نمایش مبدأ برای پیش‌نویس:آمنه ودود

{{درشت|'''آمنه ودود'''}}، نویسنده، قرآن‌پژوه و فمینیست مسلمان.

آمنه ودود، قرآن‌پژوه و فمینیست آمریکایی است که در خانواده‌ای مسیحی و سیاه‌پوست به دنیا آمد و در ۱۹۷۲م پس از آشنایی با [[قرآن]] به [[اسلام]] گروید. او با کسب مدارک عالی در مطالعات اسلامی، به استادی دانشگاه پرداخت و با کتاب [[قرآن و زن (کتاب)|قرآن و زن]] (۱۹۹۲م) که به چندین [[زبان]] ترجمه شد، به [[شهرت علمی]] دست یافت. ودود با [[رویکرد هرمنوتیکی|رویکردی هرمنوتیکی]] و [[رویکرد فمینیستی|فمینیستی]] به بازخوانی قرآن می‌پردازد و معتقد است که اصول قرآنی بر [[برابری جنسیتی]] تأکید دارد، اما تفسیرهای تاریخی مردانه این مفاهیم را تحریف کرده‌اند. از اقدامات جنجال‌برانگیز او، اقامه نماز جماعت مختلط با امامت یک زن در ۲۰۰۵م بود که با واکنش‌های شدیدی مواجه شد. منتقدان، روش تفسیری او را مستعد [[تفسیر به رأی]] دانسته و معتقدند تأکید صرف بر روح کلی قرآن بدون توجه به ظواهر نصّ و [[سنت نبوی]]، نمی‌تواند مبنای [[استنباط احکام]] قرار گیرد. ودود تجربیات شخصی از [[تبعیض نژادی]] و [[تبعیض جنسیتی|جنسیتی]] در [[آمریکا]] را محرک اصلی پژوهش‌های خود می‌داند و فعالیت فکری‌اش را [[جهاد جنسیتی]] برای اصلاح قرائت‌های سنتی از [[جایگاه زنان در اسلام]] می‌نامد.

== زندگی‌نامه ==
آمنه ودود در ۲۵ سپتامبر ۱۹۵۲م در خانواده‌ای مسیحی و سیاه‌پوست در مریلند ایالات متحده متولد شد.<ref>موسوی، «قرائتی زن‌محور از گزاره‌های اخلاقی قرآن»، 1391ش، ص151.</ref> وی در ۱۹۷۲م و پس از آشنایی تصادفی با متنی از [[قرآن]]، به [[اسلام]] گروید و نام خود را از '''مِری تِسلی''' به [[آمنه ودود]] تغییر داد و همزمان، تحصیلات خود را به مطالعات اسلامی معطوف کرد. ودود پس از تسلط بر [[زبان عربی]]، موفق به اخذ مدرک کارشناسی ارشد در رشتهٔ مطالعات خاورمیانه و دکتری در رشتهٔ مطالعات اسلامی و عربی از دانشگاه میشیگان شد.<ref>عباسی و موسوی، «قرائتی نو از قرآن با ره‌یافتی زن‌محور بررسی دیدگاه‌های آمنه ودود در کتاب قرآن و زن»، 1394ش، ص130،</ref>

=== فعالیت‌های علمی ===
وی از ۱۹۹۲م به‌عنوان استاد دین و فلسفه در دانشگاه ویرجینیای کامن ولث به تدریس پرداخت و در ادامه در دانشگاه‌هایی در [[لیبی]] و [[مالزی]] نیز فعالیت آموزشی داشت. او همچنین به عضویت انجمن خواهران مسلمان درآمد که با هدف مقابله با تفسیرهای تبعیض‌آمیز علیه زنان در متون دینی تأسیس شده بود. نویسندگان، شهرت علمی ودود را به‌طور عمده مرتبط با انتشار کتاب «قرآن و زن» در ۱۹۹۲م در مالزی می‌دانند. این کتاب بارها تجدید چاپ و به زبان‌های متعددی از جمله [[زبان اندونزیایی|اندونزیایی]]، [[زبان عربی|عربی]]، [[زبان اسپانیایی|اسپانیایی]]، [[زبان مالایی|مالایی]] و [[زبان ایتالیایی|ایتالیایی]] ترجمه شده است.<ref>عباسی و موسوی، «قرائتی نو از قرآن با ره‌یافتی زن‌محور بررسی دیدگاه‌های آمنه ودود در کتاب قرآن و زن»، 1394ش، ص130.</ref>

