نمایش مبدأ برای امام جعفر صادق

[[پرونده:امام صادق.png|جایگزین=خوشنویسی نام «جعفر الصادق» به خط ثلث در مسجدالنبی|بندانگشتی|خوشنویسی نام «جعفر الصادق» به خط ثلث در مسجدالنبی، مدینه]]
'''{{درشت|امام جعفر بن محمد}}'''، امام ششم شیعیان.

امام جعفر صادق در سال ۸۳ هجری قمری در مدینه متولد شد و در سال ۱۴۸ هجری در همان شهر به شهادت رسید. ایشان ششمین امام شیعیان و بنیان‌گذار مکتب علمی و فقهی جعفری بود که آثارش بر تمام مسلمانان، اعم از شیعه و سنی، تأثیر گذاشت. دوران زندگی او مصادف با افول امویان و آغاز عباسیان بود و از این فرصت تاریخی برای پایه‌گذاری یک نهضت علمی بزرگ بهره برد. بیش از چهار هزار شاگرد در رشته‌های گوناگون دینی و علمی پرورش داد و در مباحث کلامی و فقهی، اندیشه‌های ماندگاری بر جای گذاشت. در عین حال با غلو، تحریف و جریان‌های انحرافی به شدت مقابله می‌کرد. شخصیت ایشان، آمیخته‌ای از زهد، تقوا، دانش، سخاوت و حسن خلق بود، به گونه‌ای که حتی مخالفان نیز او را به عنوان فقیه‌ترین و برترین عالمان عصر می‌ستودند. امام صادق با دوری از قیام‌های سیاسی آن زمان، مسیر حفظ و تقویت اسلام و تشیع را در عرصهٔ دانش، اندیشه و فرهنگ هموار ساخت.

==معرفی امام جعفر بن محمد==
[[پرونده:امام صادق۱.jpg|جایگزین=آرامگاه چهار امام شیعه در قبرستان بقیع، مدینه؛ پیش از تخریب|بندانگشتی|آرامگاه چهار امام شیعه در قبرستان بقیع، مدینه؛ پیش از تخریب در سال ۱۳۰۶ خورشیدی]]
جعفر بن محمد (علیه السلام) فرزند [[امام باقر العلوم|محمد بن علی]] و فاطمه<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص5.</ref><ref group="یادداشت">اُم‌فروة که از [[امام سجاد]] روایات زیادی نقل کرده است. (مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص341)</ref> دختر قاسم بن محمد بن أبی‌بکر است.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ج2، ص266؛ مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص341؛ مفید، الإرشاد، 1399ق، ص271؛ ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص429.</ref> وی در روز شنبه یا [[جمعه]] ۱۷ [[ربیع‌الاول]] سال 83<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص271؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص233.</ref> یا ۸۰ هجری<ref>إربلی، کشف الغُمَّة فی معرفة الأئمّة، 1381ق، ج2، ص155؛ شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص4.</ref> در [[مدینه]] به دنیا آمد. کنیه‌اش ابواسماعیل،<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص428.</ref> ابوموسی،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص51.</ref> ابوعبدالله و القابش، صادق (که به خاطر راستی در گفتار، بدان مُلقَّب شده بود<ref>ابن‌خَلَّکان، وَفَیات الأعیان و أنباءُ أبناءِ الزمان، 1367ق، ج1، ص291؛ شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص8.</ref>)،<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص341 (پاورقی).</ref> صابر، فاضل، طاهر،<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص428- 429؛ شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص3.</ref> قائم، منجی، کافی<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص50.</ref> و عمود الشرف<ref>زرندی حنفی، فضیلت‌های آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص155.</ref> است. در ۱۵ [[رجب]] یا 15<ref>زرندی حنفی، فضیلت‌های آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص154.</ref> یا ۲۵ شوال<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص354.</ref> سال ۱۴۸هجری<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص271.</ref> در سن ۶۵،<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص271؛ شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص4؛ زرندی حنفی، فضیلت‌های آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص154.</ref> ۶۸،<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص354 (پاورقی)؛ زرندی حنفی، فضیلت‌های آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص155.</ref> 66<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ج2، ص266؛ مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص354.</ref> یا ۷۱ سالگی<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص434.</ref> در [[مدینه]]، در زمان منصور، خلیفهٔ عباسی به واسطهٔ مسمومیت از دنیا رفت و در [[بقیع]]، کنار عمویش، [[امام حسن|حسن]]، جدش، امام سجاد و پدرش، امام باقر العلوم مدفون شد.<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص354؛ مفید، الإرشاد، 1399ق، ص271؛ ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص434.</ref>

