نمایش مبدأ برای عود

[[پرونده:عود.jpg|جایگزین=عود|بندانگشتی|تصویری از عود در حال سوختن]]
<big>'''عود'''</big>؛ چوبی خوش‌بو با مصرف دارویی و بخور.

عود چوبی خوشبو با خاستگاهی در هند، چین، عربستان و سرندیب است که از دیرباز برای بخور، درمان و آیین‌های مذهبی و اجتماعی به‌کار می‌رفته است. در ایران باستان و دوره‌های هخامنشی، ساسانی و صفوی، عود جایگاهی ویژه در آیین‌ها، بزم‌ها و حتی جنگ‌ها داشت و عودسوز نماد شکوه و هدیه‌ای گران‌بها به شمار می‌رفت. انواع مختلفی از عود همچون هندی، صنفی و قماری شناخته می‌شود که هرکدام ویژگی خاصی دارند. در طب سنتی، عود با طبیعت گرم و خشک، برای تقویت معده، اعصاب و ایجاد شادی مفید دانسته شده است. در فرهنگ‌های محلی و آیین‌های زردشتی، کردی و جنوبی ایران، سوزاندن عود نشانه پاکی، برکت، مهر و دوری از شیطان است. عود همچنین در ادبیات فارسی حضوری پررنگ دارد؛ از اشعار فردوسی و عنصری گرفته تا مثل‌های عامیانه، همواره نمادی از عطر، زیبایی و ارزشمندی بوده است.

==واژه‌شناسی عود==
عود نام درختی با چوب قهوه‌ای رنگ است که هنگام سوختن، بوی خوشی را می‌پراکند.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/عود-2 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه عود.]</ref>  از عود برای بخور<ref>تبریزی، برهان قاطع، ذیل واژه عود. </ref>  یا مصارف دارویی استفاده می‌شود.<ref>انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ذیل واژه عود.</ref>  در منابع گوناگون، سرندیب، چین، هند و عربستان را خاستگاه عود دانسته‌اند.<ref>ابن‌سینا، قانون، ۱۳۶۴ش، ج۲، ص۲۶۴؛ شهری، طهران قدیم، ۱۳۷۰-۱۳۸۳ش، ج۵، ص۳۷۹.</ref>  
==تاریخچه عود==
عود در [[ایران]] باستان، یکی از وسایل خوان نوروزی بوده است.<ref>ابونیا عمران، نوروز باستانی، ۱۳۸۸ش، ص۴۹.</ref>  در گنجینه‌ای که از پاسارگاد به‌دست آمده، عودسوزهای هخامنشی دیده می‌شود.<ref>کخ، از زبان داریوش، ۱۳۷۹ش، ص۱۹۵.</ref>  در سفرنامه‌ای مربوط به زمان [[داریوش]]، از رسم دود کردن عود و [[اسپند]]، هنگام رفتن شاه به جنگ، یاد شده است.<ref>جملی کارری، سفرنامه، ۱۳۴۸ش، ص۱۸۵.</ref>  در زمان [[ساسانیان]]، موبدان در [[جشن سده]]، جامه‌های سفید به تن کرده و عود در دست می‌گرفتند.<ref>مهرین، کشورداری و جامعه ایران در زمان ساسانیان، ۱۳۵۰ش، ص۱۸۶.</ref>  همواره در مجالس بزم و شادی پادشاهان، بوی عود فضا را عطرآگین می‌کرد.<ref>واله، ایران در زمان شاه صفی و شاه عباس دوم، ۱۳۸۰ش، ص۸۲و۱۵۸و۴۷۳.</ref>  

در آن زمان عودسوز (ظرفی که در آن عود را می‌سوزانند) از اسباب مجالس ملوکانه بوده و عود نوعی هدیه‌ی گران‌بها شمرده می‌شد.<ref>بیغمی، داراب‌نامه، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۲۷۱و۷۳۱.</ref>  تصاویر برجای مانده در [[مشهد]] مربوط به سده‌ی ۸ قمری<ref>آلمانی، از خراسان تا بختیاری، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۱۷۴.</ref>  و در [[تهران]] مربوط به سده‌ی ۱۰ قمری<ref>آلمانی، از خراسان تا بختیاری، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۳۸۱. </ref>  گویای وجود عودسوز مربوط به آن دوران است.

