نمایش مبدأ برای کودک

[[پرونده:کودک۲.jpg|جایگزین= پسر بچه قمی|بندانگشتی|تصویر یک پسر بچه قمی]]
{{درشت|'''کودک'''}}؛ دورانی از زندگی انسان تا پیش از سن بلوغ.

کودک به فردی گفته می‌شود که هنوز به سن بلوغ نرسیده است و دوران آن را «کودکی» می‌نامند. مفهوم کودک در فرهنگ‌ها و جوامع مختلف متفاوت بوده و بازتاب تمدن و شرایط اجتماعی هر جامعه است. در کنوانسیون حقوق کودک، همه افراد زیر ۱۸ سال کودک محسوب می‌شوند و در فقه اسلامی نیز کودک از تولد تا بلوغ تعریف می‌گردد و حقوقی همچون حضانت و ارث دارد. از نظر زیست‌شناسی، کودک هنوز به رشد کامل جسمی و عقلی نرسیده است و در جامعه‌شناسی، فردی است که مسئولیت‌های اجتماعی ندارد. در ایران باستان، کودکی به‌عنوان مرحله‌ای مستقل وجود نداشته و کودکان زودتر وارد کار می‌شدند. روان‌شناسی، کودکی را دوره‌ای سرنوشت‌ساز با نقاط عطف رشد فیزیکی، شناختی، اجتماعی و ارتباطی می‌داند. واژه «کودک» نیز از گذشته در ادبیات فارسی کاربرد داشته و نشان‌دهنده جایگاه فرهنگی آن است.

==مفهوم کودکی==
کودک، طفل یا خردسال، فرزند پسر یا دختری است که به حد [[بلوغ]] نرسیده باشد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/کودک دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ کودک، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> به دوران کودک بودن نیز «کودکی» گفته می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/کودکی معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژۀ کودکی، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> کودکی، در هیچ نقطه‌ای از جهان، دارای مفهوم مشخصی نیست. علاوه بر آن، مفهوم کودکی همواره توسط بزرگسالان معنا شده و هر تعریفی از مفهوم کودکی تا حدود زیادی بازتاب تمدن جامعه و درجهٔ تکامل آن است. [[کودک]]، الگویی کوچک از شرایط انسانی حاکم بر جامعه، نمایانگر زمان و مکان تولد و نمایش‌دهندهٔ روح و جانِ آن زمان و مکان است.<ref>[https://www.kanoonnews.ir/news/212892/مفهوم-کودکی عباس‌آبادی، «مفهوم کودکی»، وب‌سایت پایگاه خبری کودک و نوجوان.]</ref>

==مفهوم کودک در کنوانسیون حقوق کودک==
در این کنوانسیون، کودک، به تمامی افراد زیر ۱۸ سال گفته می‌شود مگر اینکه طبق قانونِ قابل اجرا، سن بلوغ کمتر تشخیص داده شود. سن بلوغ، در کشورهای مختلف، به صورت‌های متفاوتی تعیین می‌شود.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/کودک «کودک»، ویکی فقه.]</ref>

==مفهوم کودک در فقه اسلامی==
در اصطلاح فقهی، کودک به فرزند انسان، از زمان تولد تا ابتدای سن بلوغ گفته می‌شود که در برخی از منابع مانند باب تبعیت طفل از والدین در احکام اسلامی، همین تعریف را برای کودک مطرح کرده‌اند؛ برای مثال، فقها، بر این باورند که حکم طفلی که به سن بلوغ نرسیده از جهت [[مسلمان]] یا کافر بودن، همان حکم والدین او است.<ref>طباطبایی، ریاض‌المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، 1418ق، ج8، ص109.</ref>

در مباحث فقهی، تمامی مراحل سنین کودکی دارای احکامی مخصوص هستند؛ برای مثال، جنین، دارای حقوقی در [[دین]] [[اسلام]]، همچون حق اثبات نسب، حق جنین در ارث، حق جنین در وصیت و حرمت [[سقط جنین]] است. پس از آن در مرحلهٔ شیرخوارگی که به مرحلهٔ «طفولیت» نیز معروف است، کودک دارای حقوقی همچون حق شیرخوارگی و حق حضانت است.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/کودک «کودک»، ویکی فقه.]</ref>

==مفهوم بیولوژیکی کودک==
کودک، از نظر علم بیولوژی (زیست‌شناسی)، به کسی گفته می‌شود که هنوز قوای جسمانی و مشخصات فیزیکی مانند قد، وزن، نیروی بدنی و عقلی او به رشد کافی نرسیده است. قوای جسمی و عقلی کودکان، به‌تدریج رشد کرده و پس از طی مراحلی، به رشد و تکامل می‌رسد.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1589693/پیدایش-مفهوم-کودکی-و-دوران-کودکی-به-مثابه-زمینه-عینی-پیدایش-ادبیات-کودک «پیدایش مفهوم کودکی و دوران کودکی»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

