نمایش مبدأ برای پاییز

<big>'''پاییز'''</big>؛ یکی از چهار فصل اقلیم معتدل و سومین فصل از تقویم شمسی<br>

پاییز یا خزان، سومین فصل از فصل‌های چهارگانه‌ی خورشیدی در نیم‌کره شمالی و شامل سه ماه «مهر» (میزان)، «آبان» (عقرب) و «آذر» (قوس) است. پاییز از منظر دانش نجوم، بین دو نقطه‌ی اعتدال پاییزی و انقلاب زمستانی قرار دارد. در این فصل، بسیاری از درختان، برگ‌های خود را از دست می‌دهند. در پاییز، روزها کوتاه‌تر و شب‌ها طولانی‌تر می‌شود.<br>
 
پاییز را با نام‌های دیگری همچون برگ‌ریزان، تیر، تیرماه، بادبیز، بادبز و سفیدبری نیز می‌شناسند. در زبان عربی، به پاییز، «خریف» می‌گویند.<ref>آنندراج، محمدپادشاه، ۱۳۶۳ش، ذیل واژه پاییز.</ref>  
==پیشینه پاییز==
در بندهش، که اثری متعلق به دوران ایران باستان است، یک سال به دو فصل تابستان و زمستان تقسیم گردیده و از پاییز و بهار، سخنی به میان نیامده است.<ref>بندهش، ۱۳۶۹ش، ص ۱۰۶؛ <br>
رضی، آیین مهر، ۱۳۷۱ش، ص۴۰.</ref>  پس از آن، در ادبیات زند و پازند، از پاییز با واژه «رَسپینا» یاد شده است.<ref>آنندراج، محمدپادشاه، ۱۳۶۳ش، ذیل واژه پاییز؛ <br>
مشکور، فرهنگ هزوارشهای پهلوی، ۱۳۴۶ش، ص۱۱۸؛ <br>
حصوری، «تیر‌ماه = پاییز تازیکان»، ۱۳۶۶ش، ص۴۲-۴۵.</ref>  در زبان پهلوی، پاییز را «پادِز» می‌گفتند.<ref>مکنزی، فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ۱۳۷۹ش، ص۲۰۸؛ <br>
پانوسی، «ریشه‌شناسی واژه‌های پاییز و خزان»، ج1، ۱۳۶۶ش، ص۲۰۱-۲۰۹.</ref>  برخی، پادیز را به‌معنی جمع کردن و گردآوری دانسته‌اند و دلیل این معنا را واپسین فرصت اندوختن آذوقه، پیش از فصل زمستان بیان کرده‌اند. برخی دیگر نیز کلمه «اَیوی گامَ» در اوستا را به معنی فصل پاییز دانسته‌اند.<ref>تقی‌زاده، گاه‌شماری در ایران قدیم، ۱۳۱۶ش، ص59-60.</ref><br>
  
مسعودی در کتاب خود، به طبیعت پاییز اشاره کرده و آن را سرد و خشک و نیز سودایی دانسته است. همچنین، او، کل فصل خزان را شامل 88 روز و 17 ساعت و سه‌پنجم ساعت تا اولین دقیقه از برج جدی (دی ماه) محاسبه کرده است.<ref>مسعودی، التنبیه و الاشراف، ۱۸۹۳م، ص14.</ref>  خوارزمی نیز، نقطه اعتدال پاییز (برابری شب و روز) را در اول برج میزان (مهر ماه) معرفی کرده است.<ref>خوارزمی، مفاتیح العلوم، ۱۴۰۴ق، ص241.</ref>  [[ابوریحان بیرونی]]، در کتاب خود، روز هجدهم شهریور را «خزان خاصه» و روز دوم مهر را «خزان عامه» معرفی کرده و به گفته او، خزان، نشانه‌ای برای سرد شدن هوا است.<ref>بیرونی، الآثار الباقیة، ۱۹۲۳م، ص267-268.</ref> <br>
 