هنگام حضور مهمان‌ نزد پادشاهان [[صفویه|صفوی]]، عودسوزها را روشن نگاه می‌داشتند<ref>شاردن، سیاحت‌نامه، ۱۳۳۶ش، ج۳، ص۱۱۲.</ref>  و در زمان ناصرالدین شاه [[قاجاریه|قاجار]]، در مراسم طاس‌نشاندن و ناخن‌نویسی جادوگران، عود و کندر دود می‌شد.<ref>مونس‌الدوله، خاطرات، ۱۳۸۰ش، ص۲۰۲-۲۰۳.</ref> 
==انواع عود==
[[پرونده:عود2.jpg|alt=درخت عود هندی|بندانگشتی|درختان عود هندی]]
عود به انواع هندی، صنفی،‌ قماری، جندرانی، اشباه و بادبیزنی تقسیم شده که هرکدام ویژگی‌های خاصی دارند.<ref>ابن‌سینا، قانون، ۱۳۶۴ش، ج۲، ص۲۶۵. </ref>  
==خواص عود==
عود طبیعت گرم و خشک داشته<ref>ابن‌سینا، قانون، ۱۳۶۴ش، ج۲، ص۲۶۵.</ref>  و برای افرادی که مزاج سردی دارند مفید است.<ref>شهری، طهران قدیم، ۱۳۷۰-۱۳۸۳ش، ج۵، ص۳۷۹.</ref>  خوردن عود باعث از بین رفتن بلغم شده و معده را تقویت می‌کند. عود شادی‌آور بوده و برای تقویت اعصاب، کبد و مغز مفید است.<ref>ابن‌سینا، قانون، ۱۳۶۴ش، ج۲، ص۲۶۵.</ref>  
==عود در فرهنگ مردم==
مردم میناب، هنگام فرا رسیدن سال نو، از سوزاندن موادی مانند پوچ عود (خرده‌های عود پس از رنده کردن آن)، لوبن، مشک، عنبر، بنت سودان و شکر برای معطر کردن خانه‌های خود استفاده می‌کنند.<ref>سعیدی، «نوروز در میناب»، ۱۳۸۶ش، ص۱۷۶.</ref>  آن‌ها معتقدند دود کردن عود در [[خانه]]، سبب دوری شیطان می‌شود.<ref>سعیدی، فرهنگ مردم میناب، ۱۳۸۶ش، ص۲۷۵.</ref>  آن‌ها در مراسم [[حنابندان]]، حنا را در یک سینی در کنار یک کاسه آب، گلاب، [[اسپند]]، نقل، عود، شمع‌های رنگی و کلوچه در خنچه‌ای قرار می‌دهند.<ref>سعیدی، «نوروز در میناب»، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۶.</ref>
  
زردشتیان قبل از نوروز، خانه‌های خود را تمیز کرده و اسپند، کندر، اشتره و عود می‌سوزانند تا مهر و دوستی در میان اعضای خانواده زیاد شود.<ref>نیک‌نام، یادگار دیرین، ۱۳۹۴ش، ص۱۱۵-۱۱۶.</ref>  آن‌ها در نخستین لحظات از سال جدید به آتش‌کده رفته، عود و کندر روشن می‌کنند و به مناجات می‌پردازند.<ref>رمضان‌خوانی، فرهنگ زرتشتیان یزد، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۲-۱۱۳.</ref>  همچنین در مراسم خاک‌سپاری، عود روشن کرده و پس از خاک‌سپاری، عودها را روی خاک می‌گذارند<ref>رمضان‌خوانی، فرهنگ زرتشتیان یزد، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۸.</ref>  و در روز سوم، به خانه‌ی درگذشته رفته و طی مراسمی، شاخه‌هایی از درخت مورد سبز و عود در دست می‌گیرند.<ref>نیک‌نام، یادگار دیرین، ۱۳۹۴ش، ص۱۰۷.</ref>
  
