نمایش مبدأ برای علم (نشان)

'''<big>علم (نشان)؛</big>''' نمادی شبیه پرچم در ایام عزاداری محرم.

عَلَم وسیله‌ای نمادین شبیه [[پرچم]] است که در ایام [[عزاداری|سوگواری]] [[ماه محرم|محرم]] توسط فردی که به او علمدار می‌گویند حمل می‌شود. رسم بر این است که علم در جلوی دستۀ عزاداری به نمایش در می‌آید و در کوچه‌ها و خیابان‌ها گردانده می‌شود و دسته سوگواران به دنبال آن حرکت می‌کند.
==مفهوم‌شناسی==

علم در لغت به‌معنی نشان، درفش، بیرق و پرچم آمده است.<ref> دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ علم.</ref> عَلَم در اصطلاح، تیرک چوبی بلندی است که در ایام [[عزاداری]] استفاده می‌شود و سرِ آن را با پارچه‌های رنگی تزیین می‌کنند.<ref>حسام مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ش، ص۳۵۴.</ref> علم را گاهی با پارچۀ سیاه نیز می‌پوشانند و یا بر سر آن پنجه‌ای از فلز قرار می‌دهند.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ علم.</ref>  
==علم در گویش‌های مختلف==

عَلَم، در خرده‌فرهنگ‌های مختلف، نام‌های خاص خود را دارد. برای مثال در گیلان‌ و غرب‌ [[مازندران|مازندران‌]]، عَلَم‌<ref>منفرد، «توغ (تغ / تق / توق / طوغ / طوق)»، وب‌سايت دانشنامۀ جهان اسلام.</ref>، در آذربایجان، بیرق و در قم، توق گفته می‌شود.<ref>«علم عزاداری»، وب‌سايت پرسمان دانشگاهیان.</ref>  در [[ماسوله]]، علم‌بندی را «طوق‌بندی» می‌گویند.<ref>باقی، «علم و علم‎گردانی»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.</ref> 
==تاریخچه==

از دوران قدیم بسیاری از ملل، علم را به‌عنوان نشان و علامت به‌کار می‌برده‌اند.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ بیرق.</ref> درگذشته، هنگام لشکرکشی، علم‌ها را برافراشته و در صف مقدم لشکر به‌حرکت در می‌آوردند. همچنین در [[جنگ|جنگ‌ها]]، هنگامی که علمدار یک لشکر کشته می‌شد بلافاصله علمدار دیگری آن را برمی‌افراشت تا پایداری سپاه را نشان دهد.<ref>باقی، «علم و علم‎گردانی»، وب‌سايت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.</ref>

پژوهشگران با اختلاف، پیشینۀ بهره‌گیری از علم در ایام محرم را به دورۀ آق‌‎قویونلوها، دورۀ [[صفویه]] و نیز دورۀ زندیه بازگردنده‌اند.<ref>رحمانی، هیئت‌های عزاداری در جامعۀ ایران، 1397ش، ص178.</ref> برخی استفاده از علم در آیین عزاداری محرم را به دوران آل‌بویه باز می‌گردانند و رواج علم‌کشی را به دوران صفویه نسبت می‌دهند.<ref>«علم عزاداری»، وب‌سايت پرسمان دانشگاهیان.</ref>  از زمان صفویه با پیدایش سلاح‌های گرم و آتشین، آرایش میدان [[جنگ]] تغییر کرد و کارکرد نظامی علم از بین رفت. از سوی دیگر با رسمیت یافتن مذهب [[شیعه|تشیع]]، مراسم آیینی [[عاشورا]] میان ایرانیان گسترش یافت و برای افزایش شوکت و عظمت دسته‌های عزاداری، از علم‌ها استفاده شد.<ref>مشهدی نوش‌آبادی، تصوف ایرانی و عزاداری عاشورا: نقش صوفیه، اهل فتوت و قلندریه در بنیانگذاری آیین‌های محرم، 1399ش، ص271.</ref>

اولین گزارش مستند تاریخی، مربوط‌ به اوایل دورۀ صفوی است که در آن به دسته‌های بزرگ عزاداری در محلات [[اصفهان]] اشاره شده که در دهم محرم، به‌راه می‌افتادند و علم را با خود حمل می‌کردند.<ref>باقی، «علم و علم‎گردانی»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.</ref>  همچنین قدیمی‌ترین عَلمی که در [[موزه|موزۀ]] [[کاخ گلستان]] نگهداری می‌شود مربوط به دورۀ صفویه است.<ref>کریمی، «قدیمی‌ترین عَلم‌ عزاداری ایران رونمایی می‌شود»، خبرگزاری مهر.</ref>

