نمایش مبدأ برای ادغام اجتماعی

[[پرونده:ادغام اجتماعی۱.jpg|جایگزین=مهاجرت افغانستانی‌ها به ایران|بندانگشتی|مهاجرت افغانستانی‌ها به ایران؛ مرز ایران - افغانستان]]
'''{{درشت|ادغام اجتماعی}}'''، پذیرش رسمی فرد یا گروه مهاجر به‌عنوان شهروند جامعهٔ میزبان.

ادغام اجتماعی فرآیندی است که طی آن مهاجران یا گروه‌های اقلیت، ضمن حفظ [[هویت فرهنگی]] خود، به تدریج در ساختارهای جامعه میزبان جذب می‌شوند و از حقوق و خدمات اجتماعی آن بهره‌مند می‌گردند. این فرایند دوسویه، نه‌تنها باعث کاهش [[فاصله اجتماعی]] و تبعیض می‌شود، بلکه با تقویت [[همبستگی اجتماعی]] و حس تعلق مهاجران، به ثبات و امنیت جامعه میزبان کمک می‌کند. در مورد مهاجران افغانستانی در [[ایران]]، با وجود سابقه طولانی حضور و جمعیت قابل توجه، این فرایند به دلیل سیاست‌های مهاجرتی محدودکننده به کندی پیش رفته است؛ حال آنکه ادغام موفقیت‌آمیز آنان می‌تواند پیامدهای مثبت اقتصادی، اجتماعی و امنیتی برای ایران در پی داشته باشد.

== مفهوم‌شناسی ادغام اجتماعی ==
[[ادغام اجتماعی]] فرایندی است که طی آن، افراد [[مهاجرت|مهاجر]] یا اقلیت‌ها درون ساختار جامعهٔ مقصد ترکیب می‌شوند.<ref>[https://csrrasaneh.ir/مسئولیت-اجتماعی-و-ادغام-اجتماعی/ «مسئولیت اجتماعی و ادغام اجتماعی»، وب‌سایت رسانه مسئولیت اجتماعی].</ref> این فرایند زمانی روی می‌دهد که فرد هم به جامعهٔ جدید تعلق پیدا می‌کند و هم نسبت به فرهنگ قبلی خود احساس خوشایندی دارد.<ref>[http://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123317_25c65ad268fc12d5e6e1949622fb0e13.pdf نصر اصفهانی و حسینی، «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395ش، ص61].</ref> با ادغام اجتماعی، مهاجران از حقوق و خدماتِ موجود در ساختارهای جامعهٔ مقصد برخوردار می‌شوند.<ref>[https://www.irna.ir/news/84479267/ابعاد-و-آثار-ادغام-اجتماعی-مهاجران-افغانستانی-در-ایران «ابعاد و آثار ادغام اجتماعی مهاجران افغانستانی در ایران» خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران].</ref>

سابقهٔ طولانی حضور و حجم بالای جمعیت مهاجر افغانستانی در ایران امروزه باعث شده است که ادغام اجتماعی آنها به‌عنوان یک دغدغهٔ مهم در میان محققان و سازمان‌های مختلف در کشور مطرح و به مسئلهٔ اصلی بدل شود.<ref>فرجامی‌کیا و شیرخانی، «راهبردهای ادغام اجتماعی اتباع افغانستانی در جمهوری اسلامی ایران»، 1402ش، ص۱۳۳.</ref>

== ادغام اجتماعی و پیامدهای آن ==
ادغام اجتماعی نوعی سازگاری ابزاری مهاجران با جامعهٔ میزبان است. در این الگو بر حفظ [[هویت ملی|هویت]] و انسجام فرهنگی و در عین حال حرکت به‌سمت تبدیل‌شدن به جزئی جدایی‌ناپذیر از جامعهٔ میزبان تأکید می‌شود<ref>[https://journals.ui.ac.ir/article_24061_4c74091dd0ecd67285854028fca870c4.pdf نوری و دیگران، «بررسی سازگاری فرهنگی مهاجران، مورد مطالعه: مهاجران آذری شهر رشت»، 1397ش، ص97].</ref> که پیامدهای مثبتی دارد:
# کاهش فاصله اجتماعی؛ میزان بالای ادغام اجتماعی سبب کاهش فاصلهٔ اجتماعی میان گروه‌ها می‌شود و به افزایش هرچه بیشتر ارزش‌ها و رفتارهای سازگارتر کمک می‌کند.<ref>[https://csrrasaneh.ir/مسئولیت-اجتماعی-و-ادغام-اجتماعی/ «مسئولیت اجتماعی و ادغام اجتماعی»، وب‌سایت رسانه مسئولیت اجتماعی].</ref>
# افزایش همبستگی اجتماعی؛ تلاش در جهت قانونی‌شدن حضور مهاجران و از بین بردن زیست غیررسمی مهاجران به افزایش سطح همبستگی اجتماعی و بالاتررفتن ضریب امنیتی جامعه خواهد انجامید.<ref>[https://www.thmporg.ir/images/docs/files/000006/nf00006234-1.pdf سعیدی، فرصتها و تهدیدهای حضور اتباع خارجی (افغانستانی) در استان تهران، 1400ش، ص29].</ref>
# کاهش تبعیض؛ ادغام اجتماعی باعث می‌شود که تمام مناطق به حیات اجتماعی دسترسی پیدا کنند و تبعیض‌ها از بین برود.<ref>[https://csrrasaneh.ir/مسئولیت-اجتماعی-و-ادغام-اجتماعی/ «مسئولیت اجتماعی و ادغام اجتماعی»، وب‌سایت رسانه مسئولیت اجتماعی].</ref>
# افزایش وفاداری به جامعهٔ میزبان؛ از طریق به‌رسمیت‌شناختن و بهره‌مندی از حقوق اجتماعی و سیاسی می‌توان حس تعلق به ایران را در میان این مهاجران تازه‌وارد تقویت و دغدغهٔ عدم وفاداری آن‌ها به جامعهٔ مقصد را برطرف کرد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84831436/نگاهی-که-یک-مهاجر-افغانستانی-به-رفتار-ایرانی-ها-دارد حمیدپور، نگاهی که یک مهاجر افغانستانی به رفتار ایرانی‌ها دارد، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران].</ref>
# حل بحران جمعیتی؛ مهاجرت جمعیت اضافی را از نقطه‌ای به خارج از آن هدایت و عدم تعادل ساختاری جمعیت را مرتفع می‌کند و راه حلی برای بحران جمعیتی است.<ref>[http://www.jgeoqeshm.ir/article_69928_869ffc272d55285ca0c3ac2c63434610.pdf کشاورز قاسمی، «تبیین پیامدهای مهاجرت اتباع کشور افغانستان برجامعه ایران، مطالعۀ موردی شهر قزوین»، 1397، ص290].</ref> بنابراین اگر در وضعیت کنونی سیاست کلی بر افزایش جمعیت کشور است، جذب مهاجر یکی از شیوه‌های متداول آن در بسیاری کشورها به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.irna.ir/news/84831436/نگاهی-که-یک-مهاجر-افغانستانی-به-رفتار-ایرانی-ها-دارد حمیدپور، «نگاهی که یک مهاجر افغانستانی به رفتار ایرانی‌ها دارد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران].</ref>
# توسعهٔ کشور میزبان؛ تحقیقات انجام‌شده دربارهٔ تأثیر مهاجرین بر اقتصاد کشورهای در حال توسعه، حاکی از تأثیر مثبت [[مهاجرت]] بر اقتصاد کشور میزبان است.<ref>[https://priw.ir/article-1-1498-fa.pdf حاتمی، «سیاستگذاری مطلوب مهاجرت و حضور مهاجرین افغان در ج.ا.ا، 1400ش، ص9].</ref>
# تضمین ثبات و امنیت جامعهٔ میزبان؛ سازگاری متقابل میان جامعهٔ میزبان و مهاجران بر اساس احساس تعهد و احترام به مجموعه‌ای از ارزش‌ها و اهداف مشترک، می‌تواند علاوه بر تأمین منافع اقتصادی و فرهنگی، باعث تضمین امنیت و ثبات جامعه شود.<ref>[https://ijar.ut.ac.ir/article_70506_00d5b043b1a8da82192894a4238c14c7.pdf علاءالدینی و میرزایی، «ادغام مهاجران افغانستانی در نواحی شهری ایران: مطالعۀ موردی محلۀ هرندی در تهران»، 1397، ص10].</ref>

== سیاست ایران در قبال ادغام مهاجران افغانستانی ==
=== سابقه تاریخی میزبانی و موج نخست مهاجرت ===
ایران در طول تاریخ، میزبان اقوام فراوانی بوده و مهاجران بسیاری را در خود جای داده است. بخشی از فرهنگ، تمدن و [[هنر ایرانی]]، محصول مهاجرانی است که در این سرزمین سکونت گزیده‌اند.<ref>[https://qjss.atu.ac.ir/article_11311_66a67de256227afe4c0bce650612f033.pdf میرزایی، «زمینه‌های پیدایش و ادغام فرهنگی- اجتماعی مهاجران ایرانی در فرانسه»، 1399ش، ص26].</ref> پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی]] ایران و به‌دنبال تهاجم نظامی شوروی به افغانستان، جریان مهاجرتی در حجم گسترده‌ای آغاز شد.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1605949991-10332-99-17.pdf صادقی و عباسی  شوازی ، «بازگشت به وطن یا ماندن جوانان افغانستانی در ایران»،  1395ش، ص120].</ref>

در این فرایند جمعیت زیادی کشور خود را ترک و تقریباً به ۷۲ کشور جهان [[مهاجرت]] کردند که در این میان، [[ایران]] و پاکستان میزبان ۹۶درصد از این مهاجران بوده‌اند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1605949991-10332-99-17.pdf صادقی و عباسی  شوازی ، «بازگشت به وطن یا ماندن جوانان افغانستانی در ایران»،  1395ش، ص120].</ref> تعداد مهاجران افغانستانی در ایران در ۱۳۶۵ش به دو میلیون نفر و در ۱۳۷۰ش به سه میلیون نفر افزایش یافت.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1605949991-10332-99-17.pdf صادقی و عباسی  شوازی، «بازگشت به وطن یا ماندن جوانان افغانستانی در ایران»، 1395ش، ص120].</ref>

=== تغییر رویکرد از درهای باز به بازگشت به وطن ===
[[پرونده:ادغام اجتماعی۲.jpg|جایگزین=سکونت افغانستانی‌ها در حاشیه شهر سمنان|بندانگشتی|سکونت افغانستانی‌ها در حاشیه شهر سمنان]]
در ایران، ابتدا تصور بر این بود که این جمعیت با پایان [[جنگ]] و بهبود شرایط در افغانستان به کشور خود بازمی‌گردند؛<ref>[http://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123317_25c65ad268fc12d5e6e1949622fb0e13.pdf نصر اصفهانی و حسینی، «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395ش، ص56].</ref> اما شرایط افغانستان هیچ‌گاه به‌صورتی نبوده که مهاجران تمایل به بازگشت داشته باشند یا مهاجرت به ایران متوقف شود.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/71608/قوانین-ما-مانع-از-ادغام-اجتماعی-افغانستانی‌ها-در-ایران-است/ «قوانین ما مانع از ادغام اجتماعی افغانستانی‌ها در ایران است»، روزنامه فرهیختگان].</ref> سیاست دولت ایران در قبال مهاجران افغانستانی در طول زمان شاهد تغییرات زیادی بوده است.