پاییز در باور ایرانیان باستان، فصل آفرینش گیاهان و جانوران بوده است. بیرونی معتقد است که در روز شانزدهم مهر (اولین ماه از فصل خزان)، خداوند زمین را گسترانیده و ارواح را به کالبدهای بی‌جان، دمیده است. در همین روز نیز، خداوند، ماه را که بی‌فروغ و سیاه بود، جلا بخشید و به‌همین دلیل، ماه در این روز، از آفتاب، برتر است.<ref>بیرونی، الآثار الباقیة، ۱۹۲۳م، ص۲۲۲-۲۲۳.</ref>  جشن «مهرگان» در روز شانزدهم مهر نیز برآمده از این انگاره است که آفرینش و پرتوافکنی خورشید را در این روز می‌دانستند و مهر، نام دیگر خورشید است.<ref>بیرونی، الآثار الباقیة، ۱۹۲۳م، ص222.</ref>  از این‌رو، ایرانیان در دوره‌هایی از تاریخ، فصل پاییز را آغاز سال می‌دانستند.<ref>بهار، پژوهشی در اساطیر ایران، ۱۳۸۶ش، ص496.</ref>  واژه‌ «سَرِذا» یا «سارِذا» در کتاب اوستا به‌معنی «سال» و «پاییز» است. همچنین در کتیبه‌های برجای‌مانده از دوران داریوش، واژه «سَردُ» به‌معنی پاییز آمده که در زبان سانسکریت نیز به‌معنی سال است و این نشانه‌ای دیگر بر شروع سال از فصل پاییز در گذشته‌های دور است.<ref>تقی‌زاده، گاه‌شماری در ایران قدیم، ۱۳۱۶ش، ص59-60، نیز حاشیۀ ۱۱۰-۱۱۱.</ref>

==جشن‌های پاییزی==
ایرانیان باستان، جشن‌های بسیاری مانند مهرگان (شانزدهم مهر) و آبانگاه (بیستم آبان) در پاییز برپا می‌کردند. گرامی‌داشت مهرگان و رام‌روز (بیست و یکم مهر) از سفارش‌های زردشت است.<ref>بیرونی، الآثار الباقیة، ۱۹۲۳م، ص۲۲۲-۲۲4.</ref>  رام‌روز، روزی است که فریدون بر ضحاک پیروز شد و او را در [[کوه دماوند]] به بند کشید.<ref>بیرونی، الآثار الباقیة، ۱۹۲۳م، ص۲23.</ref>  مهرگان نیز اولین ماه از سال هخامنشی بوده و جشن ویژه ایزد مهر (میترا)، جشن برداشت محصول و عید کشاورزان در آن برگزار می‌شد.<br>
 
امروزه در آذربایجان شرقی، 15 روز آخر پاییز را به خانه‌تکانی می‌پردازند و خود را برای شب‌نشینی‌های زمستان، آماده می‌کنند. در بروجرد، نیمه آبان را شروع زمستان می‌دانند. در این ایام، زن‌ها به شست‌وشوی لحاف کرسی و منقل‌ها در کنار رودخانه‌ها مشغول می‌شدند تا آن را برای فصل سرما آماده کنند.<ref>کرزبر یاراحمدی، فرهنگ مردم بروجرد، ۱۳۸۸ش، ص۲۵۱-۲۵۲.</ref>  مراسم قالی‌شویان در [[مشهد اردهال]] نیز، در نزدیکی‌های 16ام مهر انجام می‌شود.<ref>بلوکباشی، قالی‌شویان: مناسک نمادین قالی‌شویی در مشهد اردهال، ۱۳۷۹ش، ص۸۲.</ref><br>
  
نزد مردم کردزبان نیز اول پاییز به‌منزله آغاز سال است و آن‌ها تلاش می‌کنند تا جشن عروسی فرزندان خود را در این روزهای سال برپا کنند. این مردم، ماه مهر را که هنگام برداشت محصول درخت رز یا انگور است «رَزبَر» می‌نامند. جشن قوچ‌اندازی در گله نیز در اواخر ماه مهر برگزار می‌شود.<ref>سلیمی، زمستان در فرهنگ مردم کرد، ۱۳۸۱ش، ص۳۸-۳۹.</ref>

==پاییز در ادبیات ایرانیان== 
از نام‌های رایج برای فصل پاییز، واژه خزان، در ادبیات فارسی مرسوم‌تر است. منوچهری در شعر خود می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/manoochehri/divanm/mosammatm/sh1 منوچهری، دیوان اشعار، مسمطات، بیت 1، سایت گنجور.]</ref> <br>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|خیزید و خز آرید که هنگام خزان است|باد خنک از جانب خوارزم وزان است}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}  


[[مولوی]] نیز در اشعاری، خزان را نابود‌کننده زیبایی‌ها و موجب ریزش برگ‌ها دانسته است:<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar1/sh96 مولانا، مثنوی معنوی، دفتر اول، بخش 96، بیت 15، سایت گنجور.]</ref><br>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|در خزان آن صدهزاران شاخ و برگ|در هزیمت رفته در دریای مرگ}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}  
 
