نمایش مبدأ برای استکان و نعلبکی

<big>'''استکان و نعلبکی'''</big>؛ از اسباب رایج نوشیدن چای

استکان، ظرف کوچک استوانه‌ای شکل از جنس شیشه یا بلور است که در آن [[چای]] یا [[قهوه]] خورده می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=استکان&d=en دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه استکان.]</ref>  نعلبکی، به ظرف کوچک، پهن و کم‌عمقی گفته می‌شود که استکان چای روی آن قرار می‌گیرد.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=نعلبکی&d=en دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه نعلبکی.]</ref>  به‌دلیل پیوستگی کاربردی این دو ظرف، اصطلاح ترکیبی «استکان نعلبکی» در میان مردم رایج شده است. 
مردم برای نوشیدن چای، ابتدا چای را از استکان، درون نعلبکی می‌ریزند و چای درون نعلبکی را می‌نوشند.<ref>میرشکرایی، «چای»، ص۱۲۳.</ref> 
==واژه‌شناسی استکان و نعلبکی==
برخی پژوهشگران، استکان را برگرفته از واژه‌ی دوستکان و یا دوستگان به‌معنی می و یا پیاله‌ی پر از می دانسته‌اند.<ref>گیوناشویلی، مطالعات گرجی ـ ایرانی، ۱۳۷۶ش، ص۶۴؛ محمدی، «وام‌واژه‌های روسی در زبان فارسی و فرهنگ بزرگ سخن»، ص۱۷۰.</ref>
  
واژه‌ی نعلبکی از واژه‌ی نعلکی که نوعی جام می مدور بوده، گرفته شده است.<ref>داعی‌الاسلام، فرهنگ‌ نظام، ذیل واژه نعلبکی.</ref>  اسدی طوسی (سده پنجم هجری) در شعر خود به نعلکی اشاره کرده است:<ref>انجوی شیرازی، فرهنگ جهان‌گیری، ۱۳۵۱ش، ج۲، ص۴۶۹.</ref> 
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب| هزاران بزرگان خسرو پرست | رکاب بلورین و نعلک به ‌دست }}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}  
==پیشینه‌ی استکان و نعلبکی در ایران==
ایرانیان برای نوشیدن چای، ابتدا از ظرف‌هایی به‌شکل کاسه، پیاله و یا فنجان‌های سفالی، چینی و مسی استفاده می‌کردند.<ref>میرشکرایی، «چای»، ص۱۲۳.</ref>  سپس استکان‌های بلورین و نعلبکی‌های از جنس چینی، وارد ایران ‌شد.<ref>شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۵۵۳.</ref>  پس از مدتی، استکان‌هایی که وسط آن‌ها باریک بود، در بین ایرانیان محبوب شد. به این «استکان‌های کمر باریک» به‌تدریج نوار طلایی دور کمر و لبه‌ نیز افزوده شد و با عنوان «استکان‌های لب‌طلایی کمرباریک» معروف شدند. کاربرد استکان و نعلبکی به‌سرعت در جامعه ایرانی نهادینه شد تا جایی که برای عشایر نیز داشتن استکان و نعلبکی از ضروریات زندگی شناخته می‌شد. تنها ظروف شکستنی عشایر لر، استکان‌های بلوری و نعلبکی‌های چینی بود که برای مراقبت از آن‌ها در طی کوچ، استکان و نعلبکی‌ها را در صندوق معروف به «هزار پیشه» نگهداری می‌کردند.<ref>Mortensen, ‘’nomads of luristan’’, 1993, p241.</ref>
 
استقبال فراوان از استکان و نعلبکی باعث شد، استکان و نعلبکی‌های بلوری، چینی، فلزی و یا سفالی، داخل ایران تولید شود. خانواده‌های برخوردار‌، از استکان‌های برنجی یا نقره‌ای استفاده می‌کردند که روی آن‌ها طلاکاری یا ملیله‌کاری شده بود. 
==استکان و نعلبکی در فرهنگ ایرانی==
یکی از تعارف‌های رایج ایرانیان، دعوت از مهمان برای صرف چای است. آوردن پی‌درپی چای برای مهمان، نشان مهمان‌نوازی و داشتن استکان و نعلبکی فراوان در خانه، نشانه‌ی گشاده‌دستی صاحب‌خانه است. در لرستان، حک کردن تصویر استکان و نعلبکی روی مزار درگذشتگان، نشانه‌ی مهمان‌نواز بودن آن‌ها در زندگی است.<ref>میرشکرایی، «چای»، ص۱۱۳.</ref>  عده‌ای از ایرانیان معتقدند که اگر چند عدد استکان و نعلبکی در کنار هم به صورت ردیف قرار بگیرد، مهمان، سرزده به آن خانه می‌آید.<ref>میرشکرایی، «چای»، ص۱۵۸.</ref>  آن‌ها اعتقاد دارند اگر موقع گذاشتن استکان و نعلبکی از آن صدای بلندی شنیده شود، نشانه‌ی آمدن مهمان است.<ref>جعفری، فرهنگ عامه رودبار، ۱۳۸۸ش، ص۶۶.</ref>
 
