نمایش مبدأ برای علم‌بندی در گیلان

[[پرونده:علم‌بندی در گیلان.jpg|جایگزین=مراسم آیینی علم‌بندی در شامگاه ششمین روز ماه محرم در ماسوله|بندانگشتی|مراسم آیینی علم‌بندی در شامگاه ششمین روز ماه محرم در ماسوله]]
{{درشت|'''علم‌بندی در گیلان؛'''}} یکی از آیین‌های سنتی گیلان در ایام سوگواری ماه محرم.

آیین '''علم‌بندی''' یکی از کهن‌ترین سنت‌های مردم گیلان در آغاز ماه محرم است که طی آن عَلَم، نماد یادبود حضرت عباس (ع) و ایستادگی کربلا، بسته و برای عزاداری آماده می‌شود. این رسم در شهرها و روستاهای گیلان از جمله ماسوله، لاهیجان و آستانه اشرفیه با جلوه‌های متفاوت برگزار می‌گردد و همراه با نواختن طبل و سنج، نوحه‌خوانی، سینه‌زنی، قربانی و اطعام نذری است. پیشینهٔ علم‌بندی به بیش از هشتصد سال پیش در ماسوله بازمی‌گردد و در سال ۱۳۹۱ به‌عنوان میراث معنوی در فهرست آثار ملی ثبت شده است.

==معرفی علم‌بندی در گیلان==
آیین عَلَم‌بندی یکی از رسم‌های سنتی و رایج گیلانی‌ها در آغاز [[ماه محرم]] و ایام سوگواری [[شهادت]] [[امام حسین]] است. [[علم (نشان)|عَلَم]] در فرهنگ [[شیعیان]]، نماد آیین سوگواری است و هر دسته عزاداری، علم ویژه خود را در روز [[عاشورا]] به حرکت می‌آورد. آیین علم‌بندی معمولاً در دههٔ اول [[محرم]] و در تمام شهرها و روستاهای [[گیلان]] با کمی تفاوت در زمان شروع و [[آداب]] و رسوم، صورت می‌گیرد. رسم علم‌بندی در روستاها با پذیرایی اهالی محله همراه است. همزمان با بستن علم سوگواری، [[سنج]] و [[طبل]] می‌نوازند تا اهالی خبردار شوند که علم سوگواری [[محرم]] بسته شده و [[عزاداری]] امام حسین در [[مسجد]] محل، رسمأ شروع شده است. سپس برخی از [[خانواده]]ها غذاهایی را با سینی‌های بزرگ مسی (مجمعه) به مسجد محل می‌برند و عزاداران بعد از خواندن [[نماز]] و صرف غذای [[نذری]]، تا پاسی از شب به مراسم [[نوحه‌خوانی]] و [[سینه‌زنی]] می‌پردازند.<ref>بشرا و طاهری، جشن‌ها و آیین‌های مردم گیلان، 1387ش، ص15-17.</ref>

==اصطلاح‌شناسی علم‌بندی در گیلان==
عَلَم یا جریده به‌معنای نشان و [[پرچم]] است.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/علم عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه علم.]</ref> علم در [[جنگ]]، نماد شکوه و عظمت است. شیعیان نیز علم را نماد عظمت و قدرت علمدار [[کربلا]] ([[ابوالفضل العباس]]) می‌دانند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/216845/علَم-چینی-و-علَم-واچینی-در-روستای-شاه-شهیدان-(عمارلو)---تورج-رهبرگنجه رهبر گنجه، «علم‌چینی و علم‌واچینی در روستای شاه شهیدان (عمارلو)»، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 18مهر 1397ش؛] اصلانی عربانی، ابراهیم، کتاب گیلان، 1374ش، ج3، ص450.</ref> آیین علم‌بندی در اصطلاح به‌معنای بستن و آماده کردن علم برای مراسم سوگواری و عرض ارادت به امام حسین است. در گیلان مراسم علم‌بندی حداکثر تا هفتم محرم ادامه دارد و معمولاً پس از سومین روز شهادت امام حسین، علم‌ها را باز می‌کنند که به این عمل، «[[علم‌واچینی]]» می‌گویند.<ref>[http://www.lahig.ir/fa/pages/?cid=4433 «علم‌واچینی گیلان؛ آیینی به سادگی نیایش»، سایت لاهیک، تاریج درج مطلب: 17 آذر 1390ش.]</ref>