مهدی اخوان ثالث، پاییز را پادشاه فصل‌ها نامیده‌ است:<ref>[https://www.beytoote.com/art/song/king-season2-akhavansales.html «پادشاه فصل‌ها پاییز»، سایت بیتوته.]</ref> <br>

باغ بی‌برگی<br>

خنده‌اش خونیست اشک‌آمیز<br>

جاودان بر اسب یال افشان زردش می‌چمد در آن<br>
 
پادشاه فصل‌ها، پاییز <br>

برخی از پژوهشگران بر این باورند که شاعرانی همچون فردوسی و عنصری از واژه تیر  در معنای پاییز استفاده کرده‌اند. همچنین، واژه «مهرگان» که معادل با روز شانزدهم مهر است، در کلام برخی از شاعران، به‌معنای آغاز پاییز به‌کار رفته است. این همسانی، در ادبیات عامه نیز رواج یافته است.<ref>تقی‌زاده، گاه‌شماری در ایران قدیم، ۱۳۱۶ش، ص58-59، نیز حاشیۀ ۱06.</ref> <br>
 
فصل پاییز در زبان و ادبیات عامه، جایگاهی ویژه دارد. برخی از زنان تهرانی، با توجه به تأثیر پاییز در برگ‌ریزان و نیز اثرگذاری بهار در رویش درختان، شعری با مضمون زیر را برای پسران خود می‌خواندند: «فصل پاییزه، پشماش می‌ریزه، فصل بهاره، مو در میاره».<ref>شهری، قند و نمک، ۱۳۷۰ش، ص۵۰۹؛ <br>
ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج2، ۱۳۸۸ش، ص1363.</ref>  برخی از شاعران مانند شهریار، دیدن عاقبت کار جهانیان را به خزان طبیعت ارجاع داده است.<ref>شهریار، کلیات دیوان، ۱۳۴۹ش، ص164.</ref><br>
  
مثل معروف «جوجه را آخر پاییز می‌شمارند»، بر این اساس است که جوجه‌ها، معمولا، از بهار تا پاییز دچار تلفات احتمالی بسیاری می‌شوند. مردم در بروجرد معتقدند که «هر بهاری که خوش و خرم است، از پاییزش پیداست».<ref>کرزبر یاراحمدی، فرهنگ مردم بروجرد، ۱۳۸۸ش، ص111.</ref>  کردها نیز مثل‌های معروف «پاییز برای فقیر آمد»<ref>فتاحی قاضی، امثال و حکم کردی، ج2، ۱۳۷۵ش، ص57؛ <br>
ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج1، ۱۳۸۸ش، ص623.</ref>  و نیز «روز پاییز هیچش به بر نیست» (کنایه از کوتاهی روزهای پاییز) را دارند.<ref>فتاحی قاضی، امثال و حکم کردی، ج2، ۱۳۷۵ش، ص139.</ref>  مثل معروف مازندرانی «پاییز که پلو می‌پزی، به فکر بهار هم باش که زنبیل به دوش از این خانه به آن خانه باید بروی»، در میان مردم سوادکوه به‌صورت «پاییز که زیاد می‌پزی، بهار را به‌یاد داشته باش» مرسوم است. مَثل مازندرانی دیگری به‌صورت «جوجه خروس پاییزه است» کنایه از شخص بی‌تجربه است،<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج1، ۱۳۸۸ش، ص756.</ref>  که در میان تهرانی‌ها به‌صورت «جوجۀ پاییزه سر جوجۀ بهاره را می‌خواهد کلاه بگذارد» معروف شده است.<ref>شاملو، کتاب کوچه، حرف «پ»، دفتر اول، ۱۳۸۵ش، ص۱۵۶.</ref><br>
  
«برادر پاییزی» کنایه‌ای کرمانشاهی نسبت به دوستانی است که معرفت کمتری داشته و تنها در فصل پاییز که فصل برداشت محصول است، خود را نشان می‌دهند.<ref>شمس، نگاهی به فرهنگ مردم کرمانشان، ۱۳۷۸ش، ص۱۲.</ref>  مردم لر نیز مثل معروف «بهار با بهاری خودش، پاییز با پاییزی خودش» را دارند.<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج1، ۱۳۸۸ش، ص548.</ref>  مردم هشترود، فصل پاییز را در مقایسه با بهار بهتر دانسته و معتقدند که «هرچه در بهار بکاری، به پای محصول پاییزه نمی‌رسد».<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج2، ۱۳۸۸ش، ص1858.</ref>

