نمایش مبدأ برای موسیقی‌درمانی

<big>'''موسیقی‌درمانی؛'''</big> استفاده از موسیقی برای بهبود حالات روحی، روانی و جسمی.

موسیقی‌درمانی در ایران امروزه به‌عنوان یک روش مکمل درمان برای بهبود شرایط روانی و جسمی، مورد توجه قرار گرفته است. گسترش زندگی ماشینی، بسیاری از افراد را درگیر هیجانات کنترل‌نشده، پرخاشگری، اضطراب، انزوا و افسردگی کرده و استفاده از موسیقی برای بهبود این وضعیت، مؤثر انگاشته می‌شود. پژوهش‌های علمی نشان می‌دهد که موسیقی‌درمانی اگرچه آثار مفیدی بر بهبود حالات روانی و جسمی افراد دارد، اما استفادۀ افراطی یا نادرست از موسیقی، آثار مخربی را در جسم و جان افراد برجای می‌گذارد.
==مفهوم‌شناسی==
موسیقی‌درمانی به‌معنای اثرگذاری مثبت صوت در رفتار <ref>  [https://www.sid.ir/paper/827808/fa . دهناد و همکاران، «ابعاد تأثیرهای موسیقی در موسیقی‌درمانی»، 1394ش، ص2.]</ref> و استفاده از موسیقی و برای توان‌بخشی به بیماران جسمی و روانی است.<ref>  [https://ravanrahnama.ir/%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C/ . «موسیقی‌درمانی چیست و چطور انجام می‌شود؟ تعریف، تاریخچه و روش کار»، وب‌سایت روان راهنما.]</ref>  در این روش درمانی با هدف بازیابی، نگهداری  <ref>[https://www.sid.ir/paper/827808/fa . دهناد و همکاران، «ابعاد تأثیرهای موسیقی در موسیقی‌درمانی»، 1394ش، ص2-4.]</ref>و تقویت سلامت جسمی، روحی و عاطفی افراد و با توجه به نیاز‌های فیزیکی، اجتماعی، شناختی و هیجانی آنها از موسیقی متناسب استفاده می‌شود.<ref>  [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2031807/%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%AE%D8%B4%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D9% . رنجبر و سجادیان، «اثر آموزش موسیقی‌درمانی بر توانبخشی و مهارت فردی کودکان کم‌توان ذهنی شهرستان کازرون»، 1402ش، ص289.]</ref>

==تاریخچه==
موسیقی به‌عنوان یک عنصر هنری جذاب و آرام‌بخش، جزء جدایی‌ناپذیر زندگی انسان در همۀ تمدن‌ها و جوامع بوده<ref>  [https://www.sid.ir/paper/827808/fa . دهناد و همکاران، «ابعاد تأثیرهای موسیقی در موسیقی‌درمانی»، 1394ش، ص3.]</ref>  و گاهی از آن برای درﻣﺎن برخی ﺑﯿﻤﺎريﻫﺎ استفاده شده است.<ref>  [http://jiitm.ir/article-1-966-fa.pdf . فرخنده‌زاده و گوهری فخرآبادی، «جایگاه موسیقی‌درمانی در متون پزشکی مسلمانان با بازخوانی رساله‌ای کهن»، 1397ش، ص122.]</ref>  پیشینه بهره‌گیری از موسیقی برای درمان جسم و جان، در آثار ارسطو، افلاطون و برخی دانشمندان مسلمان، دیده می‌شود. در ﻓﺮﻫﻨـگﻫـﺎي ﺑﺎﺳﺘﺎنی ﺑﯿﻦاﻟﻨﻬﺮﯾﻦ، ﻣﺼﺮ، چین، ﻫﻨﺪ و ﯾﻮﻧﺎن، موسیقی با مراسم‌های مذهبی، پیوند داشت و از آن برای بهبود شرایط روانی افراد استفاده می‌شد. <ref> [http://jiitm.ir/article-1-966-fa.pdf . فرخنده‌زاده و گوهری فخرآبادی، «جایگاه موسیقی‌درمانی در متون پزشکی مسلمانان با بازخوانی رساله‌ای کهن»، 1397ش، ص122.]</ref> در جنگ جهانی اول و دوم گروهی از نوازندگان به بیمارستان‌ها ‌رفته و برای شادابی سربازان زخمی به اجرای موسیقی می‌پرداختند. پیامدهای مثبت این اقدام سبب شد که پزشکان و پرستاران از نوازندگان برای تسریع در روند بهبودی مجروحین استفاده کنند. <ref>[https://www.sid.ir/paper/827808/fa . دهناد و همکاران، «ابعاد تأثیرهای موسیقی در موسیقی‌درمانی»، 1394ش، ص4.]