سیاست «درهای باز» دولت ایران در سال‌های نخست پس از انقلاب، جای خود را به رویکرد «بازگشت به [[وطن]]» در سال‌های بعدی داد.<ref>[https://ijar.ut.ac.ir/article_70506_00d5b043b1a8da82192894a4238c14c7.pdf علاءالدینی و میرزایی، «ادغام مهاجران افغانستانی در نواحی شهری ایران: مطالعۀ موردی محلۀ هرندی در تهران»، خرداد 1397، ص8].</ref> در واقع قوانین رسمی و همچنین رویه‌های عملی دولت ایران مبتنی بر این اصل قرار گرفت که ایجاد شرایط بهتر زندگی برای افغانستانی‌ها در ایران سبب کاهش تمایل آنها به بازگشت خواهد بود و در نتیجه دسترسی آنها به خدمات و حقوق شهروندی بر اساس همین اصل تنظیم شد.<ref>[http://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123317_25c65ad268fc12d5e6e1949622fb0e13.pdf نصر اصفهانی و حسینی، «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395ش، ص56].</ref>

=== تشدید سیاست سخت‌گیرانه در دولت چهاردهم ===
با سقوط دولت افغانستان و قدرت‌گیری طالبان در ۱۴۰۰ش، ایران با ورود موج جدیدی از مهاجران مواجه شد که در پاسخ، دولت چهاردهم سیاست‌های سخت‌گیرانه‌تری را در پیش گرفت. این سیاست‌ها شامل افزایش فشار برای بازگشت مهاجران به افغانستان، باطل‌کردن برگه‌های سرشماری حدود ۲ میلیون و ۳۳ هزار نفری از ۳۰ اسفند ۱۴۰۳ و بازگشت اجباری قریب به ۱ میلیون و ۸۳۳ هزار و ۶۳۶ مهاجر از اسفند ۱۴۰۳ تا شهریور ۱۴۰۴ بوده است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8995500/بازگشت-۷۰-درصد-اتباع-با-خانواده‌شان-برنامه-خروج-۸۰۰-هزار-نفر-دیگر «بازگشت ۷۰ درصد اتباع با خانواده‌شان/ برنامه خروج ۸۰۰ هزار نفر دیگر»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