==پیشینه علم‌بندی در گیلان==
آیین [[علم‌بندی در گیلان]] سابقه‌ای طولانی دارد. قدیمی‌ترین آیین علم‌بندی در [[گیلان]] را به منطقه [[ماسوله]] با سابقه هشتصد ساله نسبت داده‌اند؛ اگرچه برخی، پیشینه آیین علم‌بندی را به عصر [[صفویه]] بازگردانده و بر این باور هستند که این رسم در دورهٔ [[قاجاریه]]، نظام‌مند شده است. آیین علم‌بندی در ۲۲ آذر ۱۳۹۱ش در فهرست [[آثار ملی ایران|آثار ملی]] ثبت شده است.<ref>[https://www.borna.news/بخش-گیلان-88/1219374-آیین-سنتی-علم-بندی-یا-طوق-بندی-ماسوله «آیین سنتی علم‌بندی یا طوق‌بندی ماسوله»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: 22 مرداد 1400ش.]</ref>

==جنس عَلم==
عَلَم درگذشته چوب بلندی به ارتفاع پنج تا شش متر بوده که آن را با پنجه‌ای فلزی از جنس [[برنج]] و پارچه‌های مشکی و رنگی می‌پوشاندند. پارچه سبز، نشانهٔ مظلومیت و محبوبیت امام حسین، پارچهٔ قرمز، رنگ خون و پارچهٔ سفید، بیانگر سیمای نورانی امام حسین بوده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/216845/علَم-چینی-و-علَم-واچینی-در-روستای-شاه-شهیدان-(عمارلو)---تورج-رهبرگنجه رهبر گنجه، «علم‌چینی و علم‌واچینی در روستای شاه شهیدان (عمارلو)»، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 18 مهر 1397ش.]</ref> علم‌های امروزی، لوله‌های بلند فلزی با قطرهای مختلف هستند که ارتفاع برخی از آنها به ۱۵ متر می‌رسد و از انواع سه تیغ، پنج تیغ، شش تیغ و حتی بیشتر در مراسم عزاداری استفاده می‌شود.<ref>[http://www.shamstoos.ir/fa/news/52402/آغاز-ماه-محرم-با-مراسم-سنتی-علم-بندی-در-گیلان «آغاز ماه محرم با مراسم سنتی علم‌بندی در گیلان»، سایت بنیاد بین‌المللی فرهنگی هنری امام رضا علیه السلام، تاریخ درج مطلب: 12 مهر 1395ش.]</ref>

==آداب مراسم علم‌بندی در گیلان==
آیین علم‌بندی تا شب هفتم محرم در گیلان به پایان می‌رسد و بعد از آن، مراسم عزاداری آغاز می‌شود. قربانی کردن، روشن کردن شمع، سینه‌زنی و پخش نذری، از مهم‌ترین آداب این آیین در استان گیلان است. این آیین سنتی در شهر تاریخی ماسوله، [[لاهیجان]] و [[آستانه اشرفیه]] از جلوه و اهمیت بیشتری برخوردار است.<ref>[http://www.shamstoos.ir/fa/news/52402/آغاز-ماه-محرم-با-مراسم-سنتی-علم-بندی-در-گیلان «آغاز ماه محرم با مراسم سنتی علم‌بندی در گیلان»، سایت بنیاد بین‌المللی فرهنگی هنری امام رضا علیه السلام، تاریخ درج مطلب: 12 مهر 1395ش.]</ref>

==آیین علم‌بندی در ماسوله==
[[پرونده:علم‌بندی در گیلان۱.jpg|جایگزین=آیین علم‌بندی در ماسوله|بندانگشتی|آیین علم‌بندی در ماسوله]]
اهالی ماسوله به این آیین، «[[طوق‌بندی]]» می‌گویند. این رسم سنتی در غروب روز ششم محرم، در بقعهٔ «عون بن علی»، از نوادگان [[امام علی]] برگزار می‌شود؛ هنگام غروب، مردم با صدای سنج و شیپور، بر روی پشت بام‌های چهار محله (مسجدبر، خانه‌بر، کشه‌سر و اسد محله) جمع شده و سپس با نوحه‌خوانی و سینه‌زنی با عبور از کوچه‌های پلکانی ماسوله، راهی بقعهٔ عون بن علی می‌شوند و با تجمع در حیاط آن به [[عزاداری]] و نوحه‌خوانی می‌پردازند. عزاداران، نوحهٔ معروف «ای اهلِ حرم، میر علمدار نیامد» سر می‌دهند و سپس علم‌ها که نماد دست بریدهٔ علمدار کربلا است و با پارچه‌های سبز و مشکی پوشیده شده، توسط هیئت امنای هر محله به بزرگان هر محل تحویل داده می‌شود. هنگام خارج کردن علم از بقعه، جلوی آن [[قربانی کردن|قربانی]] می‌کنند. بعد از آن، علم‌ها توسط دسته‌های عزاداری به مسجد محل خود برده می‌شود.<ref>اصلانی عربانی، کتاب گیلان، 1374ش، ج3، ص450.</ref>

