نمایش مبدأ برای قمه زنی

[[پرونده:Brooklyn Museum - Ghamezani Muhharran One of 274 Vintage Photographs.jpg|جایگزین=قمه زنی در ایران|بندانگشتی|تصویر «قمه زنی محرم در ایران» از مجموعه موزه بروکلین. بین ۱۸۷۶ و ۱۹۳۳ میلادی]]
{{درشت|'''قمه‌زنی؛'''}} نوعی از عزاداری با ایجاد زخم بر سر و جاری شدن خون.

عزاداری بر [[شهادت]] امام حسین از سنت‌های مذهبی [[مسلمانان]] و به‌ویژه [[شیعیان]] است؛ از زمان [[صفویه]] یا [[قاجار]]، در مراسم [[عزاداری]] گروه‌هایی از شیعیان، پدیده‌ای به نام قمه‌زنی رواج یافته که منشأ دینی ندارد و محل اختلاف است؛ موافقان یکی از دلایل خود را همدردی با [[امام حسین]] در حین انجام این کار می‌دانند؛ اما مخالفان با تأکید بر آسیب‌های فردی و اجتماعی این عمل، آن را نوعی بدعت می‌دانند که موجب وهن [[اسلام]] و [[شیعه|تشیع]] می‌شود.

== مفهوم‌شناسی قمه‌زنی ==
قمه، سلاحی از جنس آهن، کوتاه‌تر از شمشیر و بلندتر از چاقو است که دو طرف آن تیز و بران است. در اصطلاح، زخمی کردن سروصورت و جاری شدن خون با انگیزهٔ عزاداری در [[روز عاشورا]] را قمه‌زنی می‌گویند.<ref>آمویی و چقازردی، «آسیب‌شناسی پدیدهٔ قمه‌زنی از ابعاد مختلف اجتماعی و امنیتی»، 1395ش، ص121.</ref>

== تاریخچه قمه ==
قمه‌زنی پیش از [[سلجوقیان]]، [[ایلخانان]] و [[تیموریان]] جزء آیین‌های سوگواری [[شیعیان]] نبوده است و در دوران صفویه به تبعیت از فرقه‌های مسیحیان قرون‌وسطی و برخی آیین‌های هندی، در [[ایران]] گسترش یافت.<ref>ربانی و دیگران، «رهیافتی فرهنگی بر پدیدهٔ قمه‌زنی شهروندان خمینی‌شهر»، 1389ش، ص73.</ref> در دورهٔ [[صفویه]]، در روز [[عاشورا]] گروهی به نام فداییان قزلباش با راه‌اندازی دسته‌های عزا و شمشیر به‌دست، قمه بر سر خود می‌زدند تا به این وسیله اعلام کنند، فدایی [[امام حسین]] هستند و حاضرند در راه امام حسین سرهای‌شان نیز بریده شود.<ref>شیرکش، «بررسی آسیب‌های اجتماعی و امنیتی پدیدهٔ قمه‌زنی»، ص62-63.</ref>

برخی تاریخ‌نگاران خاستگاه قمه‌زنی را شهرهای مورد نفوذ دراویش و صوفیه در دوره صفویان دانسته‌اند؛<ref>مسائلی، قمه‌زنی؛ سنت یا بدعت، 1386ش، ص23.</ref> اما قمه‌زنی به‌مثابه یک سبک عزاداری در دورهٔ [[قاجاریه]] گسترش یافت.<ref>شیرکش، «بررسی آسیب‌های اجتماعی و امنیتی پدیدهٔ قمه‌زنی»، ص62-63.</ref> برخی دیگر، منشأ اصلی قمه‌زنی را ترک‌های آذربایجان دانسته‌اند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قمه‌زنی «قمه‌زنی»، ویکی‌فقه.]</ref> [[علی شریعتی]] (۱۳۵۶ش)، قمه‌زنی را جزئی از مراسم مصائب مسیح دانسته که مسیحیان ارتدوکس برگزار می‌کرده‌اند. [[مرتضی مطهری]] (۱۳۵۸ش)، معتقد است که قمه‌زنی از ارتدوکس‌های قفقاز به ایران رسیده و به‌سرعت گسترش یافته است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1400052618583/قمه-زنی-بیشینه-تاریخی-در-کرمان-ندارد «قمه‌زنی پیشینۀ تاریخی در کرمان ندارد»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref>

