دارند.<ref>صالحی و همکاران، بررسی و شناخت ساختار ضریح، با تأکید بر ساخت و چگونگی ضریح حضرت عباس، 1393ش، ص18.</ref>  
==واژه‌شناسی==
ضریح واژه‌ای عربی و به معنای شکاف میان قبر<ref>طریحی، مجمع البحرین، 1416ق، ج2، ص390.</ref>  است و در اصطلاح فارسی به معنای صندوقی مشبک است که بر روی مزار اولیاء و بزرگان مذهبی قرار دارد.<ref>[https://vajehyab.com/moein/%D8%B6%D8%B1%DB%8C%D8%AD معین، فرهنگ لغت، ذیل واژه ضریح، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref>  ضریح را گاهی حایل، صندوق، محجر و حفاظ نیز می‌گویند. 
==تاریخچه==
مکان‌های مذهبی در مکاتب گوناگون و در ادیان و مذاهب مختلف، مکانی مناسب برای پیوند معنوی انسان و ماوراء‌الطبیعه بوده‌‌اند.<ref>شایسته‌فر، عناصر شیعی در کتیبه‌نگاری تیموریان و صفویان، 1384ش، ص90.</ref>  ضریح ساختاری مشبک از جنس چوب، [[طلا]]، [[نقره]] یا مس است که بر مزار امام، امام‌زاده یا علمای بزرگ مذهبی قرار دارد. <ref>[https://abadis.ir/fatofa/%D8%B6%D8%B1%DB%8C%D8%AD/ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه ضریح، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref>  این سازه در قرن‌های نخستین قمری به شکل‌های متنوعی از جنس آجر یا سنگ، چوب و فلز مانند حصار به دور قبر بزرگان و عالمان دینی و مذهبی نصب شده است. به اعتقاد مسلمانان علت ایجاد این ساختار بر روی مزار، تکریم و احترام بزرگان [[دین]] و جایگاه ویژه آنها بوده است.<ref>امام خمینی، نجاة العباد‌، ۱۴۲۲ق، ص75.</ref>  گزارش‌های متعددی به نصب سازه ضریح با شکل صندوقچه و بنایی کوچک بر مزار [[امام حسین]] در سال 65ق اشاره کرده‌اند. همچنین در سال 170ق، ضریحی با آجر سفید بر مزار [[امام علی]] بنا گردید.<ref>آل‌محبوبه، ماضی النجف و حاضرها، 1406ق، ج۱، ص۴۱.</ref>  
==ویژگی== 
ساختار ضریح در طول تاریخ و با اثرپذیری از فرهنگ‌های گوناگون، تغییرات بسیاری کرده است. ضریح و معماری آن که متشکل از سازه مشبک، کتیبه، ستون، نقش‌ها و نوشته‌ها است، فرهنگ قومی، هویت اسلامی و بخشی از سیاست مذهبی را بازنمایی می‌کند. شکل ظاهری ضریح و محفظه آن به شکل مکعب‌مستطیل، مقبره را از فضای پیرامون آن جدا می‌کند.<ref>صحراگرد، شاهکار‌های هنری آستان قدس، کتیبه‌های مسجد گوهرشاد، 1392ش، ص69.</ref>   
==اجزاء ساختاری==
ضریح معمولا شامل اجزای زیر است: بدنه و اسکلت، چهار‌چوب اصلی و ستون‌ها، پایه‌سنگی، کتیبه‌های [[طلا]] و [[نقره]]، گوی و ماسوره‌ها، برجسته‌کاری، زهوار‌ها، مشبک، پنجره‌ها، میخ‌های تزئینی، سقف و کتیبه‌های سقف، گلدان‌ها و نقاشی‌های داخلی؛<ref>[https://civilica.com/doc/1004769/ موسوی‌لر و یاقوتی، «نشانه‌شناسی ضریح امام رضا با تأکید بر مبانی اعتقادی شیعه»، 1393ش، ص91.]</ref> 