== پیامدهای طردشدگی اجتماعی مهاجران افغانستانی ==
[[پرونده:ادغام اجتماعی۴.jpg|جایگزین=خودروی اتباع افغانستانی قاچاق در ایران|بندانگشتی|توقیف خودروی حامل اتباع افغانستانی قاچاق در ایران]]
این مفهوم به فرایندی اطلاق می‌شود که طی آن افراد از مشارکت کامل در جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند، طرد شوند.<ref>[https://urb.dehaghan.iau.ir/article_648711_bb11772752c9e314b53502bbdfc7f2a0.pdf زاهدی و دیگران، «سنجش و تبیین طرد اجتماعی مهاجران خارجی در کلانشهر اصفهان»، 1394، ص64].</ref> طرد اجتماعی سبب می‌شود افراد به‌علت سست‌شدن روابط در جامعه در معرض انواع چالش‌های مختلف قرار گیرند:
# گسترش آسیب‌های اجتماعی؛ طردشدگی افراد در عرصه‌های اجتماعی می‌تواند زمینه را برای بزهکاری آنان فراهم کند.<ref>[https://www.socialwork2015.ir/طرد-اجتماعی-و-آسیب-های-اجتماعی/ «طرد اجتماعی و آسیب‌های اجتماعی»، مجله اینترنتی مددکاری اجتماعی ایران، تاریخ بازید: 3 مهر 1401].</ref> مهاجری که خود را تحت شرایط دشوار مانند تحقیر، توهین و حتی تهدید به اخراج اجباری می‌یابد، بیش از پیش آمادهٔ کجروی می‌شود. آسیب‌شناسان بر این باورند که نژاد، [[جنسیت]]، رنگ، زبان و فرهنگ یک قوم منشأ کجروی به‌ شمار نمی‌آید؛ بلکه این امر ریشه در فقر، تنگدستی، تحقیر، گرسنگی، محرومیت، تبعیض و توهین دارد.<ref>[https://csr.basu.ac.ir/article_1307_ae475ddce15f961cdb3f82e72913e721.pdf سنقری ناهید و دیگران، «موانع ادغام اجتماعی نوجوانان افغانستانی در جامعه ایرانی (مطالعه موردی شهر تهران)»،  1393ش، ص103].</ref>
# گسترش حاشیه‌نشینی؛ حاشیه‌نشینی هنگامی رخ می‌دهد که جامعهٔ مهاجرین نتوانند با دیگر جوامع ارتباط برقرار کنند.<ref>[https://priw.ir/article-1-1498-fa.pdf حاتمی، «سیاستگذاری مطلوب مهاجرت و حضور مهاجرین افغان در ج.ا.ا، 1400ش، ص5].</ref> از همین‌رو در بسیاری از شهرهای بزرگ کشورهای جهان سوم، مهاجران در حاشیه شهرها سکونت می‌گزینند.<ref>[http://www.jgeoqeshm.ir/article_69928_869ffc272d55285ca0c3ac2c63434610.pdf کشاورز قاسمی، «تبیین پیامدهای مهاجرت اتباع کشور افغانستان برجامعه ایران: مطالعۀ موردی شهر قزوین، 1397، ص292].</ref> مهاجران افغانستانی نیز به‌دلیل درآمد محدود، بیشتر در سکونتگاه‌های غیررسمی حاشیهٔ شهرها و روستاها ساکن می‌شوند.<ref>[https://priw.ir/article-1-1498-fa.pdf حاتمی، «سیاستگذاری مطلوب مهاجرت و حضور مهاجرین افغان در ج.ا.ا، 1400ش، ص10].</ref>[[پرونده:ادغام اجتماعی۳.jpg|جایگزین=کودکان افغانستانی در حال کار در کوره‌های آجرپزی|بندانگشتی|کودکان افغانستانی در حال کار در کوره‌های آجرپزی]]
# کودکان کار؛ هرچند آمار دقیقی از [[کودکان کار]] در ایران وجود ندارد؛<ref>[https://www.isna.ir/news/97061004618/آمار-مشخصی-از-کودکان-کار-نداریم-۵-درصد-کودکان-شناسایی-شده-در «آمار مشخصی از کودکان کار نداریم/ ۵ درصد کودکان شناسایی شده در خیابان زندگی می‌کنند»، خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا].</ref> اما بر اساس رصدها، هشتاد درصد کودکان کار، متعلق به کشورهای افغانستان و پاکستان هستند.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1468961/۸۰-درصد-کودکان-کار-و-خیابان-از-اتباع-افغانستان-و-پاکستان-هستند «۸۰ درصد][[کار کودکان|کودکان کار]] و خیابان از اتباع افغانستان و پاکستان هستند»، خبرگزاری خبر آنلاین.</ref> کودکان افغانستانی در سن پانزده سالگی حدود هفده درصد در بازار کار حضور دارند که این میزان برای ایرانی‌ها چهار درصد است. این میزان در سن هفده سالگی برای افغانستانی‌ها حدود سی درصد و برای ایرانی‌ها حدود ده درصد است.<ref>[https://www.irna.ir/news/84479267/ابعاد-و-آثار-ادغام-اجتماعی-مهاجران-افغانستانی-در-ایران «ابعاد و آثار ادغام اجتماعی مهاجران افغانستانی در ایران» خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران].</ref>
# آشفتگی هویتی؛ مواجهه و تعامل فرد مهاجر با الگوهای فرهنگی «دیگر» در بسیاری از حالات در تناقض با پارادایم فرهنگی جامعه مبدأ قرار می‌گیرد که آشفتگی‌های هویتی را پدیدمی‌آورد.<ref>[https://csr.basu.ac.ir/article_1307_ae475ddce15f961cdb3f82e72913e721.pdf سنقری ناهید و دیگران، «موانع ادغام اجتماعی نوجوانان افغانستانی در جامعه ایرانی (مطالعه موردی شهر تهران)»، 1393ش، ص121].</ref>
# کسب [[هویت ملی|هویت]] جعلی؛ برخی از مهاجران غیرقانونی برای ماندن در ایران، اقدام به خرید شناسنامهٔ افراد ایرانی می‌کنند.<ref>[https://www.borna.news/بخش-اجتماعی-4/1224741-مشکلات-زنان-افغانستان-در-ایران-از-حاشیه-نشینی-تا-نبود-آینده-ای-روشن-چه-باید-کرد «مشکلات زنان افغانستان در ایران؛ از حاشیه نشینی تا نبود آینده ای روشن/ چه باید کرد؟» خبرگزاری برنا].</ref> بر اساس آمار رسمی، شش هزار شناسنامه به‌صورت غیرقانونی به شهروندان افغانستانی واگذار شده است.<ref>[https://af.sputniknews.com/20170525/1361143.html «۶ هزار شناسنامه ایرانی غیرقانونی به شهروندان افغانستان/ عاملان محاکمه می‌شوند»، خبرگزاری اسپوتنیک افغانستان].</ref>
# عدم تحرک اجتماعی؛ محدودیت‌های قانونی در انتخاب شغل، محل زندگی، سفر داخلی و خارجی، برخورداری از حساب‌های بانکی و مالکیت بر اموال غیرمنقول بر تحرک اجتماعی افغانستانی‌ها تأثیر منفی می‌گذارد.<ref>[https://ijar.ut.ac.ir/article_70506_00d5b043b1a8da82192894a4238c14c7.pdf علاءالدینی و میرزایی، «ادغام مهاجران افغانستانی در نواحی شهری ایران: مطالعۀ موردی محلۀ هرندی در تهران»، 1397، ص10].</ref>
# عدم بهره‌وری از سرمایه‌گذاری‌های انجام شده؛ محدودیت‌های زندگی مهاجرین افغانستانی در ایران و ناامیدی از بهبود وضعیت در افغانستان، آن‌ها را به فکر خروج از ایران و رفتن به یک کشور ثالث می‌اندازد.<ref>[http://www.irdiplomacy.ir/fa/news/1912893/افغان-ها-از-ایران-به-ترکیه-می-روند «افغان‌ها از ایران به ترکیه می‌روند»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی].</ref> طبق نظرسنجی وزارت کشور در سال ۱۳۹۵ش، بیش از شصت درصد افغانستانی‌های ساکن ایران به فکر رفتن به کشورهای اروپایی بوده‌اند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3774108/وزیر-کشور-۶۰-درصد-افغان-ها-در-ایران-می-خواهند-به-اروپا-بروند «وزیر کشور: ۶۰ درصد افغان‌ها در ایران می‌خواهند به اروپا بروند»، خبرگزاری مهر].</ref> خروج زودهنگام مهاجران افغانستانی با وجود سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده، موجب عدم بهره‌وری کافی از مهارت‌های شغلی آنها می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401022718335/۵-میلیون-مهاجر-افغان-در-ایران-حضور-دارند «۵ میلیون مهاجر افغان در ایران حضور دارند»، خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا].</ref>سرخوردگی افغانستانی‌ها از جامعهٔ ایرانی؛ سیستم معیوبی که همواره در پی برخورد شدید با سیل مهاجران بوده و چاره را تنها در اخراج آنان دیده است، نتیجه‌ای جز احساس سرخوردگی، [[مدیریت خشم|خشم]] و درماندگی در میان مهاجران افغانستانی نداشته است.<ref>[http://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=154016 «ایرانی‌ها! گمشده‌های خود را در افغانستان بیابید!»، وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان].</ref>
# [[پرونده:ادغام اجتماعی۵.jpg|جایگزین=دو کودک افغانستانی در استادیوم تبریز|بندانگشتی|دو کودک افغانستانی در استادیوم تبریز، تماشاگر دیدار افغانستان و ژاپن در جام قهرمانی آسیا]]ایران‌هراسی؛ برخی بر این باورند که شکل‌گیری ایران‌هراسی در افغانستان، ریشه در تبعیض و محرومیت‌هایی دارد که پناهندگان افغانستانی در ایران تحمل می‌کنند.<ref>[https://www.irna.ir/news/84831436/نگاهی-که-یک-مهاجر-افغانستانی-به-رفتار-ایرانی-ها-دارد حمیدپور، »نگاهی که یک مهاجر افغانستانی به رفتار ایرانی‌ها دارد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران].</ref> بخشی از جامعهٔ ایرانی همواره افغانستان را دیگریِ فرومرتبهٔ خود تصور می‌کند. نتیجهٔ این شرایط، رشد ایران‌هراسی در افکار عمومی افغانستان است.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/71608/قوانین-ما-مانع-از-ادغام-اجتماعی-افغانستانی‌ها-در-ایران-است/ «قوانین ما مانع از ادغام اجتماعی افغانستانی‌ها در ایران است»، روزنامه فرهیختگان].</ref>
# عدم احقاق حقوق؛ مهاجران افغانستانی در ایران، به بهانهٔ «غیرقانونی بودن» از بسیاری از حقوق شهروندی محروم می‌شوند.<ref>[https://meidaan.com/archive/57363 مکی، زنان مهاجر افغان سخن می‌گویند، وب‌سایت میدان].</ref> از آنجا که حضور افغانستانی‌ها در ایران موقتی تصور می‌شود، ناپایداری زندگی و هراس از اخراج از کشور همراهِ همیشگیِ آنها است. نتیجهٔ این وضعیت، موقعیت بسیار فرودست یک افغانستانی در برابر ایرانی‌ها است. در این شرایط، آنان نسبت به هرگونه تعدی در حق‌شان، بیشتر چاره‌ای جز تحمل ندارند.<ref>[https://www.toseeirani.ir/بخش-شهرنوشت-5/11762-ریشه-های-ساختاری-خشونت-علیه-افغان-ها «ریشه‌های ساختاری خشونت علیه افغان‌ها»، روزنامه توسعه ایرانی].</ref>
# شکل‌گیری خرده‌فرهنگ معارض؛ در صورت فراهم نبودن [[ادغام اجتماعی]] برای افراد تازه‌وارد، این افراد نه‌تنها ارزش‌ها را در خود درونی نمی‌کنند، بلکه در پاره‌ای از موارد به دور خود دیوار می‌کشند که موجب شکل‌گیری یک خرده فرهنگ می‌شود.<ref>[https://csr.basu.ac.ir/article_1307_ae475ddce15f961cdb3f82e72913e721.pdf سنقری ناهید و دیگران، «موانع ادغام اجتماعی نوجوانان افغانستانی در جامعه ایرانی (مطالعه موردی شهر تهران)»، 1393ش، ص104].</ref>
# «تعارض فرهنگی»،<ref>[http://www.ehyaa.com/pages/40/نگاهی-به-مهاجرت-و-پیامدهای-آن/ محرابی شاتوری، «نگاهی به مهاجرت و پیامدهای آن»، وب‌سایت شرکت مجتمع صنایع و معادن احیا سپاهان].</ref> «گسترش مشاغل غیرقانونی»،<ref>[https://www.borna.news/بخش-اجتماعی-4/1224741-مشکلات-زنان-افغانستان-در-ایران-از-حاشیه-نشینی-تا-نبود-آینده-ای-روشن-چه-باید-کرد «مشکلات زنان افغانستان در ایران؛ از حاشیه‌نشینی تا نبود آینده ای روشن/ چه باید کرد؟»، خبرگزاری برنا].</ref> «قاچاق انسان»<ref>[http://www.ehyaa.com/pages/40/نگاهی-به-مهاجرت-و-پیامدهای-آن/ محرابی شاتوری، «نگاهی به مهاجرت و پیامدهای آن»، وب‌سایت شرکت مجتمع صنایع و معادن احیا سپاهان].</ref> و «پایین‌آمدن ضریب امنیت در مرزها»<ref>[https://priw.ir/article-1-1498-fa.pdf حاتمی، «سیاستگذاری مطلوب مهاجرت و حضور مهاجرین افغان در ج.ا.ا، 1400ش، ص13].</ref> از دیگر آثار عدم انطباق اجتماعی مهاجران افغانستانی در ایران است.

== فرایند انطباق‌پذیری مهاجران افغانستانی در ایران ==
ادغام هویتی، آموزشی و اقتصادی ابعاد سه‌گانهٔ فرایند انطباق‌پذیری است که تازه‌واردان به جامعهٔ جدید تجربه می‌کنند:

=== ادغام هویتی مهاجران افغانستانی در ایران ===
[[پرونده:ادغام اجتماعی۹.jpg|جایگزین=اعطای شناسنامه ایرانی به اتباع خارجی دارای مادر ایرانی|بندانگشتی|مراسم اعطای نخستین شناسنامه ایرانی به اتباع خارجی دارای مادر ایرانی مقیم خوزستان]]
سیاست ایران در قبال پناه‌جویان افغانستانی همواره بر تشویق آنها به ترک ایران بوده است. بر همین اساس ایران هیچ‌گاه حاضر نشده حتی برای دارندگان کارت آمایش نیز پرونده‌های فردی تقاضای پناهندگی تشکیل دهد و مسیر ادغام اجتماعی را بر روی این گروه باز کند. بلکه برعکس به افراد دارای کارت آمایش پیشنهاد می‌کند برای دسترسی به خدمات بیشتر [[کارت آمایش]] خود را به گذرنامه افغانستانی و ویزای [[ایران]] تبدیل کنند. همچنین پناهندگان مجبورند برای تمدید کارت آمایش، تذکرهٔ تابعیت افغانستانی (شناسنامه) از سفارتخانه این کشور بگیرند؛ بنابراین دولت همواره تلاش کرده موقعیت حقوقی پناهندگان را تضعیف کرده و آنها را تشویق به ترک ایران کند. بخش زیادی از این پناهندگان در ایران متولد شده‌اند و بر اساس مادهٔ ۹۷۶ قانون مدنی ایران اگر کسی از [[پدر]] و مادر خارجی که یکی از آنها متولد ایران باشد، متولد شود، تابعیت ایرانی دریافت می‌کند. اجبار به دریافت تذکره یعنی ایران پناهندگان را مجبور می‌کند تابعیت افغانستان را بپذیرند و در نتیجه از شمول این قانون خارج شوند.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/845485-مسیر-ادغام-اجتماعی-را-باز-کنیم «مسیر ادغام اجتماعی را باز کنیم» روزنامه شرق].</ref>