==پاییز و هواشناسی مردمی== 
درگذشته، هواشناسی تنها از طریق مشاهدات و تجربیات مردم صورت می‌گرفت و اصول آن، از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شد. در گیلان، مردم معتقد بودند که در اواخر ماه آذر، درخت میوه‌ای که دوباره شکوفه بزند و میوه بدهد، نشان از زمستانی سخت همراه با برف و کولاک دارد.<ref>شهاب کومله‌ای، فرهنگ عامۀ کومله، ۱۳۸۶ش، ص۱۶۲؛ <br>
پاینده، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، ۱۳۵۵ش، ص۳۴۹.</ref>  در دماوند نیز، مردم، جیک‌جیک گنجشکان، در فصل پاییز را نشانه‌ی طلب باران می‌دانند.<ref>علمداری، فرهنگ عامیانۀ دماوند، ۱۳۷۹ش، ص۱۸۴.</ref>  آملی‌ها، بارش برف روی درختان در پاییز را، نشانه‌ی زمستانی زودرس و سخت می‌دانستند.<ref>مهجوریان نماری، باورها و بازی‌های مردم آمـل، ۱۳۷۴ش، ص۲۸.</ref><br>
 
بالا آمدن کوه از ابر،<ref>خلعتبری لیماکی، فرهنگ مردم تنکابن، ۱۳۸۷ش، ص۹۸.</ref>  وقوع رعد و برق در پاییز<ref>حسنی، ابوالفضل،  شکوه دیروز، افتخار امروز، ۱۳۸۸ش، ص۲۰۶.</ref>  و خوردن خزه روی درختان توسط بزها یا گوسفندان در پاییز،<ref>پاینده، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، ۱۳۵۵ش، ص۳۴۹؛ <br>
شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۳۴۰.</ref>  در نقاط مختلفی از ایران، نشانه‌ی پیش رو داشتن زمستانی سخت بود. 
==پاییز و کشاورزی==
فصل پاییز در ایران، فصل هرس کردن درختان، برداشت انگور، شخم زدن عرضی زمین‌های کشاورزی، جمع‌کردن و انبارکردن محصولات است. این فصل، معمولا به فصل فراغت کشاورزان معروف است. عمل «میزان‌بُری» در میان کشاورزان و باغداران خراسانی مرسوم است که طی آن، در روزهای آخر مهر ماه که رشد درختان متوقف شده است، از سرشاخه‌های درختان به اندازه‌ی یک وجب می‌برند. در طالقان نیز، کشاورزان تلاش می‌کنند تا قبل از شروع باران‌های پاییزی، کوبیدن خرمن‌ها، آرد کردن گندم‌ها و انبار کردن کاه‌ها را انجام دهند و با خاطری آسوده به استقبال زمستان بروند.<ref>پورکریم، فشندک، ۱۳۴۱ش، ص۴۴.</ref>  
در شاهرود، مردم معتقد بودند که آبیاری محصولاتی همچون هویج، شلغم و چغندر با آب ماه قوس (آذر)، موجب برکت و شیرینی این نوع از محصولات می‌شود.<ref>شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ۱۳۷۱ش، ص۵۱۱-۵۱۲.</ref>  در منطقه اردکان، درختچه‌های پسته را 5 مرتبه در طول سال آبیاری می‌کردند که بار پنجم آن در مهرماه صورت می‌گرفت و معتقد بودند که این کار، منجر به نگهداری جوانه‌های درخت در سال آینده می‌شود.<ref>هاشم‌نیا، فرهنگ مردم گروس، ۱۳۸۰ش، ص۲۵.</ref><br>
  