از زمان [[قاجار]] تا پهلوی، بدون ایجاد ممنوعیتی از جانب حاکمان و علما، این عمل ادامه پیدا کرد و در دوران پهلوی اول به‌علت ممانعت از انجام آیین‌های دینی از جمله عزاداری [[امام حسین]]، علما ضمن صدور فتوایی، قمه‌زنی را جایز دانستند. در این میان برخی علما از قبیل [[امام خمینی]]، سیدمحمود طالقانی، زنجانی و سیدمحسن امین با خرافات رایج در عزاداری‌های آن زمان مبارزه کردند و در راستای این مبارزه، انجمن‌های اسلامی دانشجویان و انجمن اصلاح عقاید دینی مردم برپا شده و رسالهٔ «التنزیه لاعمال الشبیه» نوشتهٔ سیدمحسن امین با ترجمهٔ [[جلال آل‌احمد]]، تحت عنوان عزاداری‌های نامشروع چاپ شد.<ref>امین، عزاداری‌های نامشروع، 1371ش، ص12-16.</ref> پس از انقلاب، در سال ۱۳۵۸ش امام خمینی به ممنوعیت و حرمت قمه‌زنی حکم کرد و آمار قمه‌زنی کاهش یافت، اما پس از فوت او در پی حمایت برخی از علمای دینی دوباره افزایش یافت.<ref>ربانی و دیگران، «رهیافتی فرهنگی بر پدیدهٔ قمه‌زنی شهروندان خمینی‌شهر»، 1389ش، ص73</ref>

== مراسم قمه‌زنی ==
[[پرونده:قمه زنی۲.jpg|جایگزین=قمه‌زنی پسر توسط پدر در کربلا (عراق)|بندانگشتی|قمه‌زنی پسر توسط پدر در کربلا (عراق)]]
در صبح روز [[عاشورا]] عزاداران با پوشیدن لباس سفید و بلندی مانند کفن، به‌صورت گروهی در خیابان، همراه با زدن طبل و شیپور و «حیدر حیدر» و «شاه حسین» گویان، مراسم را آغاز می‌کنند؛ با زدن قمه به بالای تاج سر و ایجاد شکاف عمیق، خون بر صورت و کفن آنها می‌ریزد. تعداد ضربات بین یک تا پانزده ضربه است؛ برخی در اثر شدت صدمهٔ وارد شده بی‌هوش می‌شوند.<ref>ربانی و دیگران، «رهیافتی فرهنگی بر پدیدهٔ قمه‌زنی شهروندان خمینی‌شهر»، 1389ش، ص76.</ref>

== علل و اهداف قمه‌زنی ==
باورمندان این عمل، قمه‌زنی را با هدف فرهنگی، انجام می‌دهند؛ از جمله این اهداف؛ یادآوری وقایع روز [[عاشورا]]، تحکیم فرهنگ عزاداری، احترام به بزرگان و نیاکان خود، ایجاد همبستگی با شهدای روز عاشورا و ادای [[نذر]]<ref>ربانی و دیگران، «رهیافتی فرهنگی بر پدیدهٔ قمه‌زنی شهروندان خمینی‌شهر»، 1389ش، ص75.</ref> و بیش از همهٔ اینها ابراز علاقه و ارادت نسبت به [[امام حسین]] است.<ref>آمویی و چقازردی، «آسیب‌شناسی پدیدهٔ قمه‌زنی از ابعاد مختلف اجتماعی و امنیتی»، 1395ش، ص121.</ref> علل دیگری چون سر به محمل کوبیدن [[حضرت زینب]]، جزع برای امام حسین، مواسات و همدردی با امام حسین، احیای امر مذهب، استدلال به فرازی از زیارت ناحیهٔ مقدسه و سر به دیوار کوبیدن [[امام سجاد]] را جوازی بر این امر دانسته‌اند.<ref>قانع و بیاتی، «قمه‌زنی؛ عزاداری یا خرافه؟»، 1394ش، ص190-194.</ref>

