نمایش مبدأ برای کار کودک

{{درشت|'''کار کودک'''}}؛ فعالیت کودک در راستای کسب درآمد.

در ایران، آمار دقیقی از تعداد [[کودک|کودکان]] کار وجود ندارد، اما تخمین‌ها حاکی از حضور هزاران کودک در مشاغل مختلف است. این کودکان در محیط‌های مختلفی از جمله کارگاه‌های کوچک، خیابان‌ها، مزارع و فضای مجازی فعالیت می‌کنند. سازمان بین‌المللی کار، کار کودک را به مشاغلی اطلاق می‌کند که موجب محرومیت کودک از دوران کودکی، تحصیل و رشد مناسب شود. در ایران، طبق مادۀ ۷۹ قانون کار، اشتغال کودکان زیر ۱۵ سال ممنوع است.

کودکان کار در ایران به‌طور عمده در مشاغلی مانند دستفروشی، جمع‌آوری ضایعات، کار در کارگاه‌ها و ارائه خدمات کوچک مشغول هستند. گزارش‌ها نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از این کودکان را اتباع افغانستانی تشکیل می‌دهند. دلایل مختلفی برای کار کودکان ذکر شده است که فقر اقتصادی خانواده‌ها از مهم‌ترین آنها محسوب می‌شود. همچنین عوامل دیگری مانند بیکاری والدین، بیماری سرپرست [[خانواده]]، [[مهاجرت]] و فقدان حمایت‌های اجتماعی در این زمینه مؤثر  است.

==مفهوم‌شناسی کار کودک==
کار کودکان، مقوله‌ای فرهنگی- اقتصادی و دارای اشتراک‌های جهانی و منطقه‌ای است؛ اما بررسی قلمرو یا پیامدهای مثبت و منفی آن با توجه به تفاوت‌های جغرافیایی، تاریخی، سیاسی و تنوع فرهنگی در سطح ناحیه‌ای و محلی امکان‌پذیر است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20171205093246-10013-210.pdf میرک‌زاده و دیگران، «تحلیل نگرش کارشناسان در برابر مزایا و معایب کار کودکان روستایی در فعالیت‌های کشاورزی»، 1396ش، ص79.]</ref> کار کودک به‌شکل‌های مختلفی تعریف شده است؛ برخی صِرف اشتغال کودک به فعالیت اقتصادی را کار کودک می‌نامند و برخی دیگر هر نوع فعالیت کودک چه در محیط [[خانه]] و چه در بیرون را کار کودک تلقی می‌کنند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1071624/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B5%D9%85%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%BA%D8%A7%D9%84-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB%8C%D9%84-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8% شهرکی و قادری، «بررسی تصمیم به اشتغال و تحصیل کودکان کار در ایران»، 1391ش، ص68.]</ref>

در تعریف سازمان بین‌المللی کار، کار کودک به مشاغلی گفته می‌شود که موجب محرومیت کودک از دوران کودکی و تحصیل شده و با جایگاه و [[عزت نفس|عزت‌نفس]] او در تضاد باشد؛ همچنین رشد فیزیکی، اجتماعی و روانی آنان را به مخاطره اندازد.<ref>[https://www.ilo.org/ipec/facts/lang--en/index.htm “What Is Child Labour?”, International Labour Organization website.]</ref> در تعریف کار کودک عوامل مختلفی، همچون نوع و شرایط کار، فضای کاری و سن کودک مورد توجه قرار می‌گیرد؛ از این منظر، برخی کارها در رشد کودک، تأثیر مثبت دارد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20120506074131-7010-49.pdf «کودکان رنج و کار»، 1378ش، ص3.]</ref>

در برخی پژوهش‌های سازمان بین‌المللی کار پیشنهاد شده است که از افراط و تفریط در زمینهٔ کار کودکان خودداری شود و حکم به ممنوعیت مطلق کار کودکان داده نشود؛ تا جایی که قانونی شدن برخی کارها مورد اتفاق بین‌المللی قرار گرفته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1685679/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d8%b9%d8%b6%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d9%86%d8%a7%d8%b4%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%da%a9%d8%a7%d8%b1-%da%a9%d9%88%d8%af%da%a9%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9% فطرس و فتحی، «بررسی معضلات ناشی از کار کودکان در ایران»، 1399ش، ص183-184.]</ref> در این چارچوب، اصطلاح «کودک کار» ناظر به کودکانی است که به‌دلیل شرایط نامطلوب زندگی خود، به‌اجبار و از روی ناچاری بیشتر زمان خود را صرف کار می‌کنند.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/d6f73c49-b799-45a2-8fee-d25a3441ea35?p=1938599&m=2510 شیشه‌گران و حاجی‌ده‌آبادی، «بررسی بزه‌دیده شناختی کودکان کار»، 1397ش، ص477.]</ref>

==تاریخچه کار کوردک==
تا پیش از انقلاب صنعتی، کار کودکان موضوعی عادی بود و کودکان به والدین خود در کارهایی مانند کشاورزی و بافندگی کمک می‌کردند؛ اما با ظهور انقلاب صنعتی و نیاز شدید به نیروی کار در سال‌های ۱۷۸۰م تا ۱۸۴۰م، بیش از نیمی از کارگران کارخانه‌ها را کودکان تشکیل دادند و آنان را به مشاغل سخت،<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1481486/تاریخچه-کودکان-کار خزاعی، «تاریخچۀ کودکان کار»، وب‌سایت راسخون.]</ref> با دستمزد کم و ساعت کاری طولانی واداشتند.