در برخی منابع، نظیر «الکافی»، «الإرشاد»، «کشف الغُمّۀ» از رحلت او با عناوین «مَضی»، «مات» و «قُبِضَ» تعبیر شده است که نشان از مرگ طبیعی او دارد. اما در منابع دیگر، نظیر «الفصول المهمّۀ» و «مصباح کفعمی» آمده است که او را زهر خورانیدند.<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص45؛ زرندی حنفی، فضیلت‌های آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص155.</ref>

امام صادق دارای ده<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص284.</ref> یا یازده فرزند<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص308.</ref> به نام‌های اسماعیل، که برخی گمان می‌کنند او امامِ بعد از امام ششم است، در حیات پدرش از دنیا رفت،<ref group="یادداشت">فرقهٔ اسماعیلیه که بعدها به دو فرقهٔ نَزاریّه و مُستَعلَویّه تقسیم شدند، برخی قائل به زنده بودن او و برخی قائل به استمرار امامت در فرزندش محمد هستند. (شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص5-6؛ مفید، الإرشاد، 1399ق، ص285)</ref> عبدالله (أفطَح) که پس از پدرش، ادعای [[امامت]] کرد،<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص297.</ref> محمد (دیباج) که در سال ۲۰۳ق در [[گرگان]] وفات یافت و مأمون بر او نماز خواند،<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص302.</ref> [[امام موسی کاظم|موسی]] (الکاظم)، علی و عباس،<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ج2، ص268.</ref> اسحاق، امّ فروه، اسماء، فاطمه<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص284؛ ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص434.</ref> و یحیی<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص434.</ref> است.

جعفر بن محمد، 12<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص342.</ref> یا ۱۳ سال<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص354.</ref> از حیات خود را در عهد امامت [[امام سجاد]]، و ۲۰ سال<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص342.</ref> را در دورهٔ امامت [[امام باقر العلوم|امام باقر]] گذراند و ۳۰،<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص354.</ref> 33<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص354 (پاورقی).</ref> یا ۳۴ سال<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص271.</ref> نیز دوران امامتش بوده است. همچنین، با ۱۲ خلیفه اموی و عباسی؛ عبدالملک بن مروان، ولید بن عبدالملک، سلیمان بن عبدالملک، عمر بن عبدالعزیز، یزید بن عبدالملک، هشام بن عبدالملک،<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص4 و 11.</ref> ولید بن یزید بن عبدالملک، یزید بن ولید بن عبدالملک، ابراهیم بن ولید و مروان بن محمد (از خلفای اموی) و ابوالعباس عبدالله بن محمد (سَفّاح) و ابوجعفر منصور دوانیقی (از خلفای عباسی) معاصر بوده است.<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص 348-349؛ الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص238-239؛ شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص4 و 11.</ref>

==ادلهٔ امامت جعفر بن محمد==
وی یکی از ۱۲ امامی است که [[پیامبر اکرم]] بر امامتش تصریح کرده است.<ref>مفید، الإختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲۱۱؛ طبرسی، إعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص396-۳۹۷؛ جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص303.</ref> همچنین بنابر روایت جابر بن عبدالله انصاری، نامش در لوحی که پیامبر از جانب جبرائیل به [[حضرت فاطمه|فاطمه]] داده بود، ذکر شده است که امامِ پس از [[امام باقر العلوم|محمد بن علی]]، فرزندش، جعفر بن محمد است.<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص272؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص176.</ref> همچنین، در صحیفه‌ای که نزد اُمّ‌سَلَمه بوده است، نیز، نام یکایک امامان شیعه ذکر شده و یادآوری شده است که علم و سلاح هر یک از امامان، به امام بعدی به ارث گذاشته شده است.<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص275؛ جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص303.</ref>