=== مواضع و اقدامات بحث‌برانگیز ===
از اقدامات بحث‌برانگیز ودود که بازتاب‌های گسترده‌ای در پی‌داشت، اقامهٔ [[نماز جماعت]] مختلط با حضور مردان و زنان در ۲۰۰۵م بود. وی در سخنرانی خود در مصلای مرکزی مسلمانان، با استناد به برداشت شخصی از قرآن، مدعی شد که هیچ منع صریحی برای امامت زنان در نماز جماعت وجود ندارد. این اقدام با واکنش‌های تندی از سوی برخی گروه‌های مسلمان مواجه شد و حتی به تهدید جانی علیه وی منجر شد. ودود در سه دههٔ اخیر، تمرکز پژوهشی خود را بر بازخوانی قرآن از منظر [[فمینیسم]] قرار داده و با مرور انتقادی سنت تفسیری گذشته، کوشیده است قرائتی زنانه از متن مقدس ارائه دهد<ref>عباسی و موسوی، «قرائتی نو از قرآن با ره‌یافتی زن‌محور بررسی دیدگاه‌های آمنه ودود در کتاب قرآن و زن»، 1394ش، ص130.</ref>

== زمینه‌های تربیتی و اجتماعی ==
آمنه ودود، به‌عنوان یک زن سیاه‌پوست در جامعهٔ آمریکا، دورهٔ کودکی خود را در شرایط دشواری سپری کرد و به گفتهٔ خودش، ناچار به تطبیق با الگوهای رفتاری مورد انتظار از سوی [[هنجارهای اجتماعی]] بود. علاوه‌بر این، وی در دوران تحصیل در ایالات متحده به‌دلیل تعلقات نژادی و جنسیتی با محدودیت‌های زیادی روبه‌رو شد. با ورود به کالج، درک عینی‌تری از معنای [[زن]] و [[سیاه‌پوست]] بودن در آن جامعه پیدا کرد. نویسندگان، تجربه این نابرابری‌ها در زندگی شخصی او را یکی از عوامل مؤثر در گرایش وی به مطالعات قرآنی با محوریت مسئلهٔ [[برابری جنسیتی]] پس از گرویدن به اسلام می‌دانند.<ref>بارلاس، «بازخوانی متن مدس از منظر زنان، تفسیر آمنه ودود از قرآن»، 1392ش، ص22.</ref> ودود نتیجه پژوهش‌های خود در این حوزه را تأییدی بر دیدگاه برابری‌خواهانه در قرآن می‌دانست. این رویکرد، به شکل‌گیری فعالیت فکری و اجتماعی او با عنوان [[جهاد جنسیتی]] انجامید که هدف آن بازخوانی مفاهیم قرآنی برای به چالش‌کشیدن و اصلاح قرائت‌های سنتی از جایگاه زنان در جوامع مسلمان عنوان شده است.<ref>Wadud, Qur'an and Woman: Rereading the interpretation Sacred، 1999م، x.</ref>

== دیدگاه‌های آمنه ودود ==
آمنه ودود، اسلام را نظامی جامع می‌داند که باید تجارب و ادراکات زنان را به اندازهٔ مردان به رسمیت بشناسد. از دید او، گرچه اصول قرآن بر [[برابری]] تأکید دارد، اما در عمل، تفسیر و اجرای تاریخی آن به نفع [[مردان]] انحراف یافته است. وی این نابرابری را نه ناشی از ذات اسلام، بلکه محصول قرائت مردانه‌ای می‌داند که بر سنت تفسیری حاکم شده است. به‌همین دلیل، ودود با [[رویکرد هرمنوتیکی|رویکردی هرمنوتیکی]] و با نگاهی زنانه به بازخوانی قرآن پرداخته و می‌کوشد برابری کامل زنان و مردان را در تمام مراحل هستی از منظر قرآن اثبات کند.<ref>عباسی و موسوی، «قرائتی نو از قرآن با ره‌یافتی زن‌محور بررسی دیدگاه‌های آمنه ودود در کتاب قرآن و زن»، 1394ش، ص144.</ref>