پس از مدتی، مردم و برخی از گروه‌ها در اعتراض به وضعیت نابسامان کار کودکان اعتراض‌های گسترده‌ای کردند. نویسندگانی از جمله چارلز دیکنز، نویسندهٔ رمان «الیور توئیست»، نیز پیرامون مضرات کار کودکان روشنگری کردند و پس از آن کم‌کم قوانین حمایتی از کار کودکان مطرح شد.<ref>[https://apcl.org.ir/تاریخچه-کار-کودکان/ «تاریخچۀ کار کودکان»، وب‌سایت انجمن حمایت از کودکان کار.]</ref>

==علل کار کودک==
فعالیت کاری کودکان همواره در تاریخ بشر وجود داشته و خانواده‌ها در روش تربیتی خود می‌کوشیدند تا از طریق آموزش کار به کودکان، شخصیت آنها را شکوفا کنند و حس [[مسئولیت‌پذیری]] را در آنها ارتقا دهند. همچنین کودکان در تمام جوامع، بخشی از نیروی کار [[خانواده]] دانسته می‌شدند؛ اما برخی عوامل موجب می‌شود که کودکان به اجبار یا با شرایط سخت‌تری به کار و درآمدزایی بپردازند.

کارشناسان، فقر خانواده را عمده‌ترین دلیل روی‌آوردن کودکان به کار سخت یا طولانی‌مدت دانسته‌اند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20101004112223-واكاوي%20كودكان%20در%20ايران.pdf رئیس دانا، «واکاوی کار کودکان در ایران»، 1382ش، ص240.]</ref> عواملی همچون درآمد پایین والدین، بیکاری پدر، بیماری والدین، مهاجرت داخلی و خارجی خانواده و تک سرپرستی، احتمال [[کار کودکان]] را افزایش می‌دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1818477/%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%87-%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B9%D9% نوبهاری، «کار کودکان در ایران: ارائۀ گزارشی از وضعیت علل و پیامدهای آن»، 1400ش، ص6-7.]</ref>

==شکل‌های مختلف کار کودک==
===در مناطق روستایی===
کار کردن کودکان و کمک به اقتصاد خانوار از مسائل بدیهی و جزو فرهنگ روستانشینی محسوب می‌شود. در این میان توجه به سن شروع به کار، نوع و میزان کار، حقوق دریافتی، کار برای خودی یا غیرخودی، کار در فضای مزرعه یا خانه اهمیت می‌یابد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20171205093246-10013-210.pdf میرک‌زاده و دیگران، «تحلیل نگرش کارشناسان در برابر مزایا و معایب کار کودکان روستایی در فعالیت‌های کشاورزی»، 1396ش، ص79.]</ref>

===کارگاه‌ها و خدمات===
در ایران از کودکان، بیشتر در کارگاه‌های کوچک همچون نانوایی، بافندگی، تعمیرگاه‌ها و کارگاه‌های [[قالی بافی|قالی‌بافی]] و در کارهای خدماتی نظیر نظافت، خرده‌کاری‌ها، کمک در دامداری‌ها و مرغ‌داری‌ها استفاده می‌شود.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20101004112223-واكاوي%20كودكان%20در%20ايران.pdf رئیس دانا، «واکاوی کار کودکان در ایران»، 1382ش، ص242.]</ref>

===کارهای خیابانی===
فعالیت کودکان اعم از دختر و پسر در خیابان شامل دستفروشی (فروش کالاهای جزئی همچون آدامس، گل، فال حافظ)، کارهای خدماتی همچون واکس زدن، پاک کردن شیشهٔ اتومبیل در چهارراه‌ها،<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20101004112223-واكاوي%20كودكان%20در%20ايران.pdf «حمایت اجتماعی از کودکان کار و خیابان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> فروشندگی، دوره‌گردی، جمع‌آوری نان خشک و ضایعات و دستیاری مجرمان است.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20101004112223-واكاوي%20كودكان%20در%20ايران.pdf رئیس دانا، «واکاوی کار کودکان در ایران»، 1382ش، ص242.]</ref>

===در فضای مجازی===
امروزه شکل جدیدی از کار کودکان در فضای مجازی در قالب بلاگرهای کودک دیده می‌شود. این نوع از کار کودک سوءاستفاده و بهره‌برداری اقتصادی والدین از کودک و تضییع حقوق او تلقی شده و دنبال‌کنندگان این کودکان نیز در آسیب وارده و اجحاف در حق آنان، سهیم دانسته می‌شوند. تاکنون در ایران، قانونی برای منع به‌کارگیری کودکان در فضای مجازی تصویب نشده و حمایت از این نوع کودکان در دست پیگیری مجلس شورای اسلامی است.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14010305000177/فارس-من%7C-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%90-%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D9%87%D «کودکان کار فضای مجازی را نجات دهید/ آیندۀ این کودکان پیش‌فروش می‌شود»، خبرگزاری فارس.]</ref>

==شکل‌های متعارف کار کودک==
کارهایی همچون کمک به والدین در خانه، کمک در [[کسب و کار خانگی|کسب‌وکارهای خانگی]] و کسب درآمد در روزهای تعطیل و ساعات خارج از [[مدرسه]]، از مصادیق کار مثبت کودکان است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1818477/%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%87-%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B9%D9% نوبهاری، «کار کودکان در ایران: ارائۀ گزارشی از وضعیت علل و پیامدهای آن»، 1400ش، ص2.]</ref>

