نمایش مبدأ برای عبدالخالق هزاره

'''<big>عبدالخالق هزاره؛</big>''' چهره مبارز و ضد استبداد تاریخ افغانستان.

عبدالخالق از چهره‌های مبارز، در دورۀ حکومت امان‌الله خان بود که در پی ارتباط با حلقات روشنفکری و مبارزان سیاسی زمانۀ خود، علیه استبداد و سیاست تبعیض قومی به مبارزه برخاست.
==زندگی‌نامه==
عبدالخالق در سال 1295ش در [[کابل]] به دنیا آمد.<ref>دولت‌آبادی، هزاره‌ها از قتل عام تا احیای هویت، 1395ش، ص201.</ref>  او دورۀ تحصیل خود را در لیسۀ «نجات» شهر کابل سپری کرد.<ref>دانش، چهره‌ها (2)، مجموعه مقالات، جلد ششم، 1400ش، ص241.</ref>  در این دوره، او با حکایت‌های دردناکی از رفتار عبدالرحمان‌خان نسبت به مردم هزاره و [[شیعیان]] [[افغانستان]] آشنا شد.<ref>دانش، چهره‌ها (2)، مجموعه مقالات، جلد ششم، 1400ش، ص241.</ref>

==زمینه‌های رشد شخصیت سیاسی عبدالخالق==
پژوهشگران، سه زمینه را در رشد شخصیت سیاسی عبدالخالق موثر دانسته‌اند:
===1. تاریخی=== 
کشتار هزاره‌ها توسط عبدالرحمن‌خان، آواره شدن خانوادة عبدالخالق و چاپ کتاب‌هایی مانند سراج التواریخ؛<ref>نویسندگان افغانستان، یادنامه عبدالخالق،1372ش، ص31.</ref> 
===2. خانوادگی===
خانوادة عبدالخالق در زمان عبدالرحمان‌خان از منطقة دهراود ولایت ارزگان کوچانده شد. منطقة دهراود از مناطق تحت مالکیت هزاره‌ها بوده که با فرمان امیر عبدالرحمان‌خان از آنها ستانده شد. هزاران [[خانواده]] هزاره در پی این کوچ اجباری، بخش بزرگی از اموال خود را از دست دادند. خانوادة عبدالخالق، پس از به تاراج رفتن اموال، از دهراود به غزنی و سپس به لوگر [[مهاجرت]] کردند.<ref>نویسندگان افغانستان، یادنامه عبدالخالق،1372ش، ص27-28.</ref>  عموی عبدالخالق که فردی باسواد و روشنفکر بود و آشنایی نسبی با زبان‌های انگلیسی، آلمانی و روسی داشت، عبدالخالق را به مکتب فرستاد و زمینه آشنایی او را با محافل روشنفکری فراهم کرد.<ref>آمو، تندیس خشم، 1370، ص17</ref>  
===3. سیاسی=== 
وابستگی حاکمیت نادر به دولت انگلیس و دخالت بیش از حد آنها در امور داخلی [[افغانستان]] و از جانب دیگر وجود استبداد، خفقان، فقر، محرومیت، شکنجه، زندان، اعدام روشنفکران و آزادی‌خواهان توسط حکومت نادر از زمینه‌های دیگر رشد شخصیت عبدالخالق بوده است.<ref>نویسندگان افغانستان، یادنامة عبدالخالق،1372ش، ص53.</ref> 
==اهداف عبدالخالق== 
پژوهشگران اهداف عبدالخالق را به سه دسته مهم تقسیم کرده‌اند:
# استقلال کشور و مخالفت با وابستگی دربار به قدرت‌های خارجی و سیاست انگلیس؛
# دفاع از حقوق اساسی و آزادی‌های مشروع مردم افغانستان؛
# مبارزه با سیاست تبعیض قومی نادرشاه بر ضد مردم هزاره.<ref>نویسندگان افغانستان، یادنامة عبدالخالق،1372ش، ص53.</ref>

==رابطه با دیگر چهره‌ها==
#در زمان شاه امان‌الله خان وزارت معارف و ارتش، مراکز اصلی فعالیت‌ها و مبارزات سیاسی بودند. عبدالخالق در دورۀ تحصیل، با سیاستمداران در ارتباط بود<ref>دولت‌آبادی، هزاره‌ها از قتل عام تا احیای هویت، 1395ش، ص201</ref>  و اندیشه‌های سیاسی را از معلمان خود دریافت می‌کرد.<ref>دولت‌آبادی، هزاره‌ها از قتل عام تا احیای هویت، 1395ش، ص201</ref> 
#	در زمان نادرشاه، منسوبین کافه‌بازار و روشنفکران با جوانان مکتبی در ارتباط بودند و آن‌ها را به مبارزه دعوت می‌کردند.<ref>دولت‌آبادی، هزاره‌ها از قتل عام تا احیای هویت، 1395ش، ص201</ref> عبدالخالق نیز به کافه‌بازار شاهی، رفت‌وآمد می‌کرد. 
#	عبدالخالق از طریق عموی خود با گروه‌ها و محافل سیاسی و روشنفکری، آشنا شد.<ref>آمو، تندیس خشم، 137ش، ص18.</ref>