وی معتقد است قرآن در بافت تاریخی و فرهنگی عربستان دورهٔ نزول، پاسخگوی مسائل اخلاقی، اجتماعی و دینی آن جامعه بوده و باید میان احکام عبادی ثابت و بخش‌های عام و قابل تطبیق قرآن تمایز قائل شد.<ref>خندق‌آبادی، «متن‌گرایی تاریخی؛ نگاهی به روش تفسیری آمنه ودود با تمرکز بر تفسیر آیة 34 سورة النّساء»، 1394ش، ص43</ref> بر همین اساس او بر این باور است که بسیاری از تفاسیر، راه‌حل‌های خاص تاریخی قرآن را به‌عنوان اصولی جهان‌شمول تلقی کرده‌اند. ودود با تأکید بر انعطاف‌پذیری قرآن، معتقد است که روح حاکم بر قرآن، [[عدالت]]، [[اخلاق]] و [[معنویت]] است، نه تقلید صرف از ساختارهای اجتماعی [[صدر اسلام]].<ref>[https://www.dinonline.com/19327 طالبی،  «تفسیر قرآن بر پایه حقوق زنان»، دین‌آنلاین.]</ref>

ودود در تحلیل مفاهیمی مانند [[شهادت زن|شهادت]]، [[ارث زن|ارث]]، [[تعدد زوجات]] و [[حضانت]]، بر نقش بافت تاریخی در شکل‌گیری این دسته از احکام اسلامی تأکید می‌کند و معتقد است قرآن در جهت بهبود وضعیت زنان در جامعه آن زمان گام برداشته است.<ref>[https://www.dinonline.com/19327 طالبی،  «تفسیر قرآن بر پایه حقوق زنان»، دین‌آنلاین.]</ref> به باور او، حتی در مواردی که ظاهر آیات به تفاوت حقوقی زن و مرد اشاره دارد، می‌توان با توجه به مقاصد عدالت‌خواهانه قرآن، قرائتی مبتنی بر برابری ارائه داد.<ref>بارلاس، «بازخوانی متن مدس از منظر زنان، تفسیر آمنه ودود از قرآن»، 1392ش، ص24.</ref>

ودود در اثر خود با عنوان «جهاد جنسیت»، رویکرد پیشین خویش را بازنگری کرده و بیش‌تر به نقش زمینه تاریخی و اجتماعی در شکل‌گیری متن مقدس توجه نشان می‌دهد. این تحول فکری، وجوه اشتراکی میان دیدگاه او و برخی فمینیست‌های سکولار ایجاد کرده است.<ref>خندق‌آبادی، «متن‌گرایی تاریخی؛ نگاهی به روش تفسیری آمنه ودود با تمرکز بر تفسیر آیة 34 سورة النّساء»، 1394ش، ص69.</ref>

== انتقادها به آمنه ودود ==
برخی منتقدین به این نکته اشاره کرده‌اند که تأکید بر روح کلی حاکم بر قرآن نمی‌تواند به‌طور مطلق در تمامی احکام، اعمال شود.<ref>کلانتری و گوهریان، قرآن چگونگی پاسخگویی به نیازهای زمان، 1386ش، ص35.</ref> در حوزهٔ احکام عبادی و نیز بخشی از احکام اجتماعی مانند [[ازدواج]]، [[طلاق]]، [[خمس]] و [[زکات]]، از آنجا که عقل بشر به‌طور مستقل قادر به درک جزئیات و حکمت‌های کامل آنها نیست، این احکام به‌صورت تفصیلی و با بیان مناطات کلی تشریح شده‌اند و وظیفهٔ [[مکلف]]، تبعیت از همان جزئیات است. برای سازگاری [[قرآن]] با شرایط متغیر زمانی، گاه نیاز به استنباط معنای عمیق‌تر آیات وجود دارد و صرف توجه به روح کلی، بدون در نظر گرفتن ظاهر آیات و تناسب با دیگر مفاهیم قرآنی، نمی‌تواند به کشف این معانی بینجامد.<ref>Hidayatulah, Aysha (2014). Feminist Edges of the Quran. Newyork: Oxford university press. ص 140</ref>

منتقدان در نقد رویکرد تساوی‌خواهانهٔ وی متذکر شده‌اندکه رویکرد آزادی‌خواهانه (لیبرال) فمینیسم، گاه به‌صورت تقلیدی در آثار فمینیستی بازتولید می‌شود و لازم است مشخص شود کدام نوع «تساوی» مدنظر است و سپس بر پایهٔ تحقیقات نظری و فلسفی مستدل به اثبات برسد.<ref>Hidayatulah, Aysha (2014). Feminist Edges of the Quran. Newyork: Oxford university press. ص 140</ref>