=== ادغام آموزشی مهاجران افغانستانی در ایران ===
[[پرونده:ادغام اجتماعی۶.jpg|جایگزین=مدرسه خودگردان معرفت در شهرستان ورامین|بندانگشتی|مدرسه خودگردان معرفت در شهرستان ورامین در شرق استان تهران]]
در دههٔ شصت منع قانونی برای ثبت‌نام [[کودک|کودکان]] افغانستانی در مدارس ایران وجود نداشت؛ اما در آغاز دههٔ هفتاد، برای جلوگیری از مهاجرت‌های بیشتر و ترغیب افغانستانی‌ها به بازگشت، محدودیت‌هایی برای تحصیل آنها ایجاد شد.<ref>[http://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123317_25c65ad268fc12d5e6e1949622fb0e13.pdf نصر اصفهانی و حسینی، «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395ش، ص56].</ref> پس از ایجاد این محدودیت‌ها، بعضی از مهاجران افغانستانی «[[مدارس خودگردان]]» تشکیل دادند.<ref>[https://diaran.ir/8045/ثبت-نام-دانش-آموزان-اتباع-در-ایران/ «ثبت نام دانش آموزان اتباع در سال ۱۴۰۱ در ایران»، وب‌سایت دیاران].</ref> در دههٔ هفتاد، تنها حدود شش درصد دانش‌آموزان افغانستانی توانستند دورهٔ دبیرستان را تکمیل کنند.<ref>[https://www.thmporg.ir/images/docs/files/000006/nf00006234-1.pdf سعیدی، فرصتها و تهدیدهای حضور اتباع خارجی (افغانستانی) در استان تهران، 1400ش، ص33].</ref>
==== از محدودیت تا فرمان رهبری ====
[[پرونده:ادغام اجتماعی۷.jpg|جایگزین=جشن فارغ‌التحصیلی دانشجویان افغانستانی دانشگاه فردوسی مشهد|بندانگشتی|جشن فارغ‌التحصیلی دانشجویان افغانستانی دانشگاه فردوسی مشهد]]در حالی که آموزش در مدارس دولتی در دهه‌های شصت و هفتاد برای افغانستانی‌ها رایگان بود؛<ref>[http://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123317_25c65ad268fc12d5e6e1949622fb0e13.pdf نصر اصفهانی و حسینی، «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395ش، ص65].</ref> دولت در راستای سیاست بازگشت از سال ۱۳۸۳ش ثبت‌نام کودکان افغانستانی در مدارس را منوط به پرداخت شهریه کرد. هرچند دولت ایران در سال ۱۳۹۳ش ثبت‌نام افغانستانی‌ها در مدارس دولتی را رایگان اعلام کرد؛ اما در عمل فقط میزان شهریه اندکی کاهش یافت.<ref>[http://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123317_25c65ad268fc12d5e6e1949622fb0e13.pdf نصر اصفهانی و حسینی، «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395ش، ص66].</ref>{{سخ}}دولت پس از فرمان رهبری در سال ۱۳۹۴ش ثبت‌نام مهاجران، اعم از قانونی یا غیرقانونی را رایگان اعلام می‌کند و «آیین‌نامه نحوه آموزش اتباع خارجی» در سال ۱۳۹۵ش اصلاح و برای [[کودک|کودکانی]] که مدارک اقامتی ندارند، امکان دریافت کارت آموزش فراهم می‌شود.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-فرهنگ-هنر-70/502158-افغان-حق-تحصیل-در-ایر فراهانی، حمید، «کودکان افغان و حق تحصیل در ایران»، روزنامه شرق].</ref> بعد از این دوره، تعداد دانش‌آموزان مهاجر در مدارس ایرانی افزایش پیدا کرده و میزان باسوادی در بین مهاجران از ۵۳ درصد در سال ۱۳۷۵ش به ۶۴ درصد در سال ۱۳۹۵ش رسید.<ref>[https://www.irna.ir/news/84479267/ابعاد-و-آثار-ادغام-اجتماعی-مهاجران-افغانستانی-در-ایران «ابعاد و آثار ادغام اجتماعی مهاجران افغانستانی در ایران» خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران].</ref>

==== موانع اداری ====
علی‌رغم فرمان رهبری اما نرخ بازماندگی از تحصیل کودکان افغانستانی، به‌دلایلی مانند غلبهٔ نگاه امنیتی بر آموزشی، دیر ابلاغ‌شدن بخشنامه‌های سالانه ثبت‌نام به مدارس،<ref>[https://www.thmporg.ir/images/docs/files/000006/nf00006234-1.pdf سعیدی، فرصتها و تهدیدهای حضور اتباع خارجی (افغانستانی) در استان تهران، 1400، ص38].</ref> عدم همکاری ادارات کل اتباع و مهاجران، کمبود [[مدرسه]] در محل اقامت، اثرات ثانویهٔ محرومیت از تحصیل در گذشته (مانند عدم تطابق سن و پایه تحصیلی) و رفتارهای تبعیض‌آمیز در مدارس،<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-فرهنگ-هنر-70/502158-افغان-حق-تحصیل-در-ایر فراهانی، حمید، «کودکان افغان و حق تحصیل در ایران»، روزنامه شرق].</ref> مانع‌تراشی اداری (اولویت‌دادن به ثبت‌نام دانش‌آموزان ایرانی)<ref>[http://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123317_25c65ad268fc12d5e6e1949622fb0e13.pdf نصر اصفهانی و حسینی، «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395ش، ص71].</ref> و مخالفت مردم محلی<ref>[http://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123317_25c65ad268fc12d5e6e1949622fb0e13.pdf نصر اصفهانی و حسینی، «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395ش، ص70].</ref> بسیار بالا است.

با وجود «طرح فرمان رهبری» هنوز هم برخی از ادارات کل اتباع و مهاجران خارجی، شرط ورود به چرخهٔ تحصیل برای کودکان افغانستانی را حضور به‌صورت «قانونی» در ایران می‌دانند و بر این باورند که کودکان افغانستانی که بدون مجوز در ایران زندگی می‌کنند، باید به کشورشان بازگردند و تحصیل شامل آنها نمی‌شود.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-فرهنگ-هنر-70/502158-افغان-حق-تحصیل-در-ایر فراهانی، حمید، «کودکان افغان و حق تحصیل در ایران»، روزنامه شرق].</ref>

==== محرومیت دارندگان برگه سرشماری ====
در دولت چهاردهم، با اجرای سیاست‌های سخت‌گیرانهٔ جدید، دانش‌آموزان مهاجر افغانستانی که دارای «برگه سرشماری» بودند از حق تحصیل محروم شدند. این تصمیم با باطل‌شدن اعتبار برگه‌های سرشماری از ۳۰ اسفند ۱۴۰۳ و اعلام ممنوعیت ثبت‌نام این دانش‌آموزان برای سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۴ عملی شد.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8995500/بازگشت-۷۰-درصد-اتباع-با-خانواده‌شان-برنامه-خروج-۸۰۰-هزار-نفر-دیگر «بازگشت ۷۰ درصد اتباع با خانواده‌شان/ برنامه خروج ۸۰۰ هزار نفر دیگر»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

==== تحصیلات دانشگاهی ====
امکان تحصیل رایگان در دانشگاه‌های کشور برای اتباع افغانستانی وجود ندارد<ref>[https://ana.press/001rA5 «تحصیل رایگان در دانشگاه‌ها برای اتباع افغانستانی ممکن نیست»، خبرگزاری آنا].</ref> و مشکلات متعددی مانند هزینهٔ بالای تحصیل، مشکل تمدید روادید اقامتی، عدم صدور گواهینامه و عملکرد سلیقه‌ای برای صدور و عدم استفاده از دانشجویان نخبه از جمله مشکلات اساسی هستند که دانشجویان افغانستانی با آن درگیر هستند.<ref>[https://www.yjc.news/00NTyO از نظر سنجی درباره خدمات جمهوری اسلامی به مهاجرین تا مزایای پاسپورت نسبت به کارت آمایش»، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان].</ref> علاوه‌بر این تحصیل اتباع غیرایرانی در رشته‌هایی که منجر به ایجاد تعهدات استخدامی برای جمهوری اسلامی ایران شود، ممنوع است و همچنین اتباع تنها قادر به تحصیل در دانشگاه‌هایی هستندکه جزء مناطق ممنوعه برای افغانستانی‌ها نباشد.<ref>[https://eakh.mcls.gov.ir/fa/news/83238/رشته-های-ممنوعه-برای-داوطلبان-غیرایرانی-در-کنکور-اعلام-شد رشته‌های ممنوعه برای داوطلبان غیرایرانی در کنکور اعلام شد. وب‌سایت اداره کل اشتغال اتباع خارجی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی].</ref>{{سخ}}برخی از پژوهشگران بر این باورند اگرچه سیاست ایجاد محدودیت تحصیلی به‌مثابه ابزاری برای کاهش [[مهاجرت]] به ایران اتخاذ شده است؛ علاوه بر اینکه نتوانسته به‌طور موفق عمل کند، هزینه‌هایی مانند شکل‌گیری نسلی از افغانستانی‌های تحصیل‌نکرده را به جامعه تحمیل کرده که تبعات ناخوشایند آن متوجه منافع ملی کشور است.<ref>[http://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123317_25c65ad268fc12d5e6e1949622fb0e13.pdf نصر اصفهانی و حسینی، «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395ش، ص58].</ref>