==مفهوم اجتماعی کودک==
[[پرونده:کودک.jpg|جایگزین=جشنواره کودکان ایران زمین-فرهنگسرای باقرالعلوم(ع) شهرک بعثت|بندانگشتی|جشنواره کودکان ایران زمین بهمن 1401ش در فرهنگسرای باقرالعلوم(ع) شهرک بعثت]]
کودک، از نظر اجتماعی به شخصی گفته می‌شود که با توجه به معیارهای مشخص در هر جامعه، عضوی از [[خانواده]] محسوب شده و هنوز مسئولیت‌های اجتماعی را برعهده نگرفته باشد. کارشناسان بر این باورند که کودک، از نظر اجتماعی یک مفهوم اعتباری است که توسط جامعه معنا می‌شود. در نگاه جامعه، کودک کسی است که بدون در نظر گرفتن سن او، هیچ‌گونه تکلیف اجتماعی نداشته باشد. این مفهوم، در جوامع و دوره‌های زمانی گوناگون، معنای متفاوتی به خود می‌گیرد؛<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/61737/مفهوم-دوران-كودكي-ارتباط-ادبيات-كودك «مفهوم دوران کودکی و ارتباط آن با ادبیات کودک»، خبرگزاری کتاب ایران.]</ref> برای مثال، در اوایل سدهٔ گذشته، پدران و مادران ما، در سنی که امروزه کودکان ما به [[مدرسه]] می‌روند و به [[بازی]] و یادگیری مشغول هستند، وارد [[بازار]] کار شده، تشکیل [[زندگی]] داده و مسئولیت یک زندگی کامل را بر عهده داشتند. این در حالی است که از نظر قوای جسمی و بیولوژیک، کودکان امروز با دیروز، تفاوت چندانی ندارند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1589693/پیدایش-مفهوم-کودکی-و-دوران-کودکی-به-مثابه-زمینه-عینی-پیدایش-ادبیات-کودک «پیدایش مفهوم کودکی و دوران کودکی»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

==مفهوم کودک در ایران باستان==
با توجه به بررسی‌های صورت گرفته، دوره‌ای به‌نام دوران کودکی در [[ایران]] باستان وجود نداشته است. بچه‌ها، از همان کودکی، برای انجام کارهای جدی پرورش داده می‌شدند؛ برای مثال، در آن روزگار، به خانواده‌هایی که فرزند پسر داشتند، مقرری ماهیانه می‌دادند که در حقیقت، همان خون‌بهای پسران بوده است. در بسیاری از اساطیر ایرانی، سن پهلوان مشخص نبوده و افراد، تنها به واسطهٔ توانایی‌های خود به بزرگی یا کوچکی شناخته می‌شدند.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/61737/مفهوم-دوران-كودكي-ارتباط-ادبيات-كودك «مفهوم دوران کودکی و ارتباط آن با ادبیات کودک»، خبرگزاری کتاب ایران.]</ref>

==مفهوم کودک در روان‌شناسی==
دوران کودکی، از نظر روان‌شناسی، یکی از مهم‌ترین دوران‌های زندگی فرد است که نقش مهمی در مراحل بعدی زندگی او ایفا می‌کند. در زندگی هر کودکی، ۴ نقطهٔ عطف وجود دارد که روانشناسان با تکیه بر آنها، پیشرفت‌های کودک را از نقطه‌نظرهای متفاوتی بررسی و اندازه‌گیری می‌کنند:
#نقاط عطف فیزیکی (شامل مهارت‌های حرکتی)؛
#نقاط عطف شناختی و روانی (توانایی رشد کودک برای تفکر، یادگیری و حل مشکلات و معماها)؛
#نقاط عطف اجتماعی و احساسی (توانایی کودک برای ابراز احساسات و پاسخ به تعاملات اجتماعی)؛
#نقاط عطف ارتباطی و زبانی (شامل مهارت‌های ارتباطی کلامی و غیرکلامی در کودکان).<ref>[https://pishyareh.com/مفهوم-کودک-در-روانشناسی/ «مفهوم کودکی در روان‌شناسی»، وب‌سایت پیشیاره.]</ref>