در [[کردستان]] مردم برای عید میلاد [[حضرت محمد]] مراسم با شکوهی تدارک دیده و عنبر و عود، دود می‌کنند.<ref>افندی بایزیدی، آداب و رسوم کردان، ۱۳۶۹ش، ص۱۰۶.</ref> 
==عود در ادبیات فارسی==
کلیدواژه عود در اشعار و مثل‌های فارسی نیز دیده می‌شود؛ [[فردوسی]] در ابیاتی اشاره کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/goshtasp/sh20 فردوسی، شاهنامه، بخش ۲۰، بیت ۲۰و۲۱، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب| بفرمود تا آذر افروختند | برو عود و عنبر همی سوختند }}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}  
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب| زمینش بکردند از زر پاک | همی هیزمش عود و عنبرش خاک }}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}  
عنصری در رباعیات خود اشاره کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/onsori/oro/sh25 عنصری، رباعیات، شماره ۲۵، بیت ۱، سایت گنجور.] </ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب| چون باد بر آن زلف عبیری گیرد | آفاق دم عود قمیری گیرد }}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}  
در مثلی آمده است: عود که بویش نبود، هیزم است (کنایه از بی‌ارزش‌ترین نوع افتخار، افتخار به چیزهایی است که خود انسان در داشتن آن‌ها نقشی نداشته است).<ref>دهلوی، مطلع الانوار، ۱۹۷۵م، ص۱۹۳.</ref>   
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
{{آغاز منابع}}
*افندی بایزیدی، محمود، آداب و رسوم کردان، به‌ترجمه عزیز محمدپور داشبندی، به‌تحقیق الکساندر ژابا، تهران، میعاد، ۱۳۶۹ش.
*معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۴ خرداد ۱۴۰۱ش.
*تبریزی، محمدحسین بن خلف، برهان قاطع، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۵ش.
*انوری،‌ حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، ۱۳۸۱ش.
*ابن‌سینا، قانون، به‌ترجمه عبدالرحمن شرفکندی، تهران، سروش، ۱۳۶۴ش.
*کخ، ه . م.، از زبان داریوش، به‌ترجمه پرویز رجبی، تهران، کارنگ، ۱۳۷۹ش.
*جملی کارری،‌ ج. ف.، سفرنامه، به‌ترجمه عباس نخجوانی و عبدالعلی کارنگ، تبریز، اداره کل فرهنگ و هنر آذربایجان شرقی، ۱۳۴۸ش.
*مهرین، عباس، کشورداری و جامعه ایران در زمان ساسانیان، تهران، عطایی، ۱۳۵۰ش.
*واله، محمدیوسف، ایران در زمان شاه صفی و شاه عباس دوم، به‌تحقیق محمدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۰ش.
*بیغمی، محمد، داراب‌نامه، به‌تحقیق ذبیح‌الله صفا، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۹۱ش.
*آلمانی، هانری رنه د، از خراسان تا بختیاری، به‌ترجمه غلام‌رضا سمیعی، تهران، طاووس، ۱۳۷۸ش.
*شاردن، ژان، سیاحت‌نامه، به‌ترجمه محمد عباسی، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۳۶ش.
*مونس‌الدوله، خاطرات، به‌تحقیق سیروس سعدوندیان، تهران، زرین، ۱۳۸۰ش.
*فردوسی، شاهنامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۴ خرداد ۱۴۰۱ش.
*عنصری، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۴ خرداد ۱۴۰۱ش.
*دهلوی، امیرخسرو، مطلع الانوار، به‌تحقیق طاهر احمداوغلی محرمف، مسکو، دانش، ۱۹۷۵م.
*سعیدی، سهراب، «نوروز در میناب»، فصل‌نامه نجوای فرهنگ، تهران، س۲، شماره ۵-۶، ۱۳۸۶ش.
*شهری، جعفر، طهران قدیم، تهران، معین، ۱۳۷۰-۱۳۸۳ش.
*سعیدی، سهراب، فرهنگ مردم میناب، تهران، ائلشن، ۱۳۸۶ش.
*نیک‌نام، کوروش، یادگار دیرین، تهران، بهجت، ۱۳۹۴ش.
*رمضان‌خوانی، صدیقه، فرهنگ زرتشتیان یزد، تهران، سبحان نور، ۱۳۸۷ش.
*ابونیا عمران، فرحناز، نوروز باستانی، ساری، شلفین، ۱۳۸۸ش.
{{پایان منابع}}