در حدیث «أوصیائی الإثنی‌عشر»<ref>قندوزی حنفی، ینابیع المودّة، جزء3، ص11.</ref> نیز، اشاره به امامت جعفر بن محمد دارد.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص176.</ref> پدرش [[امام باقر العلوم|امام باقر]] نیز بر امامتش تصریح کرده است.<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص342-343؛ مفید، الإرشاد، 1399ق، ص271؛ کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص9.</ref> روایات در باب امامت امام صادق، در کتاب‌های «الکافی – کتاب الحجۀ»، «إثبات الوصیۀ»، «الإرشاد»، «کشف الغُمّۀ فی معرفۀ الأئمۀ – ج۲، ص۱۶۷–۱۷۳» و «إثبات الهُداۀ» آمده است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص326.</ref>

==سبک زندگی جعفر بن محمد==
جعفر بن محمد را در عصر خودش، بافضیلت‌ترین مردم و عالم‌ترین‌شان نسبت به [[دین]] [[خدا]] می‌دانستند و به همین مناسبت او را «عالِم» می‌نامیدند.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ج2، ص266؛ جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص277.</ref> منصور دوانیقی او را سید، عالم و باقیماندهٔ نیکان و سابقین فی الخیرات می‌دانست، که خداوند آنان را انتخاب کرده است.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ج2، ص268؛ شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص86-87.</ref>

پرهیزگاری، پاکدامنی، راستی در گفتار، [[امانت‌داری|ادای امانت]]، حُسنِ خُلق، حُسنِ همسایگی، دعوت عملی مردم به راه درست، تلاش در راه حق و حقیقت و کسب روزی حلال، بخشی از خصوصیت‌های [[زیست اخلاقی|اخلاقی]] امام صادق بود.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص246.</ref> عوام و خواص از محضرش استفاده می‌بردند،<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص345.</ref> زیرا به آنچه راجع به آسمان و زمین و [[بهشت]] و [[دوزخ]] است، آگاه بود.<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص352.</ref> 

او به [[اخلاق]] کریمانه، دانش بسیار، بخشش فراوان و [[عبادت]] طولانی مشهور بود.<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص6؛ حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص29، 30، 36، 37 و 42.</ref> [[انفاق|انفاقش]] به نیازمندان، پنهانی و به‌صورت ناشناس بود.<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص93-94؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص243-244؛ کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص11.</ref> حتی دشمنش را که قصد جانش کرده بود، می‌بخشید.<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص94؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص243؛ کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص12.</ref> دائم یا به [[نماز]] ایستاده بود، یا در حال [[روزه|روزه‌داری]] بود یا مشغول [[ذکر]] و تلاوت [[قرآن]].<ref>ذهبی، تذکرة الحُفّاظ، ج1، ص166؛ شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص7؛ الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص241؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص327.</ref>

او عابد، زاهد، خداترس، کثیرالحدیث، خوش محضر و پرفایده بود.<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص7و8؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص239.</ref> فقیه‌تر از او دیده نشده،<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص61؛ الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص237، 240-241، 250 و 255؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص238.</ref> کسی از او در فضل و علم و پارسایی برتر نبوده است.<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص8 و 61. ؛ مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص131-132.</ref> بسیار متبسِّم و خوشرو بود، و وقتی از [[حضرت محمد|پیامبر]] نام می‌بُرد، چهره‌اش منقلب می‌شد و به زردی می‌گرایید. از پیامبر حدیثی نقل نمی‌کرد، مگر آن که با [[وضو]] بود.<ref>عسقلانی، تهذیب التهذیب، 1404ق، ج1، ص88؛ مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص131؛ الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص241؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص327.</ref> امور شخصی خود را، خودش انجام می‌داد و در طلب روزیِ حلال، گرما و سرما و روز و شب نمی‌شناخت.<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص245؛ کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص14.</ref> اجرت کارگران را بلافاصله پس از فراغت از کار، می‌پرداخت.<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص246.</ref> نسبت به کنیزان، عَطوف و نسبت به خادمانی که کوتاهی می‌کردند، بردبار بود و مؤاخذه نمی‌کرد.<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص245 و 248.</ref>