== آسیب‌های اجتماعی قمه‌زنی ==
[[پرونده:قمه زنی۱.jpg|جایگزین=بازتاب منفی قمه‌زنی در رسانه‌های غربی|بندانگشتی|بازتاب منفی قمه‌زنی در رسانه‌های غربی]]
مخالفان قمه‌زنی، این عمل را [[بدعت]]، خرافه و ضد فرهنگِ عاشورا دانسته‌اند،<ref>شیرکش، «بررسی آسیب‌های اجتماعی و امنیتی پدیدهٔ قمه‌زنی»، ص57.</ref> به‌گونه‌ای که آن را از نمودهای حزن و اندوه و عزاداری نمی‌دانند، زیرا موجب تضعیف [[دین اسلام]] و مذهب تشیع می‌شود.<ref>شیرکش، «بررسی آسیب‌های اجتماعی و امنیتی پدیدهٔ قمه‌زنی»، ص65.</ref> قمه‌زنی با خون‌ریزی می‌تواند در افراد، موجب عفونت موضعی، قطع عروق و اعصاب، بروز بیماری‌هایی مانند هپاتیت ب، شکستگی استخوان و جمجمه و پارگی سیستم وریدی مغز شود؛<ref>ربانی و دیگران، «رهیافتی فرهنگی بر پدیدهٔ قمه‌زنی شهروندان خمینی‌شهر»، 1389ش، ص74.</ref> اما پیامدهای اجتماعی آن توجه بیشتری را از سوی پژوهشگران به خود جلب کرده است؛ موارد زیر به‌عنوان آسیب‌های اجتماعی قمه‌زنی، از سوی مخالفان قمه‌زنی، مورد توجه قرار گرفته است:
* ایجاد [[ترس]] و وحشت در [[کودک|کودکان]] و زنان؛
* ایجاد فضای خشونت‌آمیز و تشویق به خشونت؛
* نادیده گرفتن عواطف انسانی؛
* تهدید امنیت به‌جهت استفاده از سلاح سرد؛<ref>آمویی و چقازردی، «آسیب‌شناسی پدیدهٔ قمه‌زنی از ابعاد مختلف اجتماعی و امنیتی»، 1395ش، ص117.</ref>
* غرق شدن در احساسات بی‌منطق و دوری از اهداف اصلی [[عاشورا]]؛<ref>آمویی و چقازردی، «آسیب‌شناسی پدیدهٔ قمه‌زنی از ابعاد مختلف اجتماعی و امنیتی»، 1395ش، ص124.</ref>
* [[دین]]<nowiki/>گریزیی به‌ویژه در جوانان؛<ref>آمویی و چقازردی، «آسیب‌شناسی پدیدهٔ قمه‌زنی از ابعاد مختلف اجتماعی و امنیتی»، 1395ش، ص125.</ref>
* رواج پدیدهٔ خودزنی (آسیب رساندن به بدن، کاری حرام دانسته شده است).<ref>آمویی و چقازردی، «آسیب‌شناسی پدیدهٔ قمه‌زنی از ابعاد مختلف اجتماعی و امنیتی»، 1395ش، ص129.</ref>

== قمه‌زنی از منظر فقها ==
علما و فقهای بسیاری در حرمت و ممنوعیت این عمل فتوا داده‌اند؛ از جمله سید ابوالحسن اصفهانی، محمدحسین کاشف‌الغطاء،<ref>شیرکش، «بررسی آسیب‌های اجتماعی و امنیتی پدیدهٔ قمه‌زنی»، ص64.</ref> سیدمحمد اشرفی شیرازی،<ref>قانع و بیاتی، «قمه‌زنی؛ عزاداری یا خرافه؟»، 1394ش، ص201-210.</ref> سید محمدباقر صدر،<ref>شیرکش، «بررسی آسیب‌های اجتماعی و امنیتی پدیدهٔ قمه‌زنی»، ص64.</ref> [[سید روح‌الله خمینی]]، محمدعلی اراکی، سید محمدباقر حکیم، محمد مؤمن، لطف‌الله صافی گلپایگانی، ناصر مکارم شیرازی،<ref>قانع و بیاتی، «قمه‌زنی؛ عزاداری یا خرافه؟»، 1394ش، ص201-210.</ref> سیدعلی سیستانی،<ref>شیرکش، «بررسی آسیب‌های اجتماعی و امنیتی پدیدهٔ قمه‌زنی»، ص64.</ref> محمدابراهیم جناتی و [[سید علی خامنه‌ای]].<ref>قانع و بیاتی، «قمه‌زنی؛ عزاداری یا خرافه؟»، 1394ش، ص201-210.</ref> از موافقان قمه‌زنی می‌توان به سید محمدصادق روحانی و سیدصادق شیرازی اشاره کرد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/قمه‌زنی «قمه‌زنی»، ویکی‌شیعه.]</ref>

