نمایش مبدأ برای آیین‌های عزاداری شهادت امام رضا

<big>'''مراسم شهادت امام رضا در خراسان؛'''</big> آیین شمع‌گردانی و خطبه‌خوانیِ مخصوص شب شهادت امام رضا.

مراسم [[شهادت]] آقا [[امام رضا]] در [[خراسان]]، نوعی آیین مذهبی است که از گذشته تا کنون به‌شیوۀ خاصی در خراسان و حرم امام رضا برگزار می‌شود. این آیین با گذر زمان به یک آیین دسته‌جمعی تبدیل شده است که همه زائران امام رضا می‌توانند در آن مشارکت کنند. 
==تاریخچه==
بر اساس اسناد آستان قدس رضوی، برگزاری مراسم شمع‌گردانی در شب [[شهادت]] آقا [[امام رضا]] به دهۀ ۱۳۳۰ قمری برمی‌گردد که متولی  آستان قدس رضوی، دستور تهیۀ شمع را برای شرکت کنندگان در مراسم سالروز شهادت امام رضا، می‌دهد. برخی معتقدند آیین شمع‌گردانی و خطبه‌خوانی در حرم امام رضا از دورۀ صفویه رایج بوده است. <ref>  [https://www.isna.ir/news/1400071510237/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%B4%D9%85%D8%B9-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%8 . «نگاهی تاریخی به برگزاری مراسم شمع‌گردانی و شام غریبان امام رضا»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref> امروزه آیین خطبه‌خوانی در شب شهادت امام رضا و شب عاشور، در حرم امام رضا برگزار می‌شود.<ref>  [https://ensani.ir/fa/article/527218/%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%B4-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-% . انوری، «سنجش و ارزیابی مراسم آیینی؛ آیین خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا»، 1400ش، ص50.]</ref>