</ref> امروزه نیز موسیقی‌درمانی یک رشتۀ دانشگاهی در دانش پزشکی‌ و روانش‌شناسی است. اولین انجمن موسیقی‌درمانی در سال ‌۱۹۵۰‌م تأسیس شده است. <ref>[https://www.sid.ir/paper/827808/fa . دهناد و همکاران، «ابعاد تأثیرهای موسیقی در موسیقی‌درمانی»، 1394ش، ص3-9]</ref> در ایران نیز انجمن موسیقی‌درمانی با هدف معرفی دانش موسیقی‌درمانی و ارائۀ خدمات اموزشی و درمانی در سال 1380ش تأسیس شد.<ref>  [https://ravanrahnama.ir/%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C/ . «موسیقی‌درمانی چیست و چطور انجام می‌شود؟ تعریف، تاریخچه و روش کار»، وب‌سایت روان راهنما.]</ref>

==موسیقی‌درمانی در ایران==
استفاده از موسیقی برای درمان یا تغییر در خلقیات افراد، سابقه‌ای کهن در فرهنگ ایرانی دارد. <ref>  [https://elmnet.ir/article/1579716-31401/%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8% . دهناد و ظفرمند، «ابعاد موسیقی‌درمانی در علم موسیقی کهن ایرانی- اسلامی مروری بر رساله های موسیقی قرن 4-13 ق»، وب‌سایت علم نت.]</ref> ایرانیان در این شیوۀ درمانی، از موسیقی‌های طبیعت و موسیقی‌های سازگار با خرده‌فرهنگ‌های بومی بهره می‌گرفتند. طبیبان و فیلسوفان مسلمان در آثار ﺧﻮد ﺑﻪ ارتباط ﻣﻮﺳﯿقی ﺑا روان انسان و اﺛﺮﺑﺨﺸـی آن ﺑـﺮ ﺟﺴﻢ اشاره کرده‌اند. دانشمندانی همچون اﺑﻦﺳﯿﻨﺎ و خواجه عبدالرحمان بن سیف‌الدین غزنوی، ﺑﺮ تأثیر موسیقی در بهبود بیماری‌های جسمی و روانی تأکید کرده‌اند.<ref>  [http://jiitm.ir/article-1-966-fa.pdf . فرخنده‌زاده و گوهری فخرآبادی، «جایگاه موسیقی‌درمانی در متون پزشکی مسلمانان با بازخوانی رساله‌ای کهن»، 1397ش، ص122.]</ref>  
موسيقى اصیل ايرانى به لحاظ بافت، ساختار درونگرا و عاطفى و گردش‌هاى ادوارى آرام‌بخش با تنظيم زيبا و خوشايند، تأثير مطلوبى در شنونده ايجاد می‌کند و موجب تخليه هيجانى و کاهش استرس می‌شود. همچنین موسيقى محرک و تصنيف‌هاى پرشور موسيقى ايرانى با تِم شيدايى موجب کاهش افسردگى و افزایش تحرک و نيروى درونى بدن در برابر بيمارى‌ها می‌شود. از برخی موسیقی‌های نواحی و مناطق ایران، درگذشته با هدف درمان استفاده می‌شد. موسیقی در سواحل جنوبى ایران با آداب و رسوم خاص، نوعی اثرگذارى از طريق ايجاد هيجان و انتقال احساسات را پی‌گیری می‌کند که موجب شادابی و نشاط روانی می‌شود. در بلوچستان با نواختن ساز و دهل همراه با آواز و اشعارى به زبان عربي، فارسى و بلوچى می‌کوشند تا بیماری گواتی را از بدن شخص خارج کنند.<ref>  [https://vista.ir/content/1233/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%8A%D9%82%D9%8A-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86/ . «موسیقی‌درمانی در ایران»، وب‎سایت مجله ویستا.]</ref>  در ترکمن‌صحرا نیز شبیه این مراسم وجود دارد که با نوعى سماع اجرا مى‌شود. <ref>  [https://www.sid.ir/paper/93277/fa . مرادی، «موسیقی‌درمانی در ترکمن‌صحرا (پرخوانی)»، 1389ش، ص187.]</ref> واکنش متقابل بیماران به موسیقی‌های محلی و برقراری ارتباط با آن، سبب بهبود حالات روانی آنها ‌شده و نشاط و خروج از حالت سکون و ناامیدی را در بیماران روحی و جسمی پدید می‌آورد.<ref>  [https://www.sid.ir/paper/827808/fa . دهناد و همکاران، «ابعاد تأثیرهای موسیقی در موسیقی‌درمانی»، 1394ش، ص5.]</ref>  