== تصویرپردازی ==
انعکاس این عمل در رسانه‌های جهانی به‌شرح ذیل است:

=== فیلم ===
[[پرونده:Fitna-2.jpg|جایگزین=فیلم فتنه|بندانگشتی|فیلم فتنه در ابتدا پیامبر اسلام را به صورت همان کاریکاتور جنجالی دانمارکی نمایش می‌دهد که بمب ساعتی بالای سرش در انتهای فیلم منفجر می‌شود]]
[[پرونده:قمه زنی.jpg|جایگزین=تصویری از قمه‌زنی کودکان در فیلم فتنه|بندانگشتی|تصویری از قمه‌زنی کودکان در فیلم فتنه]]
فیلم «فتنه» به دو [[زبان انگلیسی]] و هلندی به تهیه‌کنندگی یکی از نمایندگان مجلس هلند، در سال ۱۳۸۷ش در اینترنت منتشر شد و دو روز بعد به‌علت واکنش‌های تند به محتوای ضداسلامی و قرآنی آن حذف شد. در این فیلم با نشان دادن صحنه‌ای از قمه‌زنی، چهره‌ای خشونت‌آمیز از [[اسلام]] و [[تشیع]] نشان داده شده است.<ref>قانع و بیاتی، «قمه‌زنی؛ عزاداری یا خرافه؟»، 1394ش، ص211-212.</ref>

=== سایت ===
در سایت‌هایی همچون «jusus-is-savior»، «الفرقان» و «طریق‌الاسلام» در معرفی تشیع از تصاویر قمه‌زنی در روز [[عاشورا]] استفاده کرده و به تحقیر مذهب [[شیعه]] پرداخته‌اند.<ref>قانع و بیاتی، «قمه‌زنی؛ عزاداری یا خرافه؟»، 1394ش، ص212-213.</ref>

== جایگزین قمه‌زنی ==
امروزه عزاداران حسینی با مبادرت به نذر خون در روز [[عاشورا]]، موجب تداوم فرهنگ عاشورا، نجات بیماران و حفظ سلامتی خود می‌شوند.<ref>[https://www.irna.ir/news/82260498/نذر-خون-جایگزین-قمه-زنی «نذر خون جایگزین قمه‌زنی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* آمویی، محمدرضا و چقازردی، احسان، «آسیب‌شناسی پدیدهٔ قمه‌زنی از ابعاد مختلف اجتماعی و امنیتی»، کنفرانس ملی دانش و فناوری روان‌شناسی، علوم تربیتی و جامع روان‌شناسی ایران، ۱۳۹۵ش.
* امین، محسن، عزاداری‌های نامشروع، ترجمهٔ جلال آل‌احمد، بوشهر، شروه، چاپ دوم، ۱۳۷۱ش.
* ربانی و دیگران، «رهیافتی فرهنگی بر پدیدهٔ قمه‌زنی شهروندان خمینی‌شهر»، فصلنامهٔ تحقیقات فرهنگی، دورهٔ سوم، شمارهٔ ۳، ۱۳۸۹ش.
* شیرکُش، هیثم، «بررسی آسیب‌های اجتماعی و امنیتی پدیدهٔ قمه‌زنی»، مجموعه مقالات همایش اوج شعائر اسلامی و امنیت.
* قانع، احمدعلی و فتح‌الله بیاتی، محمدرضا، «قمه‌زنی؛ عزاداری یا خرافه؟»، مطالعات فرهنگ و ارتباطات، سال شانزدهم، شمارهٔ ۲۹، ۱۳۹۴ش.
* «قمه‌زنی»، ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: ۱۱ مهر ۱۴۰۱ش.
* «قمه‌زنی»، ویکی‌فقه، تاریخ بازدید: ۱۱ مهر ۱۴۰۱ش.
* «قمه‌زنی پیشینهٔ تاریخی در کرمان ندارد»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۴۰۰ش.
* مسائلی، مهدی، قمه‌زنی؛ سنت یا بدعت، اصفهان، گلبن، چاپ ششم، ۱۳۸۶ش.
* «نذر خون جایگزین قمه‌زنی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مهر ۱۳۹۵ش.
{{پایان منابع}}