==کارهای غیرمجاز برای کودک==
بنا بر مصوبهٔ یونیسف کارهای ممنوع برای کودکان عبارت است از:
*کار تمام‌وقت یا اختصاص زمان زیاد برای کار کردن در سنین بسیار پایین؛
*کاری که همراه با فشار جسمی و روانی یا اجتماعی باشد؛
*کار در خیابان در حالت ناخوشایند؛
*دستمزد کم و مسئولیت فراتر از حد توان کودک؛
*کاری که مانع تحصیل باشد؛
*کاری که [[عزت نفس|عزت‌نفس]] کودک را خدشه‌دار کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/265556/کار-کودک عابدی، «کار کودک»، 1384ش، ص121.]</ref>

==آمار اشتغال کودکان==
===در جهان===
طبق آمارها حدود ۱۵۲ میلیون کودک کار ۵ تا ۱۷ ساله در جهان، هم در کشورهای فقیر و هم در کشورهای توسعه‌یافته وجود دارد.<ref>[https://www.imna.ir/news/391866/وضعیت-کودکان-کار-در-جهان «وضعیت کودکان کار در جهان»، خبرگزاری ایمنا.]</ref>

===در ایران===
کار کودکان یکی از پنج آسیب اولویت‌دار<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1401/03/23/2727987/%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D «وزارت دادگستری: کودکان کار و خیابان یکی از پنج آسیب اولویت‌دار کشورهاست»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> و از مسائل اجتماعی پنهان انگاشته شده و آمار دقیقی از تعداد کودکانی که در مشاغل یاد شده مشغول به کارند، در دست نیست؛ از این رو آمارهای متناقضی در این باره اعلام شده است؛ اما طبق آخرین آمار بیان شده در سال ۱۴۰۱ش، تعداد کودکانی که در خیابان مشغول به کار هستند، ۱۴هزار نفر تخمین زده شده است.<ref>[https://tejaratnews.com/کودکان-کار-در-ایران-1401 «آمارهای متناقض از کودکان کار در ایران/  14هزار کودک کار یا هفت میلیون نفر؟»، تجارت نیوز.]</ref> حدود نود درصد از این کودکان را پسران ۵ تا ۱۸ سال تشکیل می‌دهند.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/d6f73c49-b799-45a2-8fee-d25a3441ea35?p=1938599&m=2510 شیشه‌گران و حاجی‌ده‌آبادی، «بررسی بزه‌دیده شناختی کودکان کار»، 1397ش، ص479.]</ref>

==پیامدهای کار کودک==
===آثار مثبت===
بیشتر کارشناسان کار سازگار با توان کودک، در زمان و مکان معقول را برای کودک مفید می‌دانند. کودک با کار و درآمدزایی، [[اعتماد به نفس|اعتمادبه‌نفس]] می‌یابد، به مهارت و مسئولیت مورد نیاز در زندگی آینده می‌رسد و شخصیت او رشد و پرورش می‌یابد و بر درآمد خانواده هم می‌افزاید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/265556/کار-کودک عابدی، «کار کودک»، 1384ش، ص116.]</ref>

===پیامدهای منفی===
آسیب‌های جانی و مالی، انواع آسیب‌های اجتماعی، از جمله اعتیاد، خرده‌فروشی مواد مخدر، سوءاستفادهٔ جنسی و افزایش جرم، از پیامدهای کارهای نامناسب کودکان است.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20101004112223-واكاوي%20كودكان%20در%20ايران.pdf رئیس دانا، «واکاوی کار کودکان در ایران»، 1382ش، ص234.]</ref> در راستای حمایت از کودکان در برابر پیامدهای منفی کار، از سال ۲۰۰۲م، ۱۲ ژوئن مصادف با ۲۳ [[خرداد]] روز جهانی مبارزه با کار کودکان در نظر گرفته شده است.<ref>[https://www.sid.ir/blog/post/71445/روز-جهانی-مبارزه-با-کار-کودکان «روز جهانی مبارزه با کار کودکان»، پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی.]</ref>

==اقدامات حمایتی سازمان بین‌المللی کار==
از اقدامات حمایتی سازمان بین‌المللی کار می‌توان به تصویب کنوانسیون‌های سازمان بین‌المللی کار در زمینهٔ کار کودک، ارتقای رویکرد در زمینهٔ اصول و حقوق مبنایی کار، تعیین حداق سن برای استخدام، توسعهٔ امنیت و سلامت محیط کاری، تنظیم فهرست جامعی از مشاغل خطرناک برای کودکان و ارتقای عملکرد نهادهای نظارتی بر حقوق محیط کار کودکان اشاره کرد.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/904849/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D9%82%DB%8C%D9%82-%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%DB%B8%DB%B0-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA% «آمار کودکان کار کشور دقیق نیست/ 80 درصد کودکان خیابانی کودک کار هستند»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref>

==قوانین و سازمان‌های متولی در ایران==
ایران در اسفندماه ۱۳۷۲ش در کنوانسیون حقوق کودک عضو شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/83108974/پذيرش-مشروط-حقوق-كودك «پذیرش مشروط حقوق کودک»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> طبق مادهٔ ۷۹ قانون کار در ایران، اشتغال به کار کودکان زیر ۱۵ سال ممنوع است؛ همچنین طبق مادهٔ ۸۴ قانون کار در مورد مشاغلی که برای سلامتی یا [[اخلاق]] زیان‌آور است، حداقل سن کار ۱۸ سال در نظر گرفته شده است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/99612 «قانون کار»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> از سال ۱۳۷۸ش سیاست‌گذاری در مورد کار کودکان با وظایف تعریف شده برای شهرداری و بهزیستی در ایران انجام شد.