==جعفر بن محمد در نگاه مخالفان==
جعفر بن محمد در میان [[اهل سنت]] از نظرگاه روایت، فقاهت و فتوا جایگاه بس رفیعی داشته است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص327.</ref> عمر بن عبدالعزیز، خلیفهٔ اُمَوی (م۱۰۱ق)، امام صادق را شایستهٔ رهبری [[مسلمانان]] می‌دانست.<ref>جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص183.</ref> ابوحنیفه (م۱۵۰ق)، جعفر بن محمد را امامِ بر حقّ<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص255.</ref> و فقیه‌ترینِ مسلمانان دانسته و شاگردی در محضر او را از افتخارات خود دانسته است.<ref>الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص237 و 240؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص361؛ حیدر، الإمام الصادق و المذاهب الأربعة، ج2، ص70؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص252و 272.</ref> ابن أبی‌العوجاء (م۱۵۵ق): امام صادق را با ویژگی آرامش، [[بردباری]]، متانت و خردمندی، ستوده است.<ref>پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان؛ نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم، 1380ش، ص358.</ref> مالک بن أنَس (م۱۷۹ق)، امام صادق را چنین وصف کرده که امور نامربوط، سخن نمی‌گفت.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص251.</ref>

جاحظ (م۲۵۰ق)، دانش و فقاهت امام صادق را عالم‌گیر دانسته<ref>الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص242؛ مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص134؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص328.</ref> و ابوعبدالرحمان سَلمی (م۴۱۲ق) و شهرستانی (م۵۴۸ق)، او را برتر از تمام عالمان زمانهٔ خود، دارای دانشِ دین، دوری از دنیا، پرهیز از شهوات و رعایت ادبِ کامل در حکمت دانسته‌اند.<ref>الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص244-245؛ مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص132؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص330.</ref> تمیمی سَمعانی (م۵۶۲ق)، ابن‌أثیر جَزَری (م۶۳۰ق)، ابن‌خَلّکان (م۶۸۱ق)، صَفدی (م۷۱۴ق)، یافِعی (م۷۶۸ق) و ابن‌طُولون (م۹۵۳ق) او را صادق لقب دادند، زیرا [[صداقت]] در گفتار و پرهیز از [[دروغ]] داشت.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص251؛ الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص246-262؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص330.</ref>

ابن‌جَوزی (م۵۹۷ق) و حافظ ابونُعَیم، جعفر بن محمد را عالم، زاهد و عابدی دانسته‌اند که از ریاست دنیوی و دوستیِ آن، کناره گرفت!<ref>الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص246؛ زرندی حنفی، فضیلت‌های آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص153.</ref> از منظر محمد بن طلحۀ شافعی (م۶۵۲ق)، نگاهِ به امام صادق، آدمی را یاد آخرت می‌انداخت و پیروی از تعالیمش، [[بهشت]] را برای آدمی به ارمغان می‌آورد.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص16؛ حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص25-26.</ref> ابن أبی‌الحدید معتزلی (م۶۵۵ق)، امام صادق را مرجع مردم برای فراگیری فقه دانسته است.<ref>الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص249.</ref>

ذهبی (م۷۴۸ق)، جعفر بن محمد را دانشمند بزرگواری دانسته که شایستهٔ حکومت بود.<ref>الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص251.</ref> ابن‌صبّاغ مالکی (م۸۵۵ق) و ابن‌حَجَر هِیتَمی (م۹۷۴ق)، جعفر بن محمد را عالم پرآوازه‌ای دانسته‌اند<ref>هیتمی، الصواعق المحرقة، 1385ق، ص201.</ref> که از هیچ‌کس در [[اهل بیت]]، به اندازهٔ او حدیث نقل نشده است.<ref>الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص254 و 257؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص330.</ref> دانشمندان بر درِ خانه‌اش برای کسب علم و دانش ازدحام می‌کردند و به قدر فهم‌شان از خرمن دانش او توشه برمی‌گرفتند.<ref>الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص255.</ref>