=== ادغام اقتصادی مهاجران افغانستانی در ایران ===
==== اشتغال ====
[[پرونده:ادغام اجتماعی۸.jpg|جایگزین=دو کارگر افغانستانی در حال اجرای نمای آجری ساختمان|بندانگشتی|دو کارگر افغانستانی در حال اجرای نمای آجری ساختمان در ایران]]
طبق آمارهای رسمی کارگران افغانستانی حدود ۱۰ درصد بازار کار<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/366263/بخشنامه-ویژه-دولت-اشتغال-اتباع-بیگانه-ممنوع-است-افغان-ها-کاردوستند «بخشنامه ویژه دولت: اشتغال اتباع بیگانه ممنوع است/ افغان‌ها کاردوستند و 10 درصد بازار کار را قبضه کردند»، وب‌سایت خبرآنلاین].</ref> و بیش از ۴۰ درصد بازار کار مربوط به کارهای ساختمانی را در دست دارند.<ref>[http://www.kargarnews.ir/fa/pages/?cid=34571 «سایه رکود صنعت ساختمان بر بیکاری کارگران کارگران ایرانی»، پایگاه خبری تحلیلی کارگر نیوز].</ref> دولت ایران پس از اعتراض کارگران ایرانی، نیز محدودیت‌های متعددی از جمله ممنوعیت به‌کارگیری کارگران خارجی در دستگاه‌های دولتی و عمومی غیردولتی را تعیین کرد و از تمامی دستگاه‌های دولتی، عمومی غیردولتی، شرکت‌ها و پیمانکاران آن‌ها خواست که کارگران موردنیاز خود را تنها از نیروی کار ایرانی تأمین کنند و مجازات‌های متعددی از جمله حبس و جزای نقدی را برای کارفرمایان متخلف تعیین کرد.<ref>[https://www.alef.ir/news/3960624109.html?show=text «دغدغه‌های یک روز زندگی جوان افغانستانی در تهران»، وب‌سایت جامعه خبری تحلیلی الف].</ref>

برخی از کارشناسان اقتصادی معتقدند ریشهٔ مشکل بیکاری در ایران حضور اتباع خارجه نیست، زیرا اتباع خارجی بیشتر در شغل‌های ساده مشغول به کار هستند، در حالی که نرخ بالای بیکاری در ایران مخصوص فارغ‌التحصیلان است<ref>[https://article.tebyan.net/285436/اشتغال-اتباع-بیگانه-در-ایران اشتغال اتباع بیگانه در ایران، وب‌سایت تبیان].</ref> و همچنین بالاترین نرخ بیکاری در ایران مربوط به غرب کشور است که کمترین جمعیت مهاجر افغانستانی را دارد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84479267/ابعاد-و-آثار-ادغام-اجتماعی-مهاجران-افغانستانی-در-ایران «ابعاد و آثار ادغام اجتماعی مهاجران افغانستانی در ایران» خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران].</ref>

قانون کار؛ طبق قانون کار ایران اتباع خارجی می‌توانند فقط در شغل‌های مجاز که از طرف دولت تعیین می‌شود با داشتن حق اقامت و مجوز کار فعالیت کنند. پروانهٔ کاری که در اختیار اتباع خارجه قرار می‌گیرد تنها برای یک سال معتبر بوده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401011607710/تعرفه-صدور-و-تمدید-پروانه-کار-اتباع-خارجی-در-سال-۱۴۰۱-اعلام-شد تعرفه صدور و تمدید پروانه کار اتباع خارجی در سال ۱۴۰۱ اعلام شد«، خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا].</ref>

==== مالکیت ====
در ایران در زمینهٔ تملک اموال منقول هیچ‌گونه محدودیتی وجود ندارد. البته تنظیم اسناد اموال برای اتباع بیگانه، بدون ارائه کارت اقامت و گذرنامه وجه قانونی ندارد؛<ref>[https://jcl.ut.ac.ir/article_65158_f96d156ccbef2819bfd92fe566a3abb3.pdf توحیدی و کوشش کار، «حق اتباع خارجی در زمینۀ تملک اموال در ایران با نگاهی به نظام حقوقی ترکیه»، 1396ش، ص531].</ref> اما در زمینهٔ تملک اموال غیرمنقول توسط اتباع خارجی در ایران اصل بر ممنوعیت است.<ref>[http://www.dadfarandadandish.com/articles/182574/ممنوعیت-تملک-اموال-غیر-منقول-توسط-اتباع-بیگانه/ «ممنوعیت تملک اموال غیرمنقول توسط اتباع بیگانه»، وب‌سایت گروه وکلای داداندیش].</ref> طبق ماده یک آئین‌نامه چگونگی تملک اموال غیرمنقول مالکیت این دسته اموال فقط در اختیار افرادی قرار می‌گیرد که حق اقامت دائم در [[ایران]] داشته باشد.<ref>[https://qavanin.ir/Law/TreeText/206988 «آئین‌نامه استملاک اتباع بیگانه در ایران»، وب‌سایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران].</ref>

==== خدمات بانکی ====
مهاجران رسمی دارای مدارک (کارت آمایش یا گذرنامه) که در ابتدای حضورشان در ایران امکان باز کردن حساب بانکی نداشتند، در حال حاضر می‌توانند دارای کارت بانکی یک‌ساله شوند. با این حال با مشکلاتی مانند عدم تمدید یا قطع کارت بانکی، محدودیت در سقف انتقال و موقت‌بودن حساب‌ها روبه‌رو هستند. البته مهاجران غیررسمی فاقد مدرک به‌طور کلی از دایره خدمات بانکی حذف می‌شوند.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14010501000380/ادامه-مشکلات-بانکی-اتباع-افغانستانی-در-ایران-آیا-محدودیت‌ها-برداشته «ادامه مشکلات بانکی اتباع افغانستانی در ایران؛ آیا محدودیت‌ها برداشته شده است؟«، خبرگزاری فارس].</ref>

== انواع مدارک اقامتی مهاجران افغانستانی در ایران ==
[[پرونده:ادغام اجتماعی.jpg|جایگزین=کارت آمایش اتباع افغانستانی|بندانگشتی|نمونه‌ای از کارت آمایش اتباع افغانستانی]]

=== کارت‌های شناسایی و اقامتی ===
* کارت سفید و آبی: اولین مدارک شناسایی صادرشده برای پناهندگان افغانستانی در سال‌های ابتدایی انقلاب بود که به تدریج با کارت‌های جدید جایگزین شد.
* کارت آمایش: این کارت که از ۱۳۸۲ش به افراد واجد شرایط داده می‌شود، مهم‌ترین مدرک اقامتی برای پناهندگان جمعی افغان است. دارندگان این کارت می‌توانند در استان‌های مشخص‌شده سکونت و با مجوز، کار کنند، اما برای سفر به استان‌های دیگر نیازمند برگه تردد بین‌شهری هستند.<ref>[https://diaran.ir/10121/انواع-مدارک-اقامتی-اتباع-مهاجر-در-ایرا/ «انواع مدارک اقامتی اتباع مهاجر در ایران»، وب‌سایت دیاران.]</ref>

=== مدارک موقت و موردی ===
* برگهٔ تردد بین‌شهری: مجوزی برای دارندگان کارت آمایش و هویت جهت سفر موقت به خارج از استان محل اقامت‌شان است. همچنین به‌عنوان برگهٔ موقت در صورت مفقودی کارت اصلی نیز صادر می‌شود.
* برگهٔ حمایت تحصیلی: مدرکی که به دانش‌آموزان فاقد مدرک اقامتی (۶ تا ۱۸ سال) اجازهٔ تحصیل در مدارس ایران را می‌دهد، اما حقوق دیگری مانند کار، بیمه یا بانکی برای آن‌ها ایجاد نمی‌کند.<ref>[https://diaran.ir/10121/انواع-مدارک-اقامتی-اتباع-مهاجر-در-ایرا/ «انواع مدارک اقامتی اتباع مهاجر در ایران»، وب‌سایت دیاران.]</ref> این برگه در ۱۴۰۴ش باطل اعلام شد.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8995500/بازگشت-۷۰-درصد-اتباع-با-خانواده‌شان-برنامه-خروج-۸۰۰-هزار-نفر-دیگر «بازگشت ۷۰ درصد اتباع با خانواده‌شان/ برنامه خروج ۸۰۰ هزار نفر دیگر»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>
* برگهٔ سرشماری: پس از موج جدید [[مهاجرت]]، برای اتباع فاقد مدرک صادر شد و به آن‌ها اجازهٔ اقامت موقت داد. این برگه حقوق شهروندی و اجازه کار محدودی برای مهاجران فراهم می‌کند.<ref>[https://diaran.ir/10121/انواع-مدارک-اقامتی-اتباع-مهاجر-در-ایرا/ «انواع مدارک اقامتی اتباع مهاجر در ایران»، وب‌سایت دیاران.]</ref>

=== مدارک مبتنی بر گذرنامه و ویزا ===
* گذرنامهٔ خانواری: نوعی گذرنامه که به‌صورت خانوادگی برای اتباع غیرمجاز صادر شد و اقامت سه‌ماهه یا شش‌ماهه را امکان‌پذیر می‌ساخت. دارندگان این گذرنامه از حقوق مشابه با دارندگان کارت آمایش برخوردارند، اما تحت حمایت‌های بین‌المللی نیستند.<ref>[https://diaran.ir/10121/انواع-مدارک-اقامتی-اتباع-مهاجر-در-ایرا/ «انواع مدارک اقامتی اتباع مهاجر در ایران»، وب‌سایت دیاران.]</ref>
* گذرنامهٔ اقامتی: این مدرک برای افرادی است که با ویزاهای مختلف (کاری، دانشجویی و توریستی) وارد ایران شده‌اند. این افراد علاوه‌بر حقوق دارندگان کارت آمایش، از مزایای بیشتری مانند آزادی تردد و امکان دریافت گواهینامهٔ رانندگی نیز بهره‌مند هستند.<ref>[https://diaran.ir/10121/انواع-مدارک-اقامتی-اتباع-مهاجر-در-ایرا/ «انواع مدارک اقامتی اتباع مهاجر در ایران»، وب‌سایت دیاران.]</ref>