تا سال ۱۳۸۴ش سیزده نهاد،<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5839443/%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%DB%B2%DB%B0-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A2%D9%85% «کودکان کار 20 برابر مستمری والدین‌شان درآمد دارند»، خبرگزاری مهر.]</ref> آموزش و پرورش، سازمان بیمه سلامت، سازمان فنی‌وحرفه‌ای، نیروی انتظامی، ثبت احوال، وزارت کشور،<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14020330000512/کودکان-کار-خارجی-رد-مرز-می-شوند «کودکان کار خارجی رد مرز می‌شودند؟»، خبرگزاری فارس.]</ref> کمیتهٔ امداد [[امام خمینی]]، صداوسیما، شهرداری، هلال‌احمر، دادگستری، وزرات بهداشت و درمان و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی<ref>[https://www.behzisti.ir/news/52351/۱۱-نهاد-و-ارگان-متولی-کودکان-کار-هستند «11 نهاد و ارگان متولی کودکان کار هستند»، وب‌سایت سازمان بهزیستی کشور.]</ref> متولی کار کودکان بودند. با تصویب قانون حمایت از کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست و آیین‌نامه اورژانس اجتماعی، تعداد نهادهای مسئول به ۲۷ رسید.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5839443/%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%DB%B2%DB%B0-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A2%D9%85% «کودکان کار 20 برابر مستمری والدین‌شان درآمد دارند»، خبرگزاری مهر.]</ref>

طبق آیین‌نامهٔ جدیدِ حمایت از کودکان و نوجوانان در سال ۱۴۰۲ش، سرپرستی کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرستی که به کار اشتغال دارند، به خانواده‌های دارای صلاحیت و خواهان فرزندخواندگی داده می‌شود.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-اجتماعی-23/623759-وزیر-دادگستری-کودک-کار «کودکان کار زیر 18 سال فرزندخوانده می‌شوند»، اعتماد آنلاین.]</ref>

==حمایت اجتماعی از کودکان مشغول به کار در خیابان==
با توجه به آمارها حدود ۷۵ درصد از کودکانی که در خیابان کار می‌کنند، به‌طور مستقیم منبع مالی خانواده خود هستند؛ از این رو برخی کارشناسان معتقدند در صورت نیاز، از اقلام فروشی آنان می‌توان خرید کرد؛<ref>[https://sobherouyesh.com/آیا-از-کودکان-کار-خرید-کنیم؟/ «آیا از کودکان کار خرید کنیم؟»، وب‌سایت مجلۀ صبح رویش.]</ref> برخی دیگر از کارشناسان، مشکلات خانوادگی کودکان مشغول به کار در خیابان را اساسی‌تر از آن می‌دانند که خرید از آنان بتواند آن را حل کند.

مسئلهٔ مهم در رابطه با این کودکان حفظ شأن انسانی آنان به‌هنگام اصرار به خرید است. برخی بلاگرها نیز با هدف جذبِ دنبال‌کننده، با سوژه قرار دادن این کودکان و کمک‌های نمایشی، جایگاه انسانی آنان را نادیده می‌گیرند. همچنین باید توجه کرد کودکانی که در خیابان کار می‌کنند، متکدی نیستند. از جمله مهم‌ترین اقدام حمایتی از این کودکان را معرفی آنان به مؤسسه‌های خیریه کودکان دانسته‌اند. تهیه غذای گرم، لباس نو و لوازم تحریر برای آنان هم می‌تواند کمک‌کننده باشد.<ref>[https://mag.bonyaddanesh.org/supporting-working-children/ نقی‌زاده، «حمایت از کودکان کار چگونه ممکن می‌شود؟»، وب‌سایت مجلۀ بنیاد دانش.]</ref>

==پیامدهای کار کودکان==
[[کار کودکان]] اگر در یک محیط آرام، زیر نظر والدین و یا اشخاص امین و به گونه‌ای باشد که به‌ آموزش آنها آسیبی نرساند، حس استقلال، خودکفایی و [[اعتماد به نفس]] را در آنها تقویت می‌کند. همچنین کودکان می‌توانند در این فرصت صاحب حرفه شوند و روابط اجتماعی خود را تقویت کنند.<ref>[https://tizland.ir/%D8%AA%DB%8C%D8%B2%D9%87%D9%88%D8%B4%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%B1%D9%88%D در عصر حاضر کار کردن کودکان و نواجوانان خوب است یا بد؟»، وب‌سایت تیزلند.]</ref> 

[[کار کودکان]] در کنار خانواده به‌ویژه دختران سبب می‌شود که مهارت‌های زندگی را بیاموزند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/257749/سوزن‌دوزی-بلوچ بیجاری، «سوزن‌دوزی بلوچ»، مرکز دایرۀ المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  کار کودکان به تأمین هزینه‌های زندگی خانواده به‌ویژه خانواده‌های بی‌سرپرست یا زن‌سرپرست کمک شایانی می‌کند.<ref>[https://www.irna.ir/news/82105239/%D9%83%D9%88%D8%AF%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%BA%D9%84-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8 کودکان شغلهای سیاه در سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> 