علم‌های فلزی به‌ مرور زمان از نظر تعداد اجزا و نمادهای به کار رفته در آن توسعۀ بیشتری یافت. از نظر بعضی محققان، علامت که به شکل صلیب بوده و عناصر دیگری به صورت متقارن در دو طرف تیغۀ اصلی قرار دارد، شکل تکامل‌یافتۀ علم‌های فلزی است.<ref>حسام مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ش، ص۳۵۴.</ref>  
==آیین علم‌کشی در عزاداری محرم==

برافراشتن و حمل علم در ایام عزاداری محرم همراه با آداب و رسوم خاصی است که به آن «علم‌گردانی» یا «علم‌کِشی» یا «علم‌برداری» می‌گویند. این مراسم در مکان‌هایی مانند [[مسجد|مساجد]]، [[امام‌زاده|امامزاده‌ها]] و [[تکیه|تکایا]] برگزار می‌شود و در آن علم را، در حالی که  سرِ آن با پارچه‌های زینتی آراسته شده، برافراشته می‌کنند.<ref>حسام مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ش، ص۳۵6.</ref> از آنجا که علم‌ها سنگین هستند برای بلندکردن و برافراشتن آن نیاز به افراد علم‌کش است که به آنها توقچی و بیرقدار هم می‌گویند.<ref>«علم عزاداری»، پرسمان دانشگاهیان.</ref>

آیین علم‌کِشی، بسته به حوزۀ فرهنگی و اجتماعی هر منطقه، شکل و شیوۀ خاص خود را دارد.<ref>رحمانی، تغییرات مناسک عزاداری محرم، 1393ش، ص215.</ref> برای نمونه در شهر اردبيل، با آغاز ماه محرم، پيش از همه، پرچم يا بيرق محله از مسجد بيرون برده می‌شود و به دنبال آن عزاداران، به‌طرف مقصد مورد نظر حركت می‌كنند.<ref> محمدپور و شاهی‌زاده، «مطالعة مردم شناختی مراسم عاشورا در شهر اردبیل»1390ش، ص134.</ref>

آیین علم‌بندی در [[مراغه]]، هرسال سومِ ماه محرم در محله‌های آن، با حضور گستردۀ مردم انجام می‌شود که همراه با نوحه‌سرایی، قربانی و بستن پارچه‌های [[نذری|نذریِ]] مردم بر بدنۀ علم است.<ref>«آیین علم‌بندی در مراغه به تبعیت از خیمه‌بندی کربلا» خبرگزاری ایرنا.</ref>

آیین علم‌بندی در روستای طزرجان در استان یزد، در روز [[تاسوعا]] و عاشورا انجام می‌شود و مردم در این مراسم، علم را که چوب بلندی است با بستن پارچه‌های رنگی، تزیین و سپس به حسینیه منتقل می‌کنند.<ref>«آیین سنتی علم‌بندی در یزد»، خبرگزاری ایسنا.</ref>

در روستای چارک از توابع دشتی، علم‌گردان‌، علم را داخل خانه‌ها برده و در آنجا به سینه‌زنی می‌پردازند.<ref>باقی، «علم و علم‎گردانی»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.</ref>

از آنجایی که بلندکرن علم در مراسم علم‌گردانی، مایۀ افتخارِ علم‌کِش است، بر سر حملِ علم، رقابت وجود دارد. بعضی نیز به‌خاطر نذری که داشته‌اند علم‌کشی می‌کنند.<ref>حسام‌ مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ش، ص۳۵7.</ref>  
==انوع علم==

علم از نظر جنس بدنه به دو صورت چوبی و فلزی ساخته می‌شود.<ref>حسام مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ش، ص۳۵۴.</ref> بعضی پارچۀ سبزِ بسته شده بر علم را به حضرت عباس و پارچۀ سیاه را به [[امام حسین]] نسبت داده‌اند. از نظر بلندی نیز، علمِ حضرت عباس بلندترین و علمِ علی‌اصغر را کوتاه‌ترین علم، قرار می‌دهند.<ref>باقی، «علم و علم‎گردانی»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.</ref> 
==کارکرد==

علم، نماد اظهار علاقه به [[اهل‌بیت]] و اظهار خشم به دشمنان آنها بوده<ref> محمدپور و شاهی‌زاده، «مطالعة مردم شناختی مراسم عاشورا در شهر اردبیل»، 1390ش، ص138. </ref> و تجسمی از انگاره‌هـا و عواطـف مذهبی است.<ref> مقصودی و علي‌پور، «بررسی نمادها و آیین‌های مشروعیت‌بخش در برنامه‌های صدا و سیما با تاکید بر مناسک مذهبی»، 1390ش، ص87.</ref> علم با تداعی انگاره‌های دينی<ref>محمدپور و شاهی‌زاده، «مطالعة مردم‎شناختی مراسم عاشورا در شهر اردبیل»، 1390ش، ص142.</ref>،  عاملی برای به‌خاطر سـپردن وقـايع و لحظات بزرگ است.<ref> مقصودی و علي‌پور، «بررسی نمادها و آیین‌های مشروعیت‌بخش در برنامه‌های صدا و سیما با تاکید بر مناسک مذهبی، 1390ش، ص87.</ref> افراد با جمع شدن زیر یک علم، هویت جمعی و تشخص اجتماعی می‌یابند<ref>محمدپور و شاهی‌زاده، «مطالعة مردم‌شناختی مراسم عاشورا در شهر اردبیل»، 1390ش، ص142.</ref> و سبب وحدت رفتارها درون مناسك جمعی می‌شوند.<ref> مقصودی و علي‌پور، «بررسی نمادها و آیین‌های مشروعیت‌بخش در برنامه‌های صدا و سیما با تاکید بر مناسک مذهبی»، 1390ش، ص87.</ref>  
==نظر فقها دربارۀ استفاده از علم==