=== مدارک اقامت ویژه ===
* دفترچهٔ اقامت ویژه: این مدرک برای متخصصان، کارآفرینان یا افرادی که در جنگ سوریه مشارکت داشته‌اند صادر می‌شود و تقریباً تمامی حقوق شهروندی، به جز حقوق سیاسی را برای مهاجران فراهم می‌کند. این مدرک می‌تواند به‌عنوان یک مدرک هویتی برای سفرهایی مانند راهپیمایی اربعین نیز استفاده شود.
* پروانهٔ اقامت دائم: که توسط پلیس مهاجرت و گذرنامه صادر می‌شود، بر اساس مادهٔ ۵ آیین‌نامه اجرایی قانون ورود و اقامت اتباع خارجی، به افراد واجد شرایطی مانند کسانی که بیش از پنج سال یا مقامات عالی علمی و اقتصادی با بیش از دو سال سابقهٔ اقامت در ایران دارند، اعطا می‌شود. این مدرک، که به آن دفترچهٔ اقامت نیز گفته می‌شود، برخلاف عنوان خود، دائمی نبوده و مدت اعتبار آن بین یک تا سه سال است.<ref>[https://diaran.ir/10121/انواع-مدارک-اقامتی-اتباع-مهاجر-در-ایرا/ «انواع مدارک اقامتی اتباع مهاجر در ایران»، وب‌سایت دیاران.]</ref>

=== دفترچه پناهندگی ===
این دفترچه برای پناهندگان سیاسی صادر می‌شود و دارندگان آن از حقوقی بر اساس آیین‌نامه پناهندگان مصوب ۱۳۴۲ ش برخوردارند. این نوع پناهندگی با پناهندگی جمعی دارندگان کارت آمایش متفاوت است.<ref>[https://diaran.ir/10121/انواع-مدارک-اقامتی-اتباع-مهاجر-در-ایرا/ «انواع مدارک اقامتی اتباع مهاجر در ایران»، وب‌سایت دیاران.]</ref>

== موانع ادغام اجتماعی مهاجران افغانستانی در ایران ==
=== ترس‌ها و نگرش‌های منفی ===
پذیرش افراد تازه‌وارد در جامعهٔ میزبان به‌دلیل دارابودن هویت‌های متفاوت به‌راحتی امکان‌پذیر نیست. این افراد برای جذب‌شدن در جامعهٔ میزبان همواره با موانع متفاوتی مواجه هستند.<ref>[https://csrrasaneh.ir/مسئولیت-اجتماعی-و-ادغام-اجتماعی/ «مسئولیت اجتماعی و ادغام اجتماعی»، وب‌سایت رسانه مسئولیت اجتماعی].</ref> [[ترس]] از وفاداری افراد تازه‌وارد به جامعه میزبان مانع مهمی در پذیرش این مهاجران در ایران است.<ref>[http://www.pav.legal/posts/1488 سیاست باعث می‌شود "کودک با مادر ایرانی" خود را متعلق به ایران نداند»، مؤسسه حقوقی دادفران مهرپاد].</ref>

برخی از کارگران ایرانی بر این باورند که کارگر افغانستانی عامل بیکاری آنها است و در نتیجه افغانستانی‌ها را رقیب خود می‌دانند. این رقابت بر سر منابع محدود سبب شکل‌گیری نگرش منفی است که در مواردی خود را در قالب خشونت نشان می‌دهد.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/71608/قوانین-ما-مانع-از-ادغام-اجتماعی-افغانستانی‌ها-در-ایران-است/ «قوانین ما مانع از ادغام اجتماعی افغانستانی‌ها در ایران است»، روزنامه فرهیختگان].</ref>

برخی دیگر اشتغال افغانستانی‌ها در ایران را سبب خروج ارز از کشور و در نهایت کاهش ضریب امنیت ملی کشور می‌دانند.<ref>[http://www.jgeoqeshm.ir/article_69928_869ffc272d55285ca0c3ac2c63434610.pdf کشاورز قاسمی، «تبیین پیامدهای مهاجرت اتباع کشور افغانستان برجامعه ایران (مطالعه موردی شهر قزوین)، 1397ش، ص291].</ref>

=== ترس‌های امنیتی و فرهنگی ===
برخی از رسانه‌ها، افغانستانی‌ها را عامل جرم و جنایت در [[ایران]] معرفی می‌کنند؛ اما در واقعیت از لحاظ آمار واقعی جرم و جنایت، وضعیت افغانستانی‌ها در ایران بهتر از ایرانیان است.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/71608/قوانین-ما-مانع-از-ادغام-اجتماعی-افغانستانی‌ها-در-ایران-است/ «قوانین ما مانع از ادغام اجتماعی افغانستانی‌ها در ایران است»، روزنامه فرهیختگان].</ref>

برخی از ایرانی‌ها نیز موضوع پناهندگان افغانستانی را در چارچوب اختلافات مذهبی [[شیعه]] و سنی می‌بینند و تغییر ترکیب جمعیتی را یک تهدید تلقی می‌کنند.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/845485-مسیر-ادغام-اجتماعی-را-باز-کنیم «مسیر ادغام اجتماعی را باز کنیم» روزنامه شرق، تاریخ بازدید: 29 شهریور 1401ش].</ref>

برخی دیگر نگران ارتباط مهاجران افغانستانی با گروه‌های تروریستی‌اند و آنان را یک تهدید امنیتی به حساب می‌آورند.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/71608/قوانین-ما-مانع-از-ادغام-اجتماعی-افغانستانی‌ها-در-ایران-است/ «قوانین ما مانع از ادغام اجتماعی افغانستانی‌ها در ایران است»، روزنامه فرهیختگان].</ref>

عواملی همچون بیگانه‌ستیزی، تبعیض‌های اجتماعی، طردنمودن و برتری قومیتی، عدم اجرای قوانین به‌صورت کامل نیز از جمله زمینه‌های عدم پذیرش افغانستانی‌ها در ایران به‌شمار می‌آید.<ref>[https://csr.basu.ac.ir/article_1307_ae475ddce15f961cdb3f82e72913e721.pdf سنقری ناهید و دیگران، «موانع ادغام اجتماعی نوجوانان افغانستانی در جامعه ایرانی (مطالعه موردی شهر تهران)»، 1393ش، ص122].</ref>

به نظر کارشناسان رسانه‌ها نیز در تصویرسازی منفی از اتباع افغانستانی در ایران نقش مهم دارد.<ref>[https://www.toseeirani.ir/بخش-شهرنوشت-5/11762-ریشه-های-ساختاری-خشونت-علیه-افغان-ها «ریشه‌های ساختاری خشونت علیه افغان‌ها»، روزنامه توسعه ایرانی].</ref>

=== چارچوب‌های قانونی ناکارآمد ===
برخی از کارشناسان بر این باورند که قوانین ما مانع از ادغام اجتماعی افغانستانی‌ها در ایران است<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/71608/قوانین-ما-مانع-از-ادغام-اجتماعی-افغانستانی‌ها-در-ایران-است/ «قوانین ما مانع از ادغام اجتماعی افغانستانی‌ها در ایران است»، روزنامه فرهیختگان].</ref> و قوانین مناسبی در ایران دربارهٔ اقامت مهاجران وجود ندارد.<ref>[https://www.mojnews.com/fa/tiny/news-427578 «حضور مهاجران افغان در ایران فرصت است یا تهدید؟/ نیروی کار داخلی در اولویت اشتغال است»، خبرگزاری موج].</ref> تصویب نخستین قانون ایران راجع به ورود و اقامت اتباع خارجی به ۱۳۱۰ش برمی‌گردد که در سال‌های ۱۳۳۷، ۱۳۵۰ و ۱۳۵۷ نیز مشمول برخی اصلاحات شده است؛ اما به‌رغم حضور طولانی‌مدت مهاجران افغانستانی، چارچوب قانونی جدیدی متناسب با شرایط آنان در ایران صورت‌بندی نشده است.<ref>[https://ijar.ut.ac.ir/article_70506_00d5b043b1a8da82192894a4238c14c7.pdf علاءالدینی و میرزایی، «ادغام مهاجران افغانستانی در نواحی شهری ایران: مطالعۀ موردی محلۀ هرندی در تهران»، 1397ش، ص10].</ref> البته مجلس یازدهم به دنبال تدوین طرحی با عنوان تأسیس سازمان ملی اقامت بود که طرح مذکور در حدود ۳۶ ماده بوده و بر اساس آن، اقامت‌ها دسته‌بندی شده است.<ref>[https://www.mojnews.com/fa/tiny/news-427578 «حضور مهاجران افغان در ایران فرصت است یا تهدید؟/ نیروی کار داخلی در اولویت اشتغال است»، خبرگزاری موج].</ref>{{سخ}}بخشی از موانع جذب مهاجران افغان در جامعهٔ میزبان ریشه در تفاوت فرهنگ میان افغانستانی‌ها و جامعهٔ ایرانی، روابط قومی افغان‌ها و قوانین توافق‌شده از سوی کشور افغانستان با ایران دارد.<ref>[https://csr.basu.ac.ir/article_1307_ae475ddce15f961cdb3f82e72913e721.pdf سنقری ناهید و دیگران، «موانع ادغام اجتماعی نوجوانان افغانستانی در جامعه ایرانی (مطالعه موردی شهر تهران)»، 1393ش، ص122].</ref>

== عوامل تسهیل‌گر ادغام اجتماعی مهاجران افغانستانی در ایران ==
[[پرونده:ادغام اجتماعی۱۰.jpg|جایگزین=یک دختر افغانستانی در جشن اتحاد ایران و افغانستان|بندانگشتی|تصویر از یک دختر افغانستانی در جشن اتحاد ایران و افغانستان «کف خیابان» ۱۳۹۸؛ لبخند کودکان افغانستانی و فرزندان شهدای فاطمیون در شیراز]]