با وجود این، [[کار کودکان|کار کودک]] حتی با شرایط مناسب، فرصت آموزش و دنیای کودکانۀ آن‌ها را محدود می‌کند. کار اجباری یا از سر ناچاری در کنار بازماندن از آموزش، آسیب‌های جبران‌ناپذیر روانی و عاطفی را برای کودکان به‌دنبال دارد.<ref>[https://tizland.ir/%D8%AA%DB%8C%D8%B2%D9%87%D9%88%D8%B4%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%B1%D9%88%D «در عصر حاضر کار کردن کودکان و نواجوانان خوب است یا بد؟»، وب‌سایت تیزلند.]</ref>  کودکان بلوچ که در حوزۀ قاچاق فعالیت دارند همواره با خطر مرگ و یا از دست دادن سلامتی رو‌به‌رو هستند. بر اساس تحقیقات انجام شده در ولایت نیمروز و بازارچه‌های مرزی، کودکان کار مورد [[آزار جنسی|آزار‌ جنسی]] قرار می‌گیرند.<ref>[https://old.chekad.tv/%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B2-%D8%AC%D9%86/ «کودکان کارگر در نیمروز قربانی تجاوز جنسی می‌شوند»، وب‌سایت تلویزیون چکاد.]</ref>

کودکان زباله‌گرد بلوچ با انواع بیماری‌ها از جمله بیماری‌های قلبی، تنفسی،<ref>[https://www.isna.ir/news/8407-11969/%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%83%D9%87-%D9%87%D9%88%D8%B4-%D8%B3%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D9%81%D9%82%D8%B7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D9%8A%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%B5%D9%87-% «آنها هوش سرشارشان فقط در خیابان‌ها خلاصه می‌شود»، خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا.]</ref>  پوستی و [[اعتیاد به مواد مخدر|اعتیاد]]، روبرو می‌شوند. بسیاری از این کودکان به‌ویژه کودکانی که در شهر [[تهران]] حضور دارند، گرفتار باندهای تبه‌کار از جمله باندهای تکدی‌گری می‌شوند.<ref>[https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-95/692520-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%A7 «بازی کودکان پابرهنه در فاضلاب»، وب‌سایت رکنا.]</ref>  همچنین حضور کودکان در خیابان باعث گسترش بزه و هنجارشکنی‌های اجتماعی می‌شود.<ref>[https://www.irna.ir/news/84786329/%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%B6%D9%84-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA «راهکارهای درمان معضل کار کودک چیست؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

==<big>'''کار کودکان مهاجر افغانستانی در ایران'''</big>==
طبق آمار [[سازمان بهزیستی ایران]] در ۱۴۰۱ش، 83%کودکان کار در ایران اتباع خارجی بودند که اکثریت آن را کودکان مهاجر افغانستانی تشکیل می‌دادند که 60% آنها بدون اسناد اقامتی بودند.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/14020213000327/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A «سازمان بهزیستی ایران: بیشتر کودکان خیابانی از اتباع افغانستانی هستند»، خبرگزاری فارس.]</ref>  در بعضی شهرها کودکان مهاجر افغانستانی 80% را تشکیل می‌داد.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401032416906/80-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D9%84%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A8%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%B3%D8 «80 درصد کودکان کار گلستان تبعۀ افغانستان هستند/ از کودکان کار خرید نکنید»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

===عوامل کار کودکان مهاجر افغانستانی در ایران===
از نظر محققان، [[جنگ]]، ناامنی، فقر، فروپاشی [[خانواده]]،<ref>[https://nakhll.com/mag/4237/%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9-%DA%A9%D8%A7%D8%B1/ مصطفوی، «کودک کار کیست؟»، وب‌سایت مجلۀ نخل.]</ref>  از دست‌دادن سرپرست خانوده، اعتیاد، بیکاری، محکومیت به‌ حبس آنها، پایین بودن سطح سواد، فقر فرهنگی، دید مثبت نسبت به‌ کار کودک در جامعۀ افغانستان، نبود اسناد اقامتی، عدم دسترسی به ‌آموزش،<ref>[https://diaran.ir/11779/%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%9B/ موسوی، «وضعیت کودکان کار افغانستانی در ایران؛ پیدای پنهان»، وب‌سایت دیاران.]</ref>  اقتصاد غیر رسمی، مهاجرت <ref>«[https://roozaneh.net/reportage/%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1/ همه چیز درباره مشکلات و علل کودکان کار در ایران»، وب‌سایت روزانه.]</ref> و نابرابری اجتماعی،<ref>[https://rjsw.atu.ac.ir/article_13954.html پیرخندان و دیگران، «گونه‌شناسی کار کودکان و آسیب‌های ناشی از آن بر کودکان کار در شهر تهران»، 1400ش، ص125.]</ref>  عوامل کار کودکان مهاجر افغانستانی است.