امروزه موسیقی اصیل ایرانی و موسیقی نواحی، به حاشیه رانده شده و گرایش نوجوانان و جوانان به سبک موسیقی غربی و ریتمی افزایش یافته است. با گسترش استفاده از کامپیوتر، موبایل و وسایل صوتی در میان خانواده‌ها بسیاری از کودکان تحت تأثیر موسیقی‌هایی قرار می‌گیرند که مناسب سن، سطح درک و خواستۀ آنها نیست. این امر سبب افزایش هیجانات در آنها شده و به مرور زمان سبب افزایش میزان اضطراب و استرس در کودکان می شود و تأثیر منفی بر درس‌خواندن آنها دارد. <ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2031802/%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84-%D8%A7%D8% .  سلیمانی، «چگونه می‌توان با موسیقی‌درمانی مشکل استرس و اضطراب دانش‌آموزان ابتدایی را برطرف کرد»، 1402ش، ص191.]</ref> بسیاری از ملودی‌های مختلف در موسیقی که امروزه در میان جوانان و نوجوانان رواج دارد به بهبود حالات روحی کمک نمی‌کند و در بسیاری از موارد آنها را به سمت انزوا، پوچی و افسردگی سوق می‌دهد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/827808/fa . دهناد و همکاران، «ابعاد تأثیرهای موسیقی در موسیقی‌درمانی»، 1394ش، ص5.]</ref>

==روش‌های موسیقی‌درمانی==
استفاده از موسیقی برای بهبود شرایط جسم‌وجان، گاهی همراه با نواختن و خواندن توسط خود فرد است که واکنش‌های عاطفی، ذهنی، حسی و حرکتی را برای او در پی دارد و گاهی به شنیدن موسیقی بسنده می‌شود و شنونده واکنش‌های عاطفی و ذهنی به آن نشان می‌دهد. <ref>  [https://ravanrahnama.ir/%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C/ . «موسیقی‌درمانی چیست و چطور انجام می‌شود؟ تعریف، تاریخچه و روش کار»، وب‌سایت روان راهنما.]</ref> یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های روان‌درمان‌گر، اثر‌گذاری درست موسیقی بر بیمار است. ناآگاهی درمانگر، می‌تواند خطرات درمانی را برای بیماران در پی داشته باشد. نوع، ترکیب و تعامل ریتم و ملودی، بیشترین اثر روان‌شناختی را بر شنونده دارد. استفاده از موسیقی با ریتم تند که با افزایش تدریجی صدا همراه است، سبب ایجاد هیجان، اضطراب و استرس در افراد می‌شود. به‌همین منظور استفاده از موسیقی‌هایی که بیشتر صدای طبیعت مانند آب در آنها وجود دارد، احساس آرامش را به شنونده منتقل‌کرده و در کاهش احساسات منفی و استرس بیمار نقش بسزایی دارد. <ref>  [https://www.sid.ir/paper/827808/fa . دهناد و همکاران، «ابعاد تأثیرهای موسیقی در موسیقی‌درمانی»، 1394ش، ص4.]</ref>
آهنگ‌های طبیعی نسبت به موسیقی برساختۀ انسان، اثر‌گذاری بیشتری در بهبود حالات روانی و جسمی افراد خصوصاً بیماران دارد و نشاط انسان را به‌صورت واقعی افزایش می‌دهد. این در حالی است که وجود ارتعاشات مصنوعی در آهنگ‌های هنری در بسیاری از موارد تأثیر مخربی بر سیستم اعصاب و مغز انسان داشته و به‌دلیل عدم‌یکنواختی در دراز مدت برای افراد زیان‌بار است.<ref>  . [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1_%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C?hilight=%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%87+%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%DB%8C%D8%AA+%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C «آثار موسیقی»، ویکی‌فقه.]</ref>