==آیین علم‌بندی در لاهیجان==
[[پرونده:علم‌بندی در گیلان۲.jpg|جایگزین=علم‌بندی در لاهیجان |بندانگشتی|علم‌بندی در لاهیجان ]]
مراسم علم‌بندی در [[لاهیجان]] از روز اول تا ششم [[محرم]]، هر روز عصرها برگزار می‌شود. این آیین بدین‌گونه است که در ابتدا دستهٔ عزاداری و سینه‌زنی با نواختن [[شیپور]]، طبل و سنج، شروع مراسم را اعلام و با [[مرثیه‌خوانی]]، مردم را جمع می‌کنند. آنها بعد از سخنرانی واعظ، به نوحه‌خوانی می‌پردازند. سپس علم‌ها را که با پارچه‌های رنگین پوشیده شده، به ستون [[مسجد]] یا تکیه‌ها می‌بندند. این مراسم در روستاهای لاهیجان با قربانی و اطعام عزاداران همراه است. سپس هر شب علم‌ها توسط [[جوانی|جوانان]] نیرومند محله، پیشاپیش دسته‌های عزاداری در محلات هفت‌گانهٔ شهر دور می‌زنند و به عزاداری و نوحه‌خوانی می‌پردازند تا به محل اولیهٔ خود می‌رسند. پس از آن، شرکت‌کنندگان در مراسم، پذیرایی می‌شوند.<ref>قربانی، پیشینهٔ تاریخی فرهنگی لاهیجان و بزرگان آن، 1396ش، ص312.</ref>

==آیین علم‌بندی در آستانه اشرفیه==
در [[آستانه اشرفیه]]، در نخستین روز محرم، هیئت عزاداران آل‌محمد و هیئت [[جلال الدین اشرف|آقاسید جلال‌الدین اشرف]] در صحن [[بارگاه جلال‌الدین اشرف|بقعه سید جلال‌الدین اشرف]] جمع می‌شوند و مراسم علم‌بندی با سینه‌زنی و نوحه‌خوانی توسط مداحان پیش‌کسوت آغاز می‌شود. سپس علم را در کنار ستون و ایوان ورودی [[امام‌زاده]] با پارچه‌های سبز و مشکی، برافراشته می‌کنند.<ref>فقیه محمدی جلالی، سیمای کوچان، 1388ش، ج1، ص125-126.</ref> پیشینه این آیین در آستانه اشرفیه را تا یک‌صد سال گفته‌اند.<ref>[http://www.lahig.ir/fa/pages/?cid=4433 «علم‌واچینی گیلان؛ آیینی به سادگی نیایش»، سایت لاهیک، تاریخ درج مطلب: 17 آذر 1390ش.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
*«آغاز ماه محرم با مراسم سنتی علم‌بندی در گیلان»، سایت بنیاد بین‌المللی فرهنگی هنری امام رضا علیه السلام، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۵ش.
*«آیین سنتی علم‌بندی یا طوق‌بندی ماسوله»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۴۰۰ش.
*اصلانی عربانی، ابراهیم، کتاب گیلان، تهران، گروه پژوهشگران ایران، ۱۳۷۴ش.
*بشرا، محمد و طاهری، طاهر، جشن‌ها و آیین‌های مردم گیلان، رشت، فرهنگ ایلیا، ۱۳۸۷ش.
*رهبرگنجه، تورج، «علم‌چینی و علم‌واچینی در روستای شاه شهیدان (عمارلو)»، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مهر ۱۳۹۷ش.
*«علم‌واچینی گیلان؛ آیینی به سادگی نیایش»، سایت لاهیک، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۰ش.
*عمید، حسن، فرهنگ فارسی، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۸ مرداد ۱۴۰۱ش.
*فقیه محمدی جلالی، محمدمهدی، سیمای کوچان، قم، بخشایش، ۱۳۸۸ش.
*قربانی، محمدعلی، پیشینهٔ تاریخی فرهنگی لاهیجان و بزرگان آن، رشت، سپیدرود، ۱۳۹۶ش.