=== ضرورت تغییر در سیاست‌گذاری‌ها ===
بر اساس آمار اعلام از سوی وزارت کشور ایران در تابستان ۱۴۰۱ش، حدود ۴٬۵ میلیون [[مهاجرت|مهاجر]] افغانستانی در ایران ساکن هستند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1401/04/04/2733961/شمار-تقریبی-مهاجرین-افغانستانی-مجاز-و-غیرمجاز-در-ایران «شمار تقریبی مهاجرین افغانستانی مجاز و غیرمجاز در ایران» خبرگزاری تسنیم].</ref> همچنین از جمعیت ۱٬۵ میلیون نفری مهاجران افغانستانیِ شمارش‌شده در سرشماری ۱۳۹۰ش، حدود ۵۵درصد در ایران متولد شده بودند. کارشناسان بر این باورند که سیاست‌های بازگشت و ممانعت از مهاجرت که بیشتر از طریق بستن مسیر ادغام اجتماعی بوده، شکست خورده‌<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/845485-مسیر-ادغام-اجتماعی-را-باز-کنیم «مسیر ادغام اجتماعی را باز کنیم» روزنامه شرق].</ref> و مهاجران افغانستانی، به‌ویژه نسل‌های دوم و سوم، تمایل اندکی به بازگشت داشته‌اند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1605949991-10332-99-17.pdf صادقی و عباسی  شوازی ، «بازگشت به وطن یا ماندن جوانان افغانستانی در ایران»، ص121].</ref> برخی از پژوهشگران بر این نظراند که تنها مسیر پیشروی ما برای جلوگیری از بحران انسانی، جذب بخشی از پناهندگان در جمعیت ایران است.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/845485-مسیر-ادغام-اجتماعی-را-باز-کنیم «مسیر ادغام اجتماعی را باز کنیم» روزنامه شرق].</ref>

=== پیشنهادهای عملی برای تسهیل ادغام ===
خروج پناهندگان از ذیل عبارت عام اتباع بیگانه، اصلاح رویه‌های اداری و رفتار مأموران دولتی، رفع کامل موانع تحصیل کودکان، اعطای مدارک هویتی به مهاجران غیرقانونی، تسهیل فرایند عبور و مرور بین دو کشور، اعطای اقامت دائم به پناهندگان، سیاست‌گذاری فرهنگی برای مبارزه با طرد اجتماعی مهاجران، ایجاد فرایند برای دریافت تابعیت ایرانی و سیاست‌های معطوف به ادغام اجتماعی پیشنهادهایی هستند که می‌تواند برای سیاست‌گذاران راهگشا باشد.<ref>[https://diaran.ir/2508/معرفی-کتاب-در-خانه-برادر،-پناهندگان-اف/ «معرفی کتاب در خانه برادر، پناهندگان افغانستانی در ایران»، وب‌سایت دیاران].</ref>

=== تدابیر حقوقی و سازمانی ===
پژوهشگران بر این باورند هرگونه اخراج مهاجران غیرقانونی باید روند مشخص حقوقی داشته باشد و هر فرد از امکان درخواست عدم اخراج برخوردار باشد. ایران اخراج کودکان را به‌طور کامل لغو کند.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/1402366/نگاهی-که-یک-مهاجر-افغانستانی-به-رفتار-ایرانی-ها-دارد «نگاهی که یک مهاجر افغانستانی به رفتار ایرانی‌ها دارد»، خبرگزاری مشرق نیوز].</ref> همچنین لزوم هماهنگی بیشتر بین سازمان‌های مختلف متولی، تدوین برنامه مدون و دقیق دربارهٔ مهاجران خارجی و تهیه آمار صحیح دربارهٔ مهاجران خارجی در جهت جلوگیری از تغییر بافت کالبدی شهرها و روستاها، ازدواج‌های غیرقانونی و تغییر هرم جمعیت، فرایند انطباق اجتماعی مهاجران خارجی در ایران را تسهیل خواهد کرد.<ref>[http://www.jgeoqeshm.ir/article_69928_869ffc272d55285ca0c3ac2c63434610.pdf کشاورز قاسمی، حسین، «تبیین پیامدهای مهاجرت اتباع کشور افغانستان برجامعه ایران (مطالعۀ موردی شهر قزوین)»، 1397ش، ص292].</ref>

=== بازتعریف هویت ملی مبتنی بر شهروندی ===
برخی از کارشناسان بر این باورند [[هویت ملی]] را می‌توان نه بر پایهٔ پیوندهای خونی بلکه بر اساس پذیرش تفاوت‌ها و حقوق برابر شهروندی برای همه ساکنان متعهد به خیر جمعی ساکنان این سرزمین تعریف کرد.<ref>[https://www.magiran.com/article/3692436 نصر اصفهانی، «مهاجرین افغانستانی در ایران و مسئله هویت ملی»، مگیران].</ref>{{سخ}}به‌روز کردن قوانین و اجرای دقیق آن نیز به تسریع در فرایند انطباق اجتماعی منجر می‌شود.<ref>[http://www.jgeoqeshm.ir/article_69928_869ffc272d55285ca0c3ac2c63434610.pdf کشاورز قاسمی، «تبیین پیامدهای مهاجرت اتباع کشور افغانستان برجامعه ایران (مطالعۀ موردی شهر قزوین)»، 1397، ص292].</ref> تأسیس سازمان امور مهاجرین و ایجاد سازوکار مناسب برای سازماندهی کارهای آنان، پیشنهاد رئیس دولت سیزدهم برای رفع مشکلات مهاجرین افغانستانی در جمهوری اسلامی ایران نیز به‌منظور تحقق این هدف بوده است.<ref>[https://akhbarekhoob.ir/از-تشکیل-سازمان-مهاجرین-تا-طرح-سرشماری/165767/ «از تشکیل سازمان مهاجرین تا طرح سرشماری اتباع؛ تأکید ایران بر قانونی شدن حضور افغان‌ها«، پایگاه خبری اخبار خوب].</ref> بر اساس قانون تابعیت مصوب ۱۳۰۸ش افراد زیر دارای صلاحیت دریافت تابعیت هستند:
* کسانی که در ایران از [[پدر]] و مادر خارجی که یکی از آنها در ایران متولد شده است، به وجود آمده‌اند.
* کسانی که در ایران از پدری که تبعه خارجه است به وجود آمده و پس از رسیدن به سن هیجده سال تمام در ایران یک سال دیگر در ایران اقامت کرده باشند.
* هر زن تبعه خارجه که شوهر ایرانی اختیار کند.
اشخاصی که دارای شرایط ذیل باشند می‌توانند تابعیت ایران را تحصیل کنند:
* به سن هیجده سال تمام رسیده باشند.
* پنج سال متوالی یا متناوب در ایران ساکن بوده باشند.
* فراری از خدمت نظامی نباشند.
* در هیچ مملکتی به جرم مهم و جنایت غیرسیاسی محکوم نشده باشند.
همچنین کسانی که به امور عام‌المنفعه ایران خدمت یا مساعدت شایانی کرده باشند بدون رعایت شرط اقامت ممکن است به تبعیت ایران قبول شوند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/91876 «قانون تابعیت»، وب‌سایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی].</ref>

=== ضرورت تغییر رویکرد رسانه‌ها ===
[[پرونده:ادغام اجتماعی۱۱.jpg|جایگزین=مهاجرین افغانستانی در دفاع مقدس|بندانگشتی|تصویری از حضور مهاجرین افغانستانی در جبهه‌های ۸ سال دفاع مقدس]]
پژوهشگران مطالعات مهاجرتی معتقدند رسانه‌های پیشرو نیز باید به‌جای دامن‌زدن به کلیشه‌های غلط، واقعیت‌های حضور پناهندگان افغانستانی را در ایران بازتاب دهند.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/71608/قوانین-ما-مانع-از-ادغام-اجتماعی-افغانستانی‌ها-در-ایران-است/ «قوانین ما مانع از ادغام اجتماعی افغانستانی‌ها در ایران است»، روزنامه فرهیختگان].</ref> مهاجران افغانستانی در ایران همواره در کارهای دشوار با پایگاه اجتماعی نامناسب و با درآمد پایین مشغول به کار هستند.<ref>[http://jupm.marvdasht.iau.ir/article_1562_ad7135b395030225bae02f864398da94.pdf شاطریان و گنجی پور، «تأثیر مهاجرت افغان‌ها بر شرایط اقتصادی و اجتماعی شهر کاشان»، دی 1389، ص94].</ref> بسیاری از مهاجران افغانستانی در ایران در [[جنگ]] تحمیلی حاضر شدند و بر اساس آمار رسمی بیش از ۲ هزار نفر از افغانستانی‌ها در دوران [[شهدای افغانستانی دفاع مقدس|دفاع مقدس]]، [[شهادت|شهید]] و تعداد زیادی هم جانباز یا اسیر شدند.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13930708000818/شهید-مظلوم-افغان-که-مزارش-در-بجستان-است-تصاویر «شهید مظلوم افغان که مزارش در «بجستان» است»، خبرگزاری فارس].</ref> با گسترش [[جنگ]] سوریه، مهاجران افغانستانی حاضر در ایران در قالب لشکر فاطمیون،<ref>[https://kayhan.ir/fa/news/46030/لشکر-فاطمیون-چگونه-شکل-گرفت «لشکر «فاطمیون» چگونه شکل گرفت؟»، روزنامه کیهان].</ref> در جبههٔ نبرد با داعش حضور داشتند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/03/27/2287771/گزارش-تاریخ-خون-شریکی-دو-ملت-خدمات-متقابل-ایران-و-افغانستان-در-روزهای-سخت «گزارش تاریخ: خون‌شریکی دو ملت؛ خدمات متقابل ایران و افغانستان در روزهای سخت»، خبرگزاری تسنیم].</ref>