در سروستان، فصل پاییز، زمان روبه‌رو شدن مردم یک‌جانشین و کوچ‌نشین بوده و در نتیجه نمادی از هم‌زیستی مسالمت‌آمیز آن‌ها به‌حساب می‌آمد.<ref>همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۷۱ش، ص۲۳۱.</ref>  فصل مناسب برای شکار نیز فصل پاییز بوده است. مردمان عشایر، معمولا در اواخر پاییز، به شکار می‌رفتند.<ref>لمعه، فرهنگ عامیانۀ عشایر بویراحمدی و کهگیلویه، ۱۳۵۳ش، ص۴۱.</ref> <br>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع== 
*آنندراج، محمدپادشاه، به‌تحقیق محمد دبیر‌سیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۳ش.
*بلوکباشی، علی، قالی‌شویان: مناسک نمادین قالی‌شویی در مشهد اردهال، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۷۹ش.
*بندهش، ترجمۀ مهرداد بهار، تهران، توس، ۱۳۶۹ش.
*بهار، مهرداد، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران، اگه، ۱۳۸۶ش.
*بیرونی، ابوریحان، الآثار الباقیة، به‌تحقیق ادوارد زاخاو، لایپزیگ، بی‌نا، ۱۹۲۳م.
*«پادشاه فصل‌ها پاییز»، سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 9 اسفند 1400ش.
*پانوسی، استفان، «ریشه‌شناسی واژه‌های پاییز و خزان»، فرهنگ، تهران، ۱۳۶۶ش.
*پاینده، محمود، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۵۵ش.
*پورکریم، هوشنگ، فشندک، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۱ش.
*تقی‌زاده، حسن، گاه‌شماری در ایران قدیم، تهران، توس، ۱۳۱۶ش.
*حسنی، ابوالفضل، ریکان، شکوه دیروز، افتخار امروز، سمنان، حبله رود، ۱۳۸۸ش.
*حصوری، علی، «تیر‌ماه = پاییز تازیکان»، آینده، تهران، س 13، شماره 1، ۱۳۶۶ش.
*خلعتبری لیماکی، مصطفى، فرهنگ مردم تنکابن، تهران، پازینه، ۱۳۸۷ش.
*خوارزمی، محمد، مفاتیح العلوم، به‌تحقیق ابراهیم ابیاری، بیروت، بی‌نا، ۱۴۰۴ق.
*ذوالفقاری، حسن، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، تهران، معین، ۱۳۸۸ش.
*رضی، هاشم، آیین مهر، تهران، بهجت، ۱۳۷۱ش.
*سلیمی، هاشم، زمستان در فرهنگ مردم کرد، تهران، سروش، ۱۳۸۱ش.
*شاملو، احمد، کتاب کوچه، تهران، مازیار، حرف «پ»، دفتر اول، ۱۳۸۵ش.
*شریعت‌زاده، علی‌اصغر، فرهنگ مردم شاهرود، تهران، مؤلف، ۱۳۷۱ش.
*شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، ۱۳۶۳ش.
*شمس، صادق، نگاهی به فرهنگ مردم کرمانشان، تهران، فکر نو، ۱۳۷۸ش.
*شهاب کومله‌ای، حسین، فرهنگ عامۀ کومله، رشت، گیلکان، ۱۳۸۶ش.
*شهری، جعفر، قند و نمک، تهران، معین، ۱۳۷۰ش.
*شهریار، محمدحسین، کلیات دیوان، تبریز، سعدی، ۱۳۴۹ش.
*علمداری، مهدی، فرهنگ عامیانۀ دماوند، به‌تحقیق فرهاد فیاض، تهران، فیض کاشانی، ۱۳۷۹ش.
*کرزبر یاراحمدی، غلامحسین، فرهنگ مردم بروجرد، به‌تحقیق علی آنی‌زاده، تهران، طرح آینده، ۱۳۸۸ش.
*فتاحی قاضی، قادر، امثال و حکم کردی، تبریز، دانشگاه تبریز، ۱۳۷۵ش.
*لمعه، منوچهر، فرهنگ عامیانۀ عشایر بویراحمدی و کهگیلویه، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۳ش.
*مسعودی، علی، التنبیه و الاشراف، به‌تحقیق دخویه، لیدن، مطبعه بریل، ۱۸۹۳م.
*مشکور، محمدجواد، فرهنگ هزوارشهای پهلوی، تهران، بنیاد فرهنگ، ۱۳۴۶ش.
*مکنزی، د. ن، فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ترجمۀ مهشید میرفخرایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۹ش.
*منوچهری، دیوان اشعار، مسمطات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 9 اسفند 1400ش.
*مولانا، مثنوی معنوی، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 9 اسفند 1400ش.
*مهجوریان نماری، علی‌اکبر، باورها و بازی‌های مردم آمـل، ساری، فرهنگ خانه مازندران، ۱۳۷۴ش.
*هاشم‌نیا، محمود و ملک‌محمدی، ملوک، فرهنگ مردم گروس، بیجار، محمود هاشم نیا و ملوک ملک‌محمدی، ۱۳۸۰ش.
*همایونی، صادق، فرهنگ مردم سروستان، مشهد، به نشر، ۱۳۷۱ش.