در بعضی از نقاط ایران، پذیرایی با چای تا زمانی ادامه دارد که مهمان، نعلبکی را به‌صورت درپوش استکان قرار دهد و به این شکل، عدم تمایل به نوشیدن چای را نشان می‌دهد.<ref>میرشکرایی، «چای»، ص۱۲۵.</ref>  در برخی از خرده‌فرهنگ‌ها، قرار دادن برعکس استکان روی نعلبکی را بد می‌دانند.<ref>مهجوریان، باورها و بازی‌های مردم آمل، ۱۳۷۴ش، ص۵۶.</ref>  در سمنان، ریختن چای در استکان و نعلبکی سرد را بی‌احترامی به مهمان می‌دانند. آن‌ها ابتدا استکان را در آب نیمه‌گرم شسته و سپس درون آن چای می‌ریزند. در شهرستان میناب، اگر پس از شیرین‌کردن چای، قاشق درون استکان باقی بماند، نشانه‌ی بی احترامی است.<ref>سعیدی، فرهنگ مردم میناب، ۱۳۸۶ش، ص۲۸۸.</ref>  در برخی مناطق، آوردن سومین استکان چای برای مهمان، تمایل صاحب‌خانه را به خداحافظی با مهمان نشان می‌دهد.<ref>میرشکرایی، «چای»، ص۱۳۷-۱۳۸.</ref>  گاهی در مراسم روضه‌خوانی، فردی که حاجت دارد، استکانی را گرو بر می‌دارد و نذر می‌کند که اگر حاجت او تا سال آینده روا شد، یک دست استکان و نعلبکی به روضه‌سرا هدیه کند. اگر تا سال بعد حاجت این فرد برآورده نشد، استکان برداشته شده را، پس می‌دهد.<ref>پاینده، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، ۱۳۵۵ش، ص۱۹۲.</ref>
 
درگذشته، زنان برای تمیز کردن استکان‌هایی که به‌دلیل استفاده‌های مکرر، تیره می‌شدند از خاکستر اجاق یا گرد آجر الک شده که از پارچه‌ی ململ گذرانده بودند، استفاده می‌کردند.<ref>کومله‌ای، فرهنگ عامه کومله، ۱۳۸۶ش، ص۲۹.</ref> 
==استکان و نعلبکی در قهوه‌خانه‌ها==
قهوه‌خانه‌ها از متداول‌ترین مکان‌ها برای استفاده‌ از استکان و نعلبکی هستند. کارگران ماهر قهوه‌خانه‌ که «چای بده» نامیده می‌شوند، چندین استکان و نعلبکی را روی دست خود چیده و بدون آن‌که قطره ای از چای‌ها بریزد، آن‌ها را سر میز مشتریان می‌برند.<ref>بلوکباشی، قهوه‌خانه‌های ایران، ۱۳۷۵ش، ص۱۷۸.</ref>  چای‌بده‌ها دو حبه قند کنار نعلبکی‌ها می‌گذاشتند که در اصطلاح به ‌آن «چای قندپهلو» یا «چای دیشلمه» نیز گفته می‌شد. گاهی منظور از چای قند پهلو، چایی است که با استکان و نعلبکی، درون سینی یک نفره، همراه با قند عرضه می‌شود.<ref>میرشکرایی، «چای»، ص۱۱۶. </ref>  در کازرون، به سینی کوچک دسته‌دار «فرموبٌرًک(فرمان‌بر)» می‌گویند.<ref>حاتمی، باورها و رفتارهای گذشته در کازرون، ۱۳۸۵ش، ص۲۴۴.</ref>  امروزه در قهوه‌خانه‌ها، قند را در قندان چینی یا فلزی می‌گذارند و چای قندپهلو دیگر متداول نیست.<ref>میرشکرایی، «چای»، ص۱۱۶.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}} 
==منابع==
* انجوی شیرازی، میرجمال‌الدین ‌حسین، فرهنگ جهان‌گیری، مشهد، دانشگاه مشهد، چ۱، ۱۳۵۱ش.
* بلوکباشی، علی،‌ قهوه‌خانه‌های ایران، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چ۱،‌ ۱۳۷۵ش.
* پاینده، محمود، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، تهران، ]بی‌نا[، ۱۳۵۵ش.
* جعفری، محمدعلی، ‌فرهنگ عامه رودبار،‌ رشت، گیلکان، ۱۳۸۸ش. 
* حاتمی، حسن، باورها و رفتارهای گذشته در کازرون، شیراز، ایلاف، ۱۳۸۵ش.
* داعی‌الاسلام، محمدعلی، فرهنگ نظام، تهران، دانش، چ۱، ۱۳۶۴ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۱ فروردین ۱۴۰۱ش.
* سعیدی، سهراب، فرهنگ مردم میناب، تهران، زوفا، ۱۳۸۶ش.
* شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم،‌ تهران، رسا، چ۲، ۱۳۸۶ش.
* کومله‌ای، حسین، فرهنگ عامه کومله، تهران، ]بی‌نا[، ۱۳۸۶ش.‌     
* گیوناشویلی، جمشید، مطالعات گرجی-ایرانی، تفلیس، ]بی‌نا[، ۱۳۷۶ش. 
* میرشکرایی، محمد، «چای»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، مرکز دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۸۶ش.
* محمدی، محمدرضا، «وام‌واژه‌های روسی در زبان فارسی و فرهنگ بزرگ سخن»، در فصل‌نامه جستارهای زبانی، ش۱۵، پاییز۱۳۹۲ش.
* مهجوریان، علی‌اکبر، باورها و بازی‌های مردم آمل، رشت، فرهنگ‌خانه مازندران، ۱۳۷۴ش.
* Mortensen, nicolaisen, ‘’nomads of luristan’’, Carlsberg Foundation's Nomad Research Project, london, 1993.