از بعد اقتصادی نیز به نظر کارشناسان حضور مهاجران افغانستانی در بازار کار ایران، به جای افزایش بیکاری، نقشی مکمل و مثبت در اقتصاد کشور ایفا کرده است. این مهاجران با پذیرش مشاغل در بخش‌هایی که نیروی کار ایرانی تمایل کمتری به آن‌ها دارد، شکاف‌های موجود در بازار کار را پر کرده و به رونق تولید در حوزه‌هایی مانند کشاورزی، ساختمان و صنایع کوچک کمک می‌کنند. این پدیده منجر به کاهش نرخ بیکاری در استان‌های با حضور قانونی مهاجران می‌شود که نشان‌دهندهٔ هم‌افزایی اقتصادی آنها با نیروی کار بومی است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8944081/نقش-مهاجران-افغانستانی-در-اقتصاد-ایران «نقش مهاجران افغانستانی در اقتصاد ایران»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* «۵ میلیون مهاجر افغان در ایران حضور دارند»، خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا. تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «۶ هزار شناسنامه ایرانی غیرقانونی به شهروندان افغانستان/ عاملان محاکمه می‌شوند»، خبرگزاری اسپوتنیک افغانستان، تاریخ بازید: ۱ مهر ۱۴۰۱ش.
* «۸۰ درصد کودکان کار و خیابان از اتباع افغانستان و پاکستان هستند» خبرگزاری خبر آنلاین، تاریخ بازدید: ۲۳ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «ابعاد و آثار ادغام اجتماعی مهاجران افغانستانی در ایران» خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: ۲۸ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «ادامه مشکلات بانکی اتباع افغانستانی در ایران؛ آیا محدودیت‌ها برداشته شده است؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ بازدید: ۲۴ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «از تشکیل سازمان مهاجرین تا طرح سرشماری اتباع؛ تأکید ایران بر قانونی شدن حضور افغان‌ها»، وب‌سایت پایگاه خبری اخبار خوب، تاریخ بازدید: ۱۹ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «از نظرسنجی دربارهٔ خدمات جمهوری اسلامی به مهاجرین تا مزایای پاسپورت نسبت به کارت آمایش»، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ بازدید: ۱۷ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «افغان‌ها از ایران به ترکیه می‌روند»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «ایرانی‌ها! گمشده‌های خود را در افغانستان بیابید!»، وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ بازدید: ۱۴ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «آمار مشخصی از کودکان کار نداریم/ ۵ درصد کودکان شناسایی شده در خیابان زندگی می‌کنند»، خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «آیین‌نامه استملاک اتباع بیگانه در ایران، وب‌سایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران»، تاریخ بازدید: ۳۰ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «بازگشت ۷۰ درصد اتباع با خانواده‌شان/ برنامه خروج ۸۰۰ هزار نفر دیگر»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
* «بخشنامه ویژه دولت: اشتغال اتباع بیگانه ممنوع است/ افغان‌ها کاردوستند و ۱۰درصد بازار کار را قبضه کردند»، وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ بازدید: ۲ مهر ۱۴۰۱ش.
* «تحصیل رایگان در دانشگاه‌ها برای اتباع افغانستانی ممکن نیست»، خبرگزاری آنا، تاریخ بازدید: ۱۲ مهر ۱۴۰۱ش.
* توحیدی احمدرضا، کوشش کار، ریحانه، «حق اتباع خارجی در زمینهٔ تملک اموال در ایران با نگاهی به نظام حقوقی ترکیه»، مجله حقوق طبیعی، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۶ش.
* «ثبت‌نام دانش‌آموزان اتباع در سال ۱۴۰۱ در ایران»، وب‌سایت دیاران، تاریخ بازدید: ۸ مهر ۱۴۰۱ش.
* حاتمی، محمدرضا، «سیاست‌گذاری مطلوب مهاجرت و حضور مهاجرین افغان در ج.ا. ا» در فصلنامه پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، شماره اول، بهار ۱۴۰۰ش.
* «حضور مهاجران افغان در ایران فرصت است یا تهدید؟ / نیروی کار داخلی در اولویت اشتغال است»، خبرگزاری موج، تاریخ بازدید: ۲۸ شهریور ۱۴۰۱ش.
* حمیدپور، اعظم، نگاهی که یک مهاجر افغانستانی به رفتار ایرانی‌ها دارد، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: ۱۱ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «دغدغه‌های یک روز زندگی جوان افغانستانی در تهران»، وب‌سایت جامعه خبری تحلیلی الف، تاریخ بازدید: ۱۱ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «رشته‌های ممنوعه برای داوطلبان غیرایرانی در کنکور اعلام شد.» وب‌سایت اداره کل اشتغال اتباع خارجی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، تاریخ بازدید: ۱۴ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «ریشه‌های ساختاری خشونت علیه افغان‌ها»، روزنامه توسعه ایرانی، تاریخ بازدید: ۱۱ شهریور ۱۴۰۱ش.
* زاهدی محمدجواد و دیگران، «سنجش و تبیین طرد اجتماعی مهاجران خارجی در کلان‌شهر اصفهان»، در فصلنامه مطالعات جامعه‌شناختی شهری، شماره هفدهم، زمستان ۱۳۹۴ش.
* «سرگردان در کوچه‌ها: واکاوی مسئلة محرومیت از تحصیل کودکان مهاجرین غیرمجاز افغانستانی»، وب‌سایت دیاران، تاریخ بازدید: ۲۳ شهریور ۱۴۰۱ش.
* سعیدی، سعیده، «فرصت‌ها و تهدیدهای حضور اتباع خارجی (افغانستانی) در استان تهران»، مؤسسه مطالعاتی فرهنگی و اجتماعی، ۱۴۰۰ش.
* سنقری ناهید و دیگران، «موانع ادغام اجتماعی نوجوانان افغانستانی در جامعه ایرانی (مطالعه موردی شهر تهران)»، در دوفصلنامه پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، شماره ۵، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
* «سیاست باعث می‌شود «کودک با مادر ایرانی» خود را متعلق به ایران نداند»، وب‌سایت مؤسسه حقوقی دادفران مهرپاد، تاریخ بازدید: ۱۱ شهریور ۱۴۰۱ش.
* شاطریان محسن و گنجی پور محمود، «تأثیر مهاجرت افغان‌ها بر شرایط اقتصادی و اجتماعی شهر کاشان»، فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، شماره ۳، دی ۱۳۸۹ش.
* «شمار تقریبی مهاجرین افغانستانی مجاز و غیرمجاز در ایران» خبرگزاری تسنیم، تاریخ انتشار: ۴ تیر ۱۴۰۱ش.
* صادقی رسول، عباسی شوازی محمدجلال، «بازگشت به وطن یا ماندن جوانان افغانستانی در ایران»، دو فصلنامه مطالعات جمعیتی، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۵ش.
* «طرد اجتماعی و آسیب‌های اجتماعی»، مجله اینترنتی مددکاری اجتماعی ایران، تاریخ بازید: ۳ مهر ۱۴۰۱ش.
* علاءالدینی پویا و میرزایی آمنه، «ادغام مهاجران افغانستانی در نواحی شهری ایران: مطالعهٔ موردی محلهٔ هرندی در تهران»، مجله پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، شماره ۱، خرداد ۱۳۹۷ش.
* فراهانی، حمید، «کودکان افغان و حق تحصیل در ایران» روزنامه شرق، تاریخ بازدید: ۱۸ شهریور ۱۴۰۱ش.
* فرجامی‌کیا، هادی و شیرخانی، علی، «راهبردهای ادغام اجتماعی اتباع افغانستانی در جمهوری اسلامی ایران»، مجلهٔ سیاست‌پژوهی ایرانی، شمارهٔ ۳۸، ۱۴۰۲ش.
* «قانون تابعیت»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۱ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «قوانین ما مانع از ادغام اجتماعی افغانستانی‌ها در ایران است»، روزنامه فرهیختگان، تاریخ بازید: ۵ مهر ۱۴۰۱ش.
* کشاورز قاسمی، حسین، «تبیین پیامدهای مهاجرت اتباع کشور افغانستان بر جامعه ایران (مطالعهٔ موردی شهر قزوین)»، فصلنامه جغرافیا، شماره ۳، تابستان ۱۳۹۷ش.
* «گزارش تاریخ| خون‌شریکی دو ملت؛ خدمات متقابل ایران و افغانستان در روزهای سخت»، خبرگزاری تسنیم
* «لشکر «فاطمیون» چگونه شکل گرفت؟»، روزنامه کیهان، تاریخ بازدید: ۱۱ شهریور ۱۴۰۱ش.
* محرابی شاتوری محمدرضا، «نگاهی به مهاجرت و پیامدهای آن»، شرکت مجتمع صنایع و معادن احیا سپاهان، تاریخ بازدید: ۱۱ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «مسیر ادغام اجتماعی را باز کنیم» روزنامه شرق، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «مسئولیت اجتماعی و ادغام اجتماعی»، وب‌سایت رسانه مسئولیت اجتماعی، تاریخ بازدید: ۳۰ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «مشکلات زنان افغانستان در ایران؛ از حاشیه‌نشینی تا نبود آینده‌ای روشن/ چه باید کرد؟» خبرگزاری برنا، تاریخ بازید: ۵ مهر ۱۴۰۱ش.
* مکی، چنور، «زنان مهاجر افغان سخن می‌گویند»، وب‌سایت میدان، تاریخ بازدید: ۶ مهر ۱۴۰۱ش.
* «ممنوعیت تملک اموال غیرمنقول توسط اتباع بیگانه»، وب‌سایت گروه وکلای داداندیش، تاریخ بازدید: ۱۹ شهریور ۱۴۰۱ش.
* میرزایی حسین، «بررسی انطباق تحصیلی مهاجران افغانستانی در ایران»، فصلنامه پژوهشنامه مددکاری اجتماعی در ایران، شماره ۱۱، فروردین ۱۳۹۶ش.
* میرزایی، حسین، «زمینه‌های پیدایش و ادغام فرهنگی- اجتماعی مهاجران ایرانی در فرانسه»، فصلنامه علوم اجتماعی، شماره ۸۸، فروردین ۱۳۹۹ش.
* نصر اصفهانی، آرش، «مهاجرین افغانستانی در ایران و مسئله هویت ملی»، وب‌سایت مگیران، تاریخ بازدید: ۶ شهریور ۱۴۰۱ش.
* نصر اصفهانی آرش و حسینی سید حسن، «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، فصلنامه راهبرد اجتماعی فرهنگی، شماره ۲۰، دی ۱۳۹۵ش.
* «نقش مهاجران افغانستانی در اقتصاد ایران»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «نگاهی که یک مهاجر افغانستانی به رفتار ایرانی‌ها دارد»، خبرگزاری مشرق نیوز، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
* نوری و دیگران، «بررسی سازگاری فرهنگی مهاجران، مورد مطالعه: مهاجران آذری شهر رشت»، در فصلنامه پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی ایران، شماره چهارم، زمستان ۱۳۹۷ش.
* «وزیر کشور: ۶۰ درصد افغان‌ها در ایران می‌خواهند به اروپا بروند»، خبرگزاری مهر، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۱ش.
{{پایان منابع}}