==دوران کودکی==
[[پرونده:کودک۳.jpg|جایگزین=کودکی در محله جوانشیر کرمانشاه در حال دوچرخه سواری|بندانگشتی|کودکی در محله جوانشیر کرمانشاه در حال دوچرخه سواری]]
دوران کودکی، دورانی از زندگی فرد است که [[روانشناسی|روانشناسان]] آن را به چند گروه تقسیم کرده‌اند:
#پیش از دو سالگی که به خردسالی معروف است؛
#شروع دوران کودکی در ۲ سالگی است. در این دوران، کودک قابلیت شناسایی اشیاء را دارد اما قادر به انجام عملی نیست.
#در مرحلهٔ دوم که با شروع چهارسالگی رخ می‌دهد، فکر درست و فطری کودک به کار افتاده و مشاهدات حقیقی برای او ثابت است. در این مرحله، کودک با در دست داشتن تکه‌ای خمیر می‌تواند به آن شکل داده و توانایی به‌کارگیری هوش را پیدا می‌کند.
#دورهٔ سوم، از هفت سالگی شروع شده و کودک توانایی فکر کردن به هر چیزی را به‌صورت درست یافته و نیز توانایی طبقه‌بندی کردن اعمال خود را نیز دارد.
#در دورهٔ چهارم، کودک توانایی درست کردن وسایل به‌صورت کامل، بدون دخالت دیگران را به دست آورده است. همچنین، در این دوره، دنیای خارج برای کودک قابل تشخیص بوده و می‌توان با دلیل و منطق، همه چیز را برای او تفسیر کرد.
کارشناسان معتقدند که در جوامع مرفه، دوران کودکی طولانی‌تر و با پایین آمدن سطح اقتصادی در جوامع، دوران کودکی نیز کوتاه‌تر می‌شود.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/61737/مفهوم-دوران-كودكي-ارتباط-ادبيات-كودك «مفهوم دوران کودکی و ارتباط آن با ادبیات کودک»، خبرگزاری کتاب ایران.]</ref>

==تفاوت کودکی و بزرگسالی==
[[پرونده:کودک۱.jpg|جایگزین=کسب مقام اول جهان توسط نوآموزان ایرانی در مسابقات مفاهیم جهانی پایه ریاضی به شیوه «آی‌مث»|بندانگشتی|کسب مقام اول جهان توسط نوآموزان ایرانی در سه رده‌ سنی ۴، ۵ و ۶ ساله در مسابقات مفاهیم جهانی پایه ریاضی به شیوه «آی‌مث»]]
کارشناسان، دربارهٔ تفاوت‌های بین کودکی و بزرگسالی، دو نظریه را مطرح می‌کنند:
#گروهی بر این باورند که کودکان پاسخی شبیه به بزرگسالان به دنیا داده و تفاوت بین بالغ و نابالغ، تنها به مقدار یا کیفیت پیچیدگی رفتارِ آنها مربوط می‌شود؛
#گروه دوم نیز معتقدند که کودکان و بزرگسالان، هر کدام، روش‌هایی منحصر به فرد در فکر، احساس و رفتار دارند که با یکدیگر متفاوت است.<ref>آقایی، «مقایسهٔ مفهوم کودک و نیازهای کودک»، 1390ش، ص59-78.</ref>

==کودک در ادبیات فارسی==
واژهٔ کودک، از جمله واژگان کهن در [[زبان فارسی]] است که از دیرباز در ادبیات ایران زمین حضور داشته است؛ برای مثال، [[سعدی شیرازی|سعدی]] در شعر خود گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/boostan/bab4/sh3 سعدی، بوستان، باب چهارم در تواضع، بخش 3، وب‌سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
 {{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|ندانستی ای کودک خودپسند|که مردان ز خدمت به جایی رسند}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}

[[پروین اعتصامی]] نیز از این واژه در اشعار خود بهره گرفته است:<ref>[https://ganjoor.net/parvin/divanp/mtm/sh117 اعتصامی، پروین، دیوان اشعار، شمارۀ 117، وب‌سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
  {{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|خندید مرغ زیرک و گفتش تو کودکی|کودک نگفت، جز سخن کودکانه‌ای}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
*آقایی، اصغر و دیگران، «مقایسهٔ مفهوم کودک و نیازهای کودک»، تفکر و کودک، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال ۲، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۰ش.
*اعتصامی، پروین، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۵ آبان ۱۴۰۱ش.
*«پیدایش مفهوم کودکی و دوران کودکی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید: ۱۵ آبان ۱۴۰۱ش.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، ذیل واژهٔ کودک، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۵ آبان ۱۴۰۱ش.
*سعدی، بوستان، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۵ آبان ۱۴۰۱ش.
*طباطبایی، سیدعلی، ریاض‌المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۱۸ق.
*عباس‌آبادی، زهره، «مفهوم کودکی»، وب‌سایت پایگاه خبری کودک و نوجوان، تاریخ بازدید: ۱۵ آبان ۱۴۰۱ش.
*«کودک»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۱۵ آبان ۱۴۰۱ش.
*معین، محمد، فرهنگ فارسی، ذیل واژهٔ کودکی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۵ آبان ۱۴۰۱ش.
*«مفهوم دوران کودکی و ارتباط آن با ادبیات کودک»، خبرگزاری کتاب ایران، تاریخ بازدید: ۱۵ آبان ۱۴۰۱ش.
*«مفهوم کودکی در روان‌شناسی»، وب‌سایت پیشیاره، تاریخ بازدید: ۱۵ آبان ۱۴۰۱ش.