نقدهای دیگر بر دیدگاه‌های آمنه ودود عبارت است از:
* احتمال وقوع [[تفسیربه‌رأی]] در بازخوانی قرآن برای نیل به اهداف فمینیستی؛
* فهم و تفسیر قرآن بدون ارجاع کافی به [[سنت نبوی]]؛
* محدودکردن تفاوت‌های زن و مرد به تفاوت‌های زیست‌شناختی؛
* نداشتن توجه کافی به [[علوم قرآنی]] و [[علوم اسلامی|اسلامی]] در فرایند فهم قرآن؛
* ادعای پاسخگویی قرآن به نیازهای دوران معاصر تنها با تکیه بر روح کلی آن؛
* برداشت‌های نادرست از برخی مفاهیم قرآنی چون قوّامون، ضَرب و دَرَجه؛
* وصف‌کردن زبان قرآن به‌عنوان زبانی جنسیتی.<ref>حسینی، «نقدی بر کتاب قرآن و زن نگاشته آمنه ودود»، 1395ش، ص23-25.</ref>

== افتخارات و جوایز ==
در ۲۰۰۸م ودود مجموعه مقالات شخصی خود را به آرشیو مقالات اسلامی دانشگاه دی‌پل شیکاگو اهدا کرد. وی همچنین دارای سابقه ارائه بیش از ۲۰۰ سخنرانی در کنفرانس‌ها و همایش‌های علمی است. از جمله جوایز و عناوین کسب‌شده توسط او می‌توان به قرارگیری در فهرست ۵۰۰ زن الهام‌بخش جهان در ۲۰۱۰م و دریافت عنوان زن دلاور از کنگرهٔ واشینگتن در ۲۰۰۹م اشاره کرد. در ۲۰۱۲م کتابی با عنوان جهاد برای برابری در آمریکا منتشر شد که شامل مجموعه‌ای از مقالات با محوریت زندگی، آثار و اندیشه‌های ودود است. این کتاب در قالب پنج محور اصلی و شامل ۳۲ مقاله، تنظیم شده است.<ref>موسوی، «قرائتی زن‌محور از گزاره‌های اخلاقی قرآن»، 1391ش، ص152-153.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* بارلاس، اسماء، بازخوانی متن مدس از منظر زنان، تفسیر آمنه ودود از قرآن، ترجمهٔ مهداد عباسی و متینةالسادات، موسوی، مجلهٔ پژوهش شمارهٔ ۱۳۹، ۱۳۹۲ش
* بیرامی، رقیه و دیگران، «از هرمنوتیک توحیدی تا پارادایم توحیدی؛ بررسی تطور روش‌شناسی آمنه ودود در فهم قرآن»، دو فصلنامهٔ علمی پژوهشنامهٔ تفسیر و زبان قرآن، شمارهٔ ۱۲، ۱۳۹۷ش.
* خندق‌آبادی، حسین، «متن‌گرایی تاریخی؛ نگاهی به روش تفسیری آمنه ودود با تمرکز بر تفسیر آیه ۳۴ سورة النّساء»، مجلهٔ سراج منیر (دانشگاه علامه طباطبایی) شمارهٔ ۱۸، ۱۳۹۴ش.
* حسینی، مریم سادات، «نقدی بر کتاب قرآن و زن نگاشته آمنه ودود»، مجلهٔ گلستان قرآن، شمارهٔ ۹، ۱۳۹۵ش.
* طالبی، میلاد، «تفسیر قرآن بر پایه حقوق زنان»، وب‌سایت دین آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۰ تیر ۱۳۹۹ش.
* عباسی، مهرداد، موسوی، متینه السادات، «قرائتی نو از قرآن با ره‌یافتی زن‌محور بررسی دیدگاه‌های آمنه ودود در کتاب قرآن و زن»، مجلهٔ پژوهش‌نامه زنان، شماره، ۳، ۱۳۹۴ش.
* کلانتری، ابراهیم و گوهریان، کورش، قرآن و چگونگی پاسخگویی به نیازهای زمان، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۸۶ش.
* موسوی، متینةالسادات، «قرائتی زن‌محور از گزاره‌های اخلاقی قرآن»، مجلهٔ مطالعات اخلاق کاربردی، شمارهٔ ۲۸، ۱۳۹۱ش.
{{آغاز چپ‌چین}}
* Hidayatulah, Aysha (2014). Feminist Edges of the Quran. Newyork: Oxford university press.
* Wadud, Amina (1999). Qur'an and Woman: Rereading the interpretation Sacred Text from a Woman’s Perspective, New York.
{{پایان چپ‌چین}}
{{پایان منابع}}