===گونه‌های کار کودکان مهاجر افغانستانی در ایران===
طبق گزارش‌های موجود، دست‌فروشی، واکس‌زدن، تکدی‌گری، زباله‌گردی،<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/174240/%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%8A%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%8A-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7-(1)/ زارعی، «کودکان خیابانی چالش‌ها و راه‌کارها»، وب‌سایت راسخون.]</ref>  مکانیکی، کارواش، کار در مغازه، کار در کارخانه‌جات، کارگاه نجاری و چوب، پارک‌بانی، حمالی، ساختمانی، خیاطی،<ref>[https://rjsw.atu.ac.ir/article_13954.html پیرخندان و دیگران، «گونه‌شناسی کار کودکان و آسیب‌های ناشی از آن بر کودکان کار در شهر تهران»، 1400ش، ص131-135.]</ref>  جوش‌کاری، آجرپزی و بلورسازی<ref>[https://roozaneh.net/reportage/%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1/ «همه چیز در باره مشکلات و علل کودکان کار در ایران»، وب‌سایت روزانه.]</ref>  کارهایی هستند که کودکان مهاجر افغانستان به‌ آن مشغول هستند.

===ویژگی‌های کودکان مهاجر افغانستانی===
#بازگشت به‌خانه؛ کودکان مهاجر معمولا خانواده دارند و شب‌ها به‌خانه‌های خود بازمی‌گردند.
#در فرهنگ افغانستان نگاه مثبت به ‎‌کار کودک وجود دارد.
#در خانواده‌های افغانستانی قواعد محکم‌تری وجود دارد و کودکان کمتر می‌توانند به‌ناهنجاری‌هایی چون اعتیاد، تکدی‌گری و دیگر بزه‌ها رو آورند.
#کودکان افغانستانی زودتر می‌توانند از دورۀ کودکی عبور کنند و بیشتر به حرفه‌آموزی توجه دارند.<ref>[https://diaran.ir/11779/%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%9B/ موسوی، «وضعیت کودکان کار افغانستانی در ایران؛ پیدای پنهان»، وب‌سایت دیاران.]</ref>

===پیامدهای ناشی از کار کودکان مهاجر افغانستانی در ایران===
فعالان حوزه حقوق کودک و آسیب‌شناسان اجتماعی معتقدند، کار کودکان مهاجر پیامدهایی چون بازماندن از آموزش، دور ماندن از [[تربیت]] سالم، قربانی شدن در خشونت‌های خانوادگی و اجتماعی، [[بلوغ زودرس|بلوغ زودهنگام]]، کمبود عاطفه و [[پرخاشگری]]، گرفتار شدن در باندهای تبه‌کار، اعتیاد و ابتلا به انواع بیماری‌ها به‌خصوص بیماری‌های پوستی را در پی دارد.<ref>[https://roozaneh.net/reportage/%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1/ «همه چیز در باره مشکلات و علل کودکان کار در ایران»، وب‌سایت روزانه.]</ref>

کارشناسان معتقدند، کار کودکان در کنار آسیب‌های فردی، آسیب‌های اجتماعی چون گسترش بی‌سوادی، انتقال بیماری‌های واگیر،<ref>[https://www.imna.ir/news/475874/%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D9%87%D9%86%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1 «کودکان کار؛ درد کهنه روزگار»، خبرگزاری ایمنا.]</ref>  گسترش هنجارشکنی، پرورش روحیۀ ضد اجتماعی<ref>[https://rjsw.atu.ac.ir/article_13954.html پیرخندان و دیگران، «گونه‌شناسی کار کودکان و آسیب‌های ناشی از آن بر کودکان کار در شهر تهران»، 1400ش، ص142.]</ref>  و برهم‌زدن رفاه اجتماعی<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1480896/%D8%B9%D9%84%D9%84-%D9%88-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%A8-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86 وثیق‌زاده انصاری، «علل و عواقب کار کودکان»، وب‌سایت راسخون.]</ref>  را در پی دارد. مهاجر غیرقانونی و افغانستانی بودن، در همه این موارد، زمینۀ آسیب‌پذیری کودکان را بیشتر می‌کند.<ref>[https://diaran.ir/11779/%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%9B/ موسوی، «وضعیت کودکان کار افغانستانی در ایران؛ پیدای پنهان»، وب‌سایت دیاران.]</ref>