به اعتقاد علمای دین استفاده از علم در عزاداری جایز است.<ref>«حکم استفاده از عَلَم در مراسم عزاداری چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.</ref> همچنین بعضی فقیهان، پرچمِ علم را به‌خاطر تعلق به عزاداری امام حسین، محترم دانسته<ref> «حاجت خواستن از علم »، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی.</ref> و بعضی دیگر استفاده از عَلَم در مراسم عزاداري امام حسين را، تعظيم شعائر دانسته‌اند.<ref>استفتاء از آیت‌الله صافی گلپایگانی، «حکم استفاده از عَلَم در مراسم عزاداری چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.</ref> به عقیدۀ برخی مراجع دینی، باید از علامت‌هایی که مجسمۀ حیوانات و دیگر اشیا بر روى آن‌ها نصب‌شده، اجتناب کرد.<ref> «استفاده از مجسمه حیوانات بر روی علامت»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی.</ref>  گاهی برای چشم ‌و هم‌چشمی به تعداد تیغه‌های علم افزوده می‌شود که بعضی عالمان دین آن را کاری نادرست در عزاداری امام حسین می‌دانند.<ref>«نظر رهبر انقلاب درباره علامت‌های عزاداری و پخش صدای مداحی در ساعات استراحت مردم»، خبرآنلاین.</ref> 
==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
*«آیین علم‌بندی در مراغه به تبعیت از خیمه‌بندی کربلا»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ بازدید: 20 مرداد 1402ش.
*«آیین سنتی علم‌بندی در یزد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ شهریور1397ش.
*«استفاده از علم»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: 20 مرداد 1402ش.
*باقی، عمادالدین، «علم و علم‎گردانی»، وب‌سایت مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 29 فروردین 1402ش.
*«حکم استفاده از عَلَم در مراسم عزاداری چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ بازدید: 29 فروردین1402ش.
*حسام مظاهری، محسن، فرهنگ سوگ شیعی، تهران، خیمه، ۱۳۹۵ش.
*«حکم استفاده از عَلَم در مراسم عزاداری چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 6 مهر 1396.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 29 فروردین 1402ش.
*رحمانی، جبار، انسان‌شناسی مناسک عزاداری محرم: تغییرات مناسک عزاداری محرم، تهران، تیسا، 1393ش.
*رحمانی، جبار، هیئت‌های عزاداری در جامعه ایران، اصفهان، آرما، 1397ش.
*رمضان‌ماهی، سمیه، «نمادشناسی عَلَم در عاشورای حسینی»، وب‌سایت موسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان، تاریخ درج مطلب: 13 مهر 1395ش.
*«علم عزاداری»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: 11 بهمن 1387ش.
*«علم‌کشی در مراسم عزاداری»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 30 آبان 1398ش.
*کریمی، فاطمه، «قدیمی‌ترین عَلم‌ عزاداری ایران رونمایی می‌شود»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 20 مرداد 1401ش.
*محمدپور، احمد و شاهی‌زاده، رامین، «مطالعۀ مردم شناختی مراسم عاشورا در شهر اردبیل»، مجلۀ مطالعات اجتماعی ایران، دورۀ 5، شمارۀ 3، 1390ش.
*مشهدی نوش‌آبادی، محمد، تصوف ایرانی و عزاداری عاشورا: نقش صوفیه، اهل فتوت و قلندریه در بنیانگذاری آیین‌های محرم، اصفهان، آرما، 1399ش.
*مقصودي، مجتبي و علي‌پور، جعفر، «بررسي نمادها و آيين‌هاي مشروعيت‌بخش در برنامه‌هاي صدا و سيما با تأكيد بر مناسك مذهبي»، فصلنامۀ علوم سياسي و روابط بين‌الملل، دورۀ4، شمارۀ 14، 1390ش.
*منفرد، افسانه، توغ (تغ/ تق/ توق/ طوغ/ طوق)، دانشنامۀ جهان اسلام، تاریخ بازدید: 29 فروردین1402ش.
*«نظر رهبر انقلاب دربارۀ علامت‌های عزاداری و پخش صدای مداحی در ساعات استراحت مردم»، وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر 1389ش.