عالمان اهل‌سنت همچنین جعفر بن محمد را پاک‌نهادِ بافضیلت، عارف واصل، تأیید شدهٔ کامل، راستگوی تصدیق‌شده، نیکوکارِ به‌دور از نافرمانی، دانشمندِ مستحکم، بردبارِ مهربان، بسیار شکیبا، سپاسگزارِ شاکر، صاحب شرافت بلند، بخشش فراگیر و کرامتِ تمام، یگانهٔ دوران، برترینِ زمانهٔ خود، دارای اخلاق والا و جوانمردیِ آشکار، وارسته از اهل دنیا و نیکو سخن معرفی کرده‌اند<ref>زرندی حنفی، فضیلت‌های آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص157.</ref> که از دانش [[علی بن الحسین]]، بهره برده و یکی از هفت عالم [[مدینه]] بود.<ref>جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص183.</ref> علمای [[اسلام]] با تمام اختلاف نظرهای‌شان، در امام صادق و علم او، اتفاق نظر دارند<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص330.</ref> و او را اولین کسی می‌دانند که مدارس عقلی و فلسفی را در دنیای اسلام تأسیس کرد و رهبری فکری ـ فلسفی دنیای اسلام را بر عهده داشت.<ref>علی، مختصر تاریخ العرب، 1967م، ص193؛ مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص135 و 137؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص356؛ پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان؛ نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم، 1380ش، ص352.</ref>

==ویژگی‌های دوران امام صادق==
زمانهٔ او، مصادف با انقلاب‌های فکری و سیاسی بود، که اکثرشان برای [[اسلام]] و مسلمین تهدید محسوب می‌شدند. غُلاۀ، زنادقه، متصوفه و فقیهان قیاسی (کسانی که در استنباطات خود رو به قیاس می‌آوردند)، در زمرهٔ آنها بودند. غالب این جریانات و جنبش‌های فکری – سیاسی، در دهه دوم تا پنجم قرن دوم هجری ظهور کردند.<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص121، 126 و 130.</ref> در این دوره، علوم حدیث، کلام، تاریخ، [[تفسیر قرآن|تفسیر]]، قرائت، [[فقه اسلامی|فقه]]،<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص190.</ref> طب، فلسفه، نجوم و ریاضیات،<ref>عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص358.</ref> پدید آمده و شکوفا شدند.

در دوران امام صادق، به واسطهٔ اختلافات سیاسی گسترده که دولت امویان را رو به افول برده بود و نیز نهضت‌های فکری و فرهنگی، زمینه‌ای فراهم شده بود که خلفای اموی و عباسی، بر امام صادق تمرکز نداشته باشند و او را آزاد گذاشته بودند.<ref>عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص358.</ref> امام با استفاده از این شرایط با آسودگی خاطر، نهضت علمی را که [[امام باقر العلوم|امام باقر]] آغاز کرده بود، استمرار بخشید<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص244-245؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص360.</ref> که حاصل آن، [[تربیت]] بیش از چهارهزار دانشمند در عرصه‌های مختلف، بود.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۵۴؛ مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص121-122؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص329؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص360؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص187 و 189.</ref>

همچنین، دوران بنی‌عباس همراه با حرّیّت فکری و آزادی عقیده بود<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص126؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص358.</ref> و به واسطهٔ نهضت ترجمه و خیزش‌های علمی و دینی، در بین مردم شور و نشاط علمی ایجاد شده بود،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص126-130.</ref> که ناشی از محیط صددرصد مذهبیِ آن روزِ جامعهٔ اسلامی، تشویق [[قرآن]] و [[حضرت محمد|پیامبر]] به علم‌اندوزی، تعلُّم، تفکر و تعقُّل،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص140؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص358.</ref> اختلاط [[مسلمانان]] با سایر فرهنگ‌ها و نژادهای ایرانی، مصری و سوری، که سابقهٔ فکری و علمی داشتند،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص127، 140و141؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص359.</ref> مطرح شدن مسألهٔ «جهان وطنی» و تبدیل مرزهای جغرافیایی به مرزهای اعتقادی و زیستِ مسالمت‌آمیز مسلمانان از هر تیره و نژاد در کنار همدیگر،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص141.</ref> برخورد تساهلی و تسامحی در مقولات دینی با غیرمسلمانان و اهل کتاب،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص141؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص359؛ پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان؛ نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم، 1380ش، ص355.</ref> بود.