==چگونگی مراسم شهادت امام رضا==
در روزهای پایانی [[ماه صفر]]، اهالی [[خراسان]] و [[مشهد]]، با آداب و رسوم ویژه‌ای به [[عزاداری]] برای [[شهادت]] [[امام رضا]] می‌پردازند. <ref>  [https://www.beytoote.com/art/city-country/khorasan-during2-imamreza.html . «آداب و رسوم خراسان رضوی در ایام شهادت امام رضا»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> به همین مناسبت، برخی زائران از سراسر ایران <ref>  [https://ensani.ir/fa/article/527218/%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%B4-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-% . انوری، «سنجش و ارزیابی مراسم آیینی؛ آیین خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا»، 1400ش، ص50.]</ref> به سمت حرم امام رضا در مشهد، پیاده‌روی می‌کنند. مراسم بزرگ عزاداری و حضور پرشور عزاداران که با آیین‌های گوناگونی همراه است، با عنوان «آیین عزاداری ۲۸ صفر و سالروز شهادت امام رضا» به ثبت ملی رسیده است. <ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/khorasan-during2-imamreza.html . «آداب و رسوم خراسان رضوی در ایام شهادت امام رضا»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> از جمله آیین‌های عزاداری شهادت امام رضا عبارت‌اند از:
# [[تعزیه‌خوانی]]؛ 
# مراسم شمع‌گردانی: این مراسم هنگام غروب با مشارکت خادمان آستان قدس رضوی <ref>[https://www.isna.ir/news/1402062414965/%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8% . «ویژه برنامه‌های حرم مطهر رضوی به مناسبت شهادت امام رضا»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref> برگزار می‌شود؛ آنها در صفوفی منظم با شمع‌هایی روشن در دست، به‌صورت پیاده از دارالتولیة به سمت صحن انقلاب حرکت می‌کنند  <ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/khorasan-during2-imamreza.html . «آداب و رسوم خراسان رضوی در ایام شهادت امام رضا»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>و در سوگ شهادت امام رضا به عزاداری و سینه‌زنی می‌پردازند. <ref>[https://www.isna.ir/news/1402062414965/%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8% . «ویژه برنامه‌های حرم مطهر رضوی به مناسبت شهادت امام رضا»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref>
# آیین خطبه‌خوانی:<ref>  [https://www.isna.ir/news/1402062414965/%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8% . «ویژه برنامه‌های حرم مطهر رضوی به مناسبت شهادت امام رضا»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref>  این مراسم از قدیمی‌ترین مراسم‌های فرهنگی- مذهبی است و به‌عنوان ختم مراسم عزاداری [[محرم]] و [[ماه صفر|صفر]] نیز محسوب می‌شود. <ref>[https://ensani.ir/fa/article/527218/%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%B4-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-% . انوری، «سنجش و ارزیابی مراسم آیینی؛ آیین خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا»، 1400ش، ص50.]</ref> پس از استقرار خدام در صحن انقلاب، یکی از مداحان خطبۀ ویژۀ شب [[شهادت]] [[امام رضا]] را قرائت می‌کند.<ref>  [https://www.iribnews.ir/fa/news/3977151/%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B . «ویژه برنامه‌های حرم مطهر رضوی در شب و روز شهادت امام رضا»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref>  سپس حافظان و قاریان قرآن با در دست داشتن لاله‌ها و شمع‌های روشن با حالتی محزون خطبه‌خوانی می‌کنند. محتوای این خطبه شامل حمد و ستایش خداوند، ذکر نام پیامبر و ائمه و سلام بر آنها است. <ref>  [https://www.beytoote.com/art/city-country/khorasan-during2-imamreza.html . «آداب و رسوم خراسان رضوی در ایام شهادت امام رضا»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> در این مراسم، سایر عزاداران نیز با در دست داشتن شمع به خطبۀ مخصوص شب شهادت گوش فرا‌می‌دهند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/527218/%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%B4-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-% . انوری، «سنجش و ارزیابی مراسم آیینی؛ آیین خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا»، 1400ش، ص50-51.]</ref>  مراسم خطبه‌خوانی با گرامی‌داشت یاد امام خمینی، بنیان‌گذار انقلاب اسلامی و دعا برای سلامتی رهبر انقلاب، پایان می‌یابد.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/khorasan-during2-imamreza.html . «آداب و رسوم خراسان رضوی در ایام شهادت امام رضا»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> 
# مراسم [[چهارپایه‌خوانی]]:<ref>[https://www.isna.ir/news/1402062414965/%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8% . «ویژه برنامه‌های حرم مطهر رضوی به مناسبت شهادت امام رضا»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref>  شعرخوانی آیینی و [[مرثیه|مرثیه‌سرایی]] به‌شیوۀ سنتیِ چهارپایه‌خوانی برگزار می‌شود.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3977151/%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B . «ویژه برنامه‌های حرم مطهر رضوی در شب و روز شهادت امام رضا»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref> 
# شهادت‌نامه‌خوانی؛ نمایندۀ ولی فقیه در خراسان رضوی و امام جمعه مشهد با شهادت‌نامه‌خوانی پایان این محفل را اعلام می‌کند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402062414965/%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8% . «ویژه برنامه‌های حرم مطهر رضوی به مناسبت شهادت امام رضا»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref> 
# طبخ [[شله مشهدی]]: شله‌مشهدی از جمله غذاهای [[نذری]] و محلی مختص به این روز است که با آداب و رسوم خاص معنوی طبخ شده و میان زائران و عزاداران توزیع می‌شود. <ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/khorasan-during2-imamreza.html . «آداب و رسوم خراسان رضوی در ایام شهادت امام رضا»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> به‌منظور پذیرایی و رفاه زائران و عزاداران در مسیرهای منتهی به حرم ایستگاه‌های صلواتی <ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/khorasan-during2-imamreza.html . «آداب و رسوم خراسان رضوی در ایام شهادت امام رضا»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> با توزیع غذاها و نوشیدنی‌های مختلف از زائران و عزاداران پذیرایی می‌کنند.<ref>  [https://ensani.ir/fa/article/527218/%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%B4-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-% . انوری، «سنجش و ارزیابی مراسم آیینی؛ آیین خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا»، 1400ش، ص49.]</ref>