==دیدگاه روان‌شناسان دربارۀ تأثیر موسیقی بر انسان==
از منظر روان‌شناسی، موسیقی تأثیر مستقیمی بر مرکز عواطف در مغز و اعصاب مرکزی و عضلانی دارد و شرایط ذهنی، عاطفی و میزان اطلاعات شنوندگان نقش بسزایی در اثر‌پذیری از موسیقی دارد. موسیقی‌درمانی می‌تواند با یادآوری خاطرات و احساسات افراد بر حافظۀ آنها نیز اثر‌گذار باشد. <ref>  [https://www.sid.ir/paper/827808/fa . دهناد و همکاران، «ابعاد تأثیرهای موسیقی در موسیقی‌درمانی»، 1394ش، ص6-7.]</ref> روان‌شناسان در بررسی پیامدهای مثبت موسیقی‌درمانی به موارد زیر توجه کرده‌اند:
# انتقال حس آرامش به افراد؛ 
# بهبود محاسبات ذهنی؛ 
# کاهش اثرات استرس بر ذهن؛ 
# تقویت برقراری ارتباط و تطابق افراد با فرهنگ‌های مختلف؛ <ref>  [https://ravanrahnama.ir/%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C/ . «موسیقی‌درمانی چیست و چطور انجام می‌شود؟ تعریف، تاریخچه و روش کار»، وب‌سایت روان راهنما.]</ref>   
# تسکین ناراحتی‌های جسمی مانند [[فشار خون]] و ضربان نامنظم قلب؛ 
# افزایش ترشح هورمون‌های شادی‌آور و کاهش هورمون‌های استرس.<ref>  [https://ravanrahnama.ir/%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C/ . «موسیقی‌درمانی چیست و چطور انجام می‌شود؟ تعریف، تاریخچه و روش کار»، وب‌سایت روان راهنما.]</ref>
# کنترل هیجانات منفی؛<ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2031802/%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84-%D8%A7%D8% .  سلیمانی، «چگونه می‌توان با موسیقی‌درمانی مشکل استرس و اضطراب دانش‌آموزان ابتدایی را برطرف کرد»، 1402ش، ص191.]</ref>   
# توان‌بخشی به افراد کم‌توان ذهنی با آموزش موسيقي؛<ref>  [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2031807/%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%AE%D8%B4%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D9% . رنجبر و سجادیان، «اثر آموزش موسیقی‌درمانی بر توانبخشی و مهارت فردی کودکان کم‌توان ذهنی شهرستان کازرون»، 1402ش، ص289.]</ref>  
# افزایش سلامت روان نوجوانان و جوانان با موسیقی‌های سازگار با روحیات و نیاز عاطفی و جسمی این ردۀ سنی.<ref>  [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2015850/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%D8%A8%D8%AE%D8%B4%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9% . بنائیان، «بررسی اثربخشی موسیقی‌درمانی بر مبنای موسیقی بومی در کنترل رفتار نابهنجار پرخاشگری در نوجوانان»، 1401ش، ص171.]</ref>  
# تقویت [[هوش معنوی]]: استفاده از موسیقی‌هایی که متناسب با معناگرایی انسان باشد، تأثیر مثبتی بر مؤلفه‌های ادراکی و احساسی افراد ‌داشته و در تقویت ارتباط آنها با سرچشمه هستی و روی‌آوری به زندگی معنوی نقش مؤثری دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1886667/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%DA%AF%D9%88%D8%B4-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8% انصاری‌نژاد و رستگار، «تأثیر گوش‌دادن به موسیقی (موسیقی‌درمانی) بر هوش معنوی در دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی تهران شمال»، 1401ش، ص1.]</ref>

==دیدگاه‌های انتقادی دربارۀ موسیقی‌درمانی==