==قتل نادرشاه==
عبدالخالق به این درک رسیده بود که عامل اصلی استبداد حاکم در کشور، شخص نادرشاه است و تنها با نابودی او، کشور و مردم از بند استبداد رها می‌شوند. عبدالخالق در شانزدهم عقرب ([[آبان]]) سال 1312ش فرصت حضور نادرشاه در لیسۀ امانی برای اهدای جوایز شاگردان و ورزشکاران ممتاز را مغتنم شمرد<ref>آمو، تندیس خشم، 1370ش، ص23-25.</ref>  و او را با شلیک سه گلوله، کشت.<ref>نویسندگان افغانستان، یادنامه عبدالخالق، 1372ش، ص56.</ref>

==آثار اقدام عبدالخالق==
پژوهشگران، پیامدهای زیر را در بررسی قتل نادرشاه، مورد توجه قرار داده‌اند:
#زنده‌شدن روحیة مبارزه با استبداد، استعمار و ارتجاع در میان مردم افغانستان؛<ref>آمو، تندیس خشم، 1370ش، ص41.</ref>  
#تجدید نظر حکومت در سیاست‌های خود؛<ref>دولت‌آبادی، هزاره‌ها از قتل عام تا احیای هویت، 1395ش، ص201258-259.</ref>  
#	کاهش فشار بر مردم؛<ref>آمو، تندیس خشم، 1370ش، ص41.</ref> 
#	بیداری جامعة هزاره و [[شیعیان]] افغانستان و تلاش برای حضور مؤثر در سیاست، قدرت و نهادهای فرهنگی.<ref>دانش، چهره‌ها (2)، مجموعه مقالات، جلد ششم، 1400ش، ص258-259. </ref>

==درگذشت==
پس از قتل نادرشاه، عبدالخالق بازداشت شد و پس از تحمل انواع شکنجه، در 4 جدی (دی) 1312ش، به‌همراه هفده یا بیست‌ویک تن از اعضای [[خانواده]] و یاران در زندان دهمزنگ [[کابل]] اعدام شد.<ref>دانش، چهره‌ها (2)، مجموعه مقالات، جلد ششم، 1400ش، ص255-256. </ref>  
==عبدالخالق در ادبیات‌ عامیانه==
===1. نماد مبارزه=== 
عبدالخالق در ادبیات عامیانۀ هزارگی، به نماد مبارزه و عدالت‌خواهی، بدل شده ‌است. برای مثال، از این شعر دربارۀ او آهنگی ساخته و توسط خوانندگان محلی اجرا شده ‌است:<ref> «شاه‌کشی؛ شلیک به استبداد و تبعیض؛ یادوارۀ شهید عبدالخالق هزار»، وب‌سایت هزاره انترنیشنال</ref> 
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|ماه تابو، مرد میدو، شیرِ ازمُو خالِقُو|کشته نادرشاه ره رفتی اَلی زِندو خالقو}}
 {{ب|با همـه مردانگی بـگرفتـی از جلـادها|انتــقام نوجـــوانانِ ارزگــو خالقــو}}
 {{ب|آخر ای فرزند میهن با سر نوک تفنگ|تخم غم پاشیدی اندر کشت دشمو خالقو}}
 {{ب|بهر سقا و جوالی و شهیدان وطن|رفتی آخر گشتی روی دار اوزو خالقو}}
 {{ب|مرگ خونین را به جان و دل خریدارش شدی|قد و قامت خم نکردی پیش اوغو خالقو}}
 {{ب|چون پس از تو گرگها با خشم اگر تازد به من|نیست آلی در دل ما گیم و أربو خالقو}}
 {{ب|مادرت با مرگ هم می نازد از اوماغ تو|کاین چنین کردی وفا به عهد و پیمو خالقو}}
 {{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
===2. سمبل آزادی‌خواهی===
عبدالخالق در اشعار ذیل، به سمبل آزدی تشبیه شده است:<ref>نویسندگان افغانستان، یادنامۀ عبدالخالق، 1372ش، ص102.</ref> 
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|هر آن‌کس با فریبش خوان ملت را به یغما برد|بساط هستی‌اش چیدی تو ای آزادۀ دوران}}
{{ب|لباس سرخ آزادی به تن کردی مبارک باد|چه مردانه نمودی رخنه در زولانه و زندان}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

==در رثای خالق==
به سوی دوست آهنگ سفر کرد<ref>نویسندگان افغانستان، یادنامة عبدالخالق، 1372ش، ص102.</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|همای بودن از کویم گذر کرد|هوای لانه در جای دگر کرد}}
{{ب|چه تنها گشت خورشید از غروبش|کواکب جامۀ ماتم به برکرد}}
{{ب|سوار روی خون با کشتی عشق|به سوی دوست آهنگ سفر کرد}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* آمو، تندیس خشم، شهید عبدالخالق، 1370ش.
* دولت‌آبادی، بصیراحمد، هزاره¬ها از قتل عام تا احیای هویت، ابتکار دانش، 1385ش.
* دانش، سرور، مجموعه مقالات؛ چهره¬ها، جلد ششم، کابل، بنیاد اندیشه، 1400ش.
* «شاه‌کشی؛ شلیک به استبداد و تبعیض؛ یادوارة عبدالخالق»، وب‌سایت هزاره انترنیشنال، تاریخ درج مطلب: 1 قوس / آذر، 1391ش.
* نویسندگان افعانستان، مرکز فرهنگی، یادنامة عبدالخالق، 1372ش.