به‌منظور جلوگیری یا به حداقل رساندن آسیب‌های کار برای کودکان مهاجر، فعالین حوزۀ کار کودکان، ایجاد فرصت‌های آموزشی را توصیه کرده‌اند.<ref>[https://www.irna.ir/news/81764846/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D9%83%D9%88%D8%AF%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%8A-%D9%BE%D9%8A%D8%B4%DA%AF%D9%8A%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D8%B «آموزش کودکان افغان، راه‌کاری برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>  برخی، مشکل عمده کودکان مهاجر را اسناد اقامتی یا هزینۀ بالای تمدید اسناد اقامتی دانسته‌اند که بیشتر خانواده‌ها ‌توان پرداخت آن را ندارند. از این منظر، حل مشکل اقامت مهاجرین غیرقانونی و تخفیف در هزینه‌های اقامتی می‌تواند در جلو گیری و یا کاهش کار کودکان مهاجر مؤثر باشد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5808258/%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B9-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D «ابهامات قانونی بزرگترین مانع برای ساماندهی کودکان کار»، خبرگزاری مهر.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}
{{پانویس پیش‌نویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* «آمار کودکان کار کشور دقیق نیست/ ۸۰ درصد کودکان خیابانی کودک کار هستند»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ خرداد ۱۳۹۹ش.
* «آمارهای متناقض از کودکان کار در ایران/ ۱۴ هزار کودک کار یا هفت میلیون نفر؟»، تجارت نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آبان ۱۴۰۱ش.
* «آموزش کودکان افغان، راه‌کاری برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 28 شهریور 1394ش.
* «آیا از کودکان کار خرید کنیم؟»، وب‌سایت مجلهٔ صبح رویش، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند ۱۳۹۸ش.
* «ابهامات قانونی بزرگترین مانع برای ساماندهی کودکان کار»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 22 خرداد 1402ش.
* «از رستم پهلوان تا کودکان دست‌فروش»، وب‌سایت روزنامۀ صبح ایران، تاریخ انتشار: 4 اردیبهشت 1392ش.
* اشعری قمی، زهرا، «واکاوی کار کودکان» وب‌سایت مجلۀ ویستا، تاریخ انتشار: 31 خرداد 1402ش.
* «این کودکان مدرسه نمی‌روند؛ قاچاق می‌کنند»، سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ انتشار: 17 تیر 1399ش.
* «آنها هوش سرشارشان فقط در خیابان‌ها خلاصه می‌شود»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ انتشار: 30 مهر 1384ش.
* «بازی کودکان پابرهنه در فاضلاب/ اینجا دهکدۀ بلوچ‌ها در جنوب تهران است»، وب‌سایت رکنا، تاریخ انتشار: 10 خرداد 1400ش.
* «بحران هویتی، مانع تحصیل کودکان مهاجر»، وب‌سایت دیاران، تاریخ درج مطلب: 24 اسفند 1401ش.
* بیجاری، مریم، «سوزن‌دوزی بلوچ»، مرکز دایرۀ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ انتشار: 1 آذر 1400ش.
* «پذیرش مشروط حقوق کودک»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱ آذر ۱۳۹۷ش.
* پیمان‌نامۀ جهانی حقوق کودک، مصوب مجمع عمومی سازمان ملل متحد، 1368ش.
* پیرخندان، پریسا و دیگران، «گونه‌شناسی کار کودکان و آسیب‌های ناشی از آن بر کودکان کار در شهر تهران»، پژوهشنامۀ مددکاری اجتماعی، سال هشتم، شمارۀ 28، تابستان 1400ش.
* «تاریخچهٔ کار کودکان»، وب‌سایت انجمن حمایت از کودکان کار، تاریخ بازدید: ۱۶ مرداد ۱۴۰۲ش.
* «تقسیم کار در خانواده عشایر»، وب‌سایت مجلۀ ویستا، تاریخ بازدید: 12خرداد 1404ش.
* خندانی، پدرام و شجاع سنگچولی، مهرویه، «کودکان کار سنتی و مدرن در حقوق موضوعۀ ایران و کنوانسیون بین‌المللی حقوق کودک»، فصل‌نامۀ علمی حقوق و مطالعات نوین، دورۀ 1، زمستان 1399ش.
* خزاعی، فتانه، «تاریخچهٔ کودکان کار»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۸ش.
* «حمایت اجتماعی از کودکان کار و خیابان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ خرداد ۱۳۹۹ش.
* حسن‌زاده، اسدالله و کاوش، نجیب‌الله، «نقش اقتصاد خانواده در بزه‌دیدگی اطفال در افغانستان»، دوفصل‌نامۀ مطالعات حقوق اسلامی، سال ششم، شمارۀ سیزدهم، خزان و زمستان 1399ش.
* خندانی، پدرام و شجاع سنگچولی، مهرویه، «کودکان کار سنتی و مدرن در حقوق موضوعۀ ایران و کنوانسیون بین‌المللی حقوق کودک»، فصل‌نامۀ علمی حقوق و مطالعات نوین، دورۀ 1، زمستان 1399ش.
* «راهکارهای درمان معضل کار کودک چیست؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ انتشار: 23 خرداد 1401ش.
* رئیس دانا، فریبرز، «واکاوی کار کودکان در ایران»، مجلهٔ جامعه‌شناسی مسائل اجتماعی و انحرافات، شمارهٔ ۷، بهار ۱۳۸۲ش.
* رضوانی، مرتضی و دیگران، «تاریخشفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در اصفهان»، وبسایت تاریخ شفاهی ایران، تاریخ بازدید: 6 تیر 1402ش.
* «روایتهایی از زنان سوزندوز بلوچ افغانستانی در محله شهید باهنر»، وبسایت شهرآرانیوز، تاریخ انتشار: 18 مرداد 1400ش.
* «روز جهانی مبارزه با کار کودکان»، پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، تاریخ بازدید: ۱۷ مرداد ۱۴۰۲ش.
* «روایتی کوتاه از زندگی زنان بلوچ»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ، تاریخ انتشار: 2 اردیبهشت 1398ش.