موسیقی‌درمانی اگرچه یک روش مورد توجه برای بهبود شرایط جسمی و روانی است؛ اما از منظر برخی اندیشمندان، بهره‌نگرفتن تخصصی از موسیقی، ترکیب و ترتیب انواع متفاوت موسیقی و متفاوت‌بودن وضعیت روانی و احساسی افراد در شرایط مختلف سبب می‌شود در بسیاری از موارد آثار منفی موسیقی‌درمانی بیش از پیامدهای مثبت آن باشد. همچنین رواج برخی سبک‌های موسیقی غربی در جامعۀ ایران در برخی موارد سبب افزایش خشونت میان جوانان و نوجوانان و تمایل آنها به خودکشی شده است. <ref>  [https://sinapress.ir/news/42180/%D8%A7%D8%AB%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D9%88-%D9%85%D9%86%D9%81%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%AD%DB%8C/ . «اثرات مثبت و منفی موسیقی در وضعیت روحی – روانی انسان‌ها»، خبرگزاری سینا پرس.]</ref> روح و روان آدمی، وابستگی ذاتی به معنویت و نزدیکی به خدا دارد و روی‌آوری به گونه‌هایی از موسیقی که موجب غفلت انسان از خدا می‌شود، آرامش روانی پایدار را به انسان هدیه نمی‌کند.<ref>  [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1_%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C?hilight=%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%87+%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%DB%8C%D8%AA+%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C . «آثار موسیقی»، ویکی‌فقه.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* «آثار موسیقی»، ویکی‌فقه، تاریخ بازدید: 27 شهریور 1402ش. 
* «اثرات مثبت و منفی موسیقی در وضعیت روحی – روانی انسان‌ها»، خبرگزاری سینا پرس، تاریخ درج مطلب: 15 تیر 1395ش.
* انصاری‌نژاد، نصرالله و رستگار، شیرین، «تأثیر گوش‌دادن به موسیقی (موسیقی‌درمانی) بر هوش معنوی در دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی تهران شمال»، ایده‌های نوین روانشناسی، شماره 17، 1401ش. 
* بنائیان، الناز، «بررسی اثربخشی موسیقی‌درمانی بر مبنای موسیقی بومی در کنترل رفتار نابهنجار پرخاشگری در نوجوانان»، فرهنگ مردم ایران، شماره 70، 1401ش.
* دهناد، ندا و ظفرمند، سید جواد، «ابعاد موسیقی‌درمانی در علم موسیقی کهن ایرانی- اسلامی مروری بر رساله‌های موسیقی قرن 4-13 ق»، وب‌سایت علم‌نت.
* دهناد، ندا و همکاران، «ابعاد تأثیر‌های موسیقی در موسیقی‌درمانی»، کنفرانس بین‌المللی معماری، شهرسازی، عمران، هنر و محیط زیست، دوره 21، 1394ش.
* رنجبر، سمانه و سجادیان، هادی، «اثر آموزش موسیقی‌درمانی بر توان‌بخشی و مهارت فردی کودکان کم‌توان ذهنی شهرستان کازرون»، مطالعات روان‌شناسی و علوم تربیتی، شماره 50، 1402ش. 
* سلیمانی، فاطمه، «چگونه می‌توان با موسیقی‌درمانی مشکل استرس و اضطراب دانش‌آموزان ابتدایی را برطرف کرد»، مطالعات روان‌شناسی و علوم تربیتی، شماره 50، 1402ش.
* فرخنده‌زاده، محبوبه و گوهری فخر‌آبادی، مصطفی، «جایگاه موسیقی‌درمانی در متون پزشکی مسلمانان با بازخوانی رساله‌ای کهن»، طب سنتی اسلام و ایران، شماره 2، 1397ش.
* مرادی، منصور، «موسیقی‌درمانی در ترکمن‌صحرا (پرخوانی)»، علوم اجتماعی، شماره 48، 1389ش.
* «موسیقی‌درمانی چیست و چطور انجام می‌شود؟ تعریف، تاریخچه و روش کار»، وب‌سایت روان راهنما، تاریخ بازدید: 25 شهریور 1402ش.
* «موسیقی‌درمانی در ایران»، وب‎سایت مجله ویستا، تاریخ درج مطلب: 3 مهر 1402ش.