# اسکلت و بدنه اصلی: استخوان‌بندی اصلی ضریح، همان اسکلت و بدنه اصلی ضریح است. این ساختار از جنس چوب یا فلز است، که تزئیناتی مانند ورق طلا و نقره بر روی آن قرار می‌گیرد.<ref>صالحی و همکاران، بررسی و شناخت ساختار ضریح، با تأکید بر ساخت و چگونگی ضریح حضرت عباس، 1393ش، ص13.</ref>
# ستون: در لا‌به‌لای سازه‌های مشبک دور تا دور ضریح، ستون‌هایی از عناصر سازه‌ای ضریح قرار دارد.  ستون‌های نگه‌دارنده سقف دارای مقاومت بیشتر و معمولا از جنس چوب است. بر روی این ستون‌ها متناسب با فرهنگ و معماری هر تمدنی، نقش‌های مختلفی حک شده است که [[هنر]] و معماری هر کشور و مذهبی را نشان می‌دهد.<ref>عالم‌زاده، دانشنامه رضوی، 1390ش، ص182.</ref>
# پایه‌سنگی: پایه‌کار یا پایه‌سنگی، محل اتصال پنجره‌ها به سطح زمین است، به همین منظور از جنس سنگ انتخاب می‌شود و دارای تزئینات تراشکاری است.<ref>صالحی و همکاران، بررسی و شناخت ساختار ضریح، با تأکید بر ساخت و چگونگی ضریح حضرت عباس، 1393ش، ص15.</ref> 
# گوی و ماسوره: با اتصال پی‌درپی گوی و ماسوره‌ها، پنجره‌ها تشکیل می‌شوند که هم نور را عبور می‌دهند و هم امکان دیدن داخل ضریح را فراهم می‌کنند.
# سازه مشبک: مجموعه‌ای از پنجره‌ها، سازه مشبک را تشکیل می‌دهند، که بیشتر حجم ضریح را به خود اختصاص داده است. امروزه این سازه‌های مشبک بیشتر از جنس [[طلا]]، [[نقره]]، [[برنج]] و مس ساخته شده است. استحکام بالای این فلزها و امکان تراشکاری و حک کردن حروف بر روی آنها سبب مرغوبیت و استفاده از آن برای ساخت ضریح شده است. این سازه مشبک موجب آسانی مشاهده قبر و نوشته‌های روی آن است.<ref>[https://civilica.com/doc/1004769/ موسوی‌لر و یاقوتی، «نشانه‌شناسی ضریح امام رضا با تأکید بر مبانی اعتقادی شیعه»، 1393ش، ص96.]</ref>
# کتیبه‌ها: علاوه بر سازه مشبک ضریح، ساختاری دیگر به شکل کتیبه در بالا و یا روی در ورودی ضریح وجود دارد. [[قرآن]] مهم‌ترین منبع الهامات هنرمندان [[مسلمان]] بوده و خوشنویسان با کتیبه‌نگاری آیات قرآن بر روی ضریح، سبب حفظ و ماندگاری این اثر مکتوب قرآنی شده‌اند.<ref>صحراگرد، شاهکارهای هنری آستان قدس، کتیبه‌های مسجد گوهرشاد، 1392ش، ص43.</ref>  آیات قرآنی بر روی کتیبه‌های بالای ضریح حکاکی می‌شوند تا از دست بدون وضو دور بماند.<ref>صالحی و همکاران، بررسی و شناخت ساختار ضریح، با تأکید بر ساخت و چگونگی ضریح حضرت عباس، 1393ش، ص101.</ref>  کتیبه‌های هر ضریح شامل آیاتی است، که آیه یا سوره آن در شأن اهل‌بیت نازل شده است. گاهی بر روی کتیبه‌ها، احادیث و اشعاری در وصف شخصیتی که ضریح برای او ساخته شده، نوشته می‌شود.<ref>شایسته‌فر، عناصر شیعی در کتیبه‌نگاری تیموریان و صفویان، 1384ش، ص108.</ref>  کتیبه‌ها جنبه تعلیمی و یادآوری ذکر خدا نیز دارند.<ref>صالحی و همکاران، بررسی و شناخت ساختار ضریح، با تأکید بر ساخت و چگونگی ضریح حضرت عباس، 1393ش، ص104.</ref>

==کارکرد‌های ضریح==
استفاده از ضریح در اماکن مذهبی در طول تاریخ پیامد‌های مثبتی را به دنبال داشته که عبارت‌اند از:

# بازنمایی عناصر تمدنی؛
# انتقال مفاهیم مذهبی به‌صورت مستند؛
# جلوگیری از فرسایش و آسیب مزار و مقبره؛ 
# القای ارجمندی جایگاه پیشوایان دینی و مذهبی؛<ref>شایسته‌فر، عناصر شیعی در کتیبه‌نگاری تیموریان و صفویان، 1384ش، ص51.</ref>
# گسترش فرهنگ دینی و مذهبی؛
# جذب گردشگران مذهبی؛
# حفظ و انتقال هنر و معماری اسلامی.<ref> پاکباز، دایرة المعارف هنر، 1387ش، ص167.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* آل‌محبوبه، ماضی النجف و حاضر‌ها، بیروت، ‌دار‌الاضواء، ۱۴۰۶ق.
* امام خمینی، نجاة العباد‌، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۲۲ق.
* پاکباز، رویین، دایره‌‌المعارف هنر، تهران، فرهنگ معاصر، 1387ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 6 تیر 1401ش. 
* شایسته‌فر، مهناز، عناصر شیعی در کتیبه‌‌نگاری تیموریان و صفویان، تهران، مطالعات هنر اسلامی، 1384ش.
* صالحی، اسراء و همکاران، بررسی و شناخت ساختار ضریح، با تأکید بر ساخت و چگونگی ضریح حضرت عباس»، قم، مجمع ذخائر اسلامی، 1392ش.
* صحراگرد، مهدی، شاهکار‌های هنری آستان قدس، کتیبه‌‌های مسجد گوهرشاد، مشهد، آستان قدس رضوی، 1393ش.
* طریحی، فخر‌الدین‌، مجمع البحرین‌، مصحح: سیداحمد حسینی‌، تهران، کتاب‌فروشی مرتضوی‌، ۱۴۱۶ق.
* عالم‌زاده، بزرگ، دانشنامه رضوی، تهران، شاهد، سازمان فرهنگی سیاحتی کوثر، 1390ش.
* معین، محمد، فرهنگ لغت، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 6 تیر 1401ش.
* موسوی‌لر، اشرف‌السادات و یاقوتی، سپیده، «نشانه‌شناسی ضریح امام رضا (ع) با تأکید بر مبانی اعتقادی شیعه»، دوفصلنامه مطالعات هنر اسلامی،1393ش.