* زارعی، علی، «کودکان کار چالشها و راهکارها»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 21 اسفند 1389ش.
* زنداقطاعی، فاطمه و موسوی، ناظره، «بررسی مسئلۀ رشد در فقه امامیه و حقوق پاکستان»، وب‌سایت مؤسسۀ تحقیقی مکتب نرجس، تاریخ انتشار: 25 بهمن 1400ش.
* ستاره، جلال، «علل و پیامدهای مهاجرت افغانها به ایران (مورد مطالعه: شهر مرزی زابل)»، پژهشنامۀ مطالعات مرزی، سال ششم، شمارۀ 3، پاییز 1397ش.
* «سفالگری در بلوچستان؛ هنری که چرخش بدون چرخ میچرخد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ انتشار: 27 مرداد 1402ش.
* «سوزن‌دوزی؛ هنر اصیل و زیبای زنان بلوچ»، وب‌سایت راسخون، تاریخ انتشار: 1 بهمن 1387ش.
* «سازمان بهزیستی ایران: بیشتر کودکان خیابانی از اتباع افغانستانی هستند»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 13 اردیبهشت 1402ش.
* شهرکی، مهدی و قادری، سیمین، «بررسی تصمیم به اشتغال و تحصیل کودکان کار در ایران»، مجلهٔ علمی-پژوهشی اقتصاد مقداری، دورهٔ نهم، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۳۹۱ش.
* شیشه‌گران، مریم و حاجی‌ده‌آبادی، محمدعلی، «بررسی بزه‌دیده شناختی کودکان کار»، نشریهٔ قانون یار، پیاپی ۸، زمستان ۱۳۹۷ش.
* عابدی، مینا، «کار کودک»، مجلهٔ کار و جامعه، شمارهٔ ۶۵، شهریور و مهر ۱۳۸۴ش.
* غفاری فارسانی، بهنام، «نگاهی به کنوانسیون بدترین اشکال کار کودک»، فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، دوره 38، شماره 2، پیاپی2، تیر 1387ش.
* فطرس، شیما و فتحی، مرتضی، «بررسی معضلات ناشی از کار کودکان در ایران»، مجلهٔ مطالعات حقوق، شمارهٔ ۴، بهار ۱۳۹۹ش.
* «فقر، توسعه نیافتگی و محنت مردم بلوچ»، سایت خبری تحلیلی شعار سال، تاریخ انتشار: 17 اسفند 1399ش.
* قدمی، علی «وضعیت کودکان کار در ایران / آمارها چه می‌گویند»، خبرگزاری مهر، تاریخ انتشار: 23 خرداد 1403ش.
* «قانون کار»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ تصویب: ۲۹ آبان ۱۳۶۹ش.
* «کودکان 6 ساله قاچاقچیان سوخت در بلوچستان»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: 2 تیر 1398ش.
* «کودکان رنج و کار»، نشریهٔ اندیشهٔ جامعه، شمارهٔ ۷، ۱۳۷۸ش.
* «کودکان شغل‌های سیاه در سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 19 خرداد 1395ش.
* «کودکان کار ۲۰ برابر مستمری والدین‌شان درآمد دارند»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۷ تیر ۱۴۰۲ش.
* «کودکان کار خارجی رد مرز می‌شودند؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۴۰۲ش.
* «کودکان کار زیر ۱۸ سال فرزندخوانده می‌شوند»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۴۰۲ش.
* «کودکان کار فضای مجازی را نجات دهید/ آیندهٔ این کودکان پیش‌فروش می‌شود»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «کودکان کارگر در نیمروز قربانی تجاوز جنسی می‌شوند»، وب‌سایت تلویزیون چکاد، تاریخ انتشار: 6 مرداد 1397ش.
* «کودکان کار؛ درد کهنه روزگار»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 14 اسفند 1399ش.
* «کار کودک در حقوق ایران»، وب‌سایت کیلنیک حقوقی دکتر سید محمد آذین، تاریخ بازدید: 4 تیر 1403ش.
* مصطفوی، «کودک کار کیست؟»، وب‌سایت مجلۀ نخل، تاریخ بازدید: 8 تیر 1402ش.
* مطهری، حمیدرضا، «اهمیت و آداب کار در اسلام»، فصل‌نامۀ ویژۀ مبلغان، شمارۀ پنجم، بهار 1400ش.
* میرک‌زاده، علی‌اصغر و دیگران، «تحلیل نگرش کارشناسان در برابر مزایا و معایب کار کودکان روستایی در فعالیت‌های کشاورزی»، پژوهش‌های روستایی، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۱، بهار ۱۳۹۶ش.
* نقی‌زاده، نازنین، «حمایت از کودکان کار چگونه ممکن می‌شود؟»، وب‌سایت مجلهٔ بنیاد دانش، تاریخ درج مطلب: ۸ تیر ۱۴۰۱ش.
* نوبهاری، مهناز، «کار کودکان در ایران: ارائهٔ گزارشی از وضعیت علل و پیامدهای آن»، مجلهٔ مطالعات علوم اسلامی انسانی، شمارهٔ ۲۵، بهار ۱۴۰۰ش.
* هدفمند نبی‌پور، هدایت‌الله، «حقوق اطفال در اسلام و اسناد بین‌المللی»، دوفصل‌نامۀ مطالعات حقوق اسلامی، سال ششم، شمارۀ سیزدهم، پاییز و زمستان 1399ش.
* وثیق‌زاده انصاری، حمید، «علل و عواقب کار کودکان»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 19 آذر 1398ش.
* «وزارت دادگستری: کودکان کار و خیابان یکی از پنج آسیب اولویت‌دار کشورهاست»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۳ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «وضعیت کودکان کار در جهان»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۳۹۸ش.
* «همه چیز در باره مشکلات و علل کودکان کار در ایران»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: 16 تیر 1402ش.
* «80 درصد کودکان کار گلستان تبعۀ افغانستان هستند»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 24 خرداد 1401ش.
* «۱۱ نهاد و ارگان متولی کودکان کار هستند»، وب‌سایت سازمان بهزیستی کشور، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۴۰۰ش.
* “ What Is Child Labour?”, International Labour Organization website, date of visit: 18 july 2023.
{{پایان منابع}}