==عزاداری بانوان در سالروز شهادت امام رضا==
از قدیمی‌ترین آیین‌های [[عزاداری]] بانوان در سالروز شهادت امام رضا، برگزاری مراسم نمادین [[تشییع جنازه|تشییع پیکر]] مطهر [[امام رضا]] توسط جمعی از زنان محلۀ نوغان است. قدمت این مراسم به ۱۲۰۰ سال پیش بر می‌گردد و تا کنون ادامه یافته است. بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، هنگامی که امام رضا به شهادت رسید، زنان منطقه نوغان برای شرکت در مراسم عزاداری، مهریۀ خود را به شوهران خویش بخشیدند تا اجازۀ مشارکت در این مراسم را پیدا کنند. آنها با شاخه‌های گل در مراسم تشییع جنازۀ امام رضا حضور یافتند و با این حرکت غریب‌نوازی و [[مهمان‌نوازی]] خود را در تاریخ ثبت کردند.
امروزه نیز زنان نوغانی با فرا رسیدن ایام شهادت امام رضا، شیون‌کنان به عزاداری برای امام رضا می‌پردازند. این مراسم از صبح آغاز می‌شود و با حرکت به‌سوی حرم امام رضا پایان می‌پذیرد.<ref>  [https://www.beytoote.com/art/city-country/khorasan-during2-imamreza.html . «آداب و رسوم خراسان رضوی در ایام شهادت امام رضا»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

==کارکرد==
[[عزاداری]] از مهم‌ترین مناسک دینی است که در مناسبت‌های مذهبی و اغلب به‌صورت دسته‌جمعی برگزار می‌شود و جوش و خروش عاطفی شرکت‌کنندگان را در پی دارد. برگزاری آیین عزاداری در حرم امام رضا به مناسبت شهادت او، در تقویت اعتقادات دینی و ارزش‌های مذهبی عزداران تأثیر دارد. <ref>  [https://ensani.ir/fa/article/527218/%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%B4-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-% . انوری، «سنجش و ارزیابی مراسم آیینی؛ آیین خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا»، 1400ش، ص50-53 .]</ref> همچنین ماندگاری این آیین سبب حفظ ارتباط و همکاری میان عزاداران، یکپارچه‌سازیِ جامعه و اعتبار بخشیدن به این آیین‌های مذهبی می‌شود و ثبات اجتماعی در سطح جامعه را به‌دنبال دارد. <ref>[https://ensani.ir/fa/article/527218/%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%B4-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-% . انوری، «سنجش و ارزیابی مراسم آیینی؛ آیین خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا»، 1400ش، ص53-55 .]</ref> از طرفی مشارکت فعال زائران و عزاداران به‌صورت حضوری یا از طریق مشاهدۀ مراسم در رسانه، سبب تقویت حس معنوی و حمایت‌های روانی مانند کاهش اضطراب، ترس و دلهره در آنها می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/527218/%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%B4-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-% . انوری، «سنجش و ارزیابی مراسم آیینی؛ آیین خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا»، 1400ش، ص56-57 .]</ref> 
از دیگر کارکردهای این مراسم عبارت‌اند از:
# کاهش کشمکش‌های اجتماعی؛
# تحکیم نظارت اجتماعی؛
# انتقال ارزش‌ها و آداب‌ورسوم از نسلی به نسل دیگر؛
# ایجاد تعادل اخلاقی در سطح جامعه؛
# به ثمر رساندن آرمان‌های مذهبی و انقلابی.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/527218/%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%B4-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-% . انوری، «سنجش و ارزیابی مراسم آیینی؛ آیین خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا»، 1400ش، ص56 .]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}} 
==منابع==
* «آداب و رسوم خراسان رضوی در ایام شهادت امام رضا»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 19 آبان 1402ش.
* انوری، سیدعلیرضا، «سنجش و ارزیابی مراسم آیینی؛ آیین خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا»، فصلنامۀ دین‌پژوهی و کارآمدی، شمارۀ 1، 1400ش.
* «نگاهی تاریخی به برگزاری مراسم شمع‌گردانی و شام غریبان امام رضا»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ درج مطلب: 15 مهر 1400ش.
* «ویژه برنامه‌های حرم مطهر رضوی به مناسبت شهادت امام رضا»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ درج مطلب: 24 شهریور 1402ش. 
* «ویژه برنامه‌های حرم مطهر رضوی در شب و روز شهادت امام رضا»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: 24 شهریور 1402ش.