[[شیعیان]]، به توصیه و تشویق امامان، مبادرت به نوشتن احادیث نبوی و حفظ آنها از اِندِراس و نابودی، می‌کردند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص357-358.</ref> در زمانهٔ امام صادق، کتابت حدیث رسمیت یافته و رواج و رونق داشت و ابوزهره و مالک بن أنس، کتاب‌های حدیثی خود را، نظیر مُوَطَّأ، در این دوره تألیف کردند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص357.</ref> 

در کنار این فرصت، چالش رواج و تأثیر تحریف و جعل احادیث نیز ایجاد شد که هر فرقه‌ای برای اثبات خود، بدان متوسل می‌شد و امویان و عباسیان نیز برای تحکیم پایه‌های حکومت خود، به آنها کمک می‌کردند.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص128-129.</ref> احادیثِ جعلیِ شمارش‌شدهٔ اهل سنت، به ۵۰۰ هزار حدیث می‌رسد. ابن أبی‌العَوجاء، از زنادقهٔ زبردست زمان امام صادق، به اعتراف خود، ۴۰۰۰ حدیث جعل و وارد کتاب‌های روایی مسلمانان کرده است!<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص129-130.</ref>

==مباحث کلامی در دوران امامت جعفر بن محمد==
مردم [[مکه]] و [[مدینه]] که در آغاز رسالت، به دلیل ذهن ساده و بی‌پیرایهٔ خود، سخنان [[پیامبر اکرم]] را به آسانی می‌پذیرفتند و آن را حجت می‌دانستند،<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص47-48.</ref> با فتح (سرزمین‌های متمدن) و درآمیختن با مردمانی که در مورد هر مسئله‌ای چون و چرا می‌کردند، دانستند که باید به منطق و کلام مجهز شوند.<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص48-49.</ref>

رویارویی مسلمانان با عقاید گوناگون در این دوره، ظهور فرقه‌های معتزله، مرجئه، جبریه، غُلاۀ، زَنادِقه، مُشَبّهه، مُجَسّمه و تناسُخیه، که هر یک باورهای خود را ترویج و تبلیغ می‌کردند،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص113، 118 و 125؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص359؛ پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان؛ نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم، 1380ش، ص355.</ref> رونق نهضت ترجمه، به‌ویژه فلسفه، گسترش مجادلات کلامی، ظهور مشایخ صوفیه، ظهور زاهدان و قلندران، رواج افکار توجیه‌گرا همچون قَدَریّه و جَبریه، شکل‌گیری جنبش‌های مسلحانه و شیوع مکاتب و آرای فقهی مختلف، گویای اوضاع فکری و فرهنگی زمانهٔ امام صادق است.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص137؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، 1384ش، ص187-188.</ref>

مباحثی نظیر جبر و اختیار، حُدوث و قِدَم از اولین مباحث مطرح شده در اواخر قرن نخست هجری بوده است، که از امام صادق نیز پیرامون همین مسایل پرسش می‌شده<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص49، 50-53.</ref> و او نیز با بیانی شیوا و رسا این مباحث را به شاگردانش القا و تفهیم می‌کرد.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص151؛ حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص113، 118 و 125؛ پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان؛ نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم، 1380ش، ص354.</ref> جملهٔ «لاجبرَ و لاتفویضَ بل أمرٌ بین الأمرَین» از زیباترین، جامع‌ترین و دقیق‌ترین تعابیر در زمینهٔ [[جبر و اختیار]] از منظر [[شیعه]]، از زبان امام صادق گفته شده است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص332.</ref> هدف او، ارائهٔ صحیحِ راه خداشناسی به آموزندگان معارف [[توحید|توحیدی]] بود، که غالباً در سه محور مباحث توحیدی، شناخت حقیقت اشیا و جبر و تفویض خلاصه می‌شد.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص152-168.</ref>

کتاب‌های حدیثی شیعه با کتاب «العقل و الجهل» و «التوحید» آغاز می‌شود که گویای پویایی و ممارست علمی و فکری و فلسفی شیعیان، به‌ویژه در عصر امام صادق بوده است.<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص136.</ref>

==برخورد جعفر بن محمد با جریان‌های فکری مختلف==
جعفر بن محمد با تمام جریان‌های فکری عصر خود، از جمله مادّیّون و زَنادقه (مُلحِدانی نظیر ابن أبی‌العَوجاء، ابن‌طالوت، ابوشاکر دیصانی، عبدالمالک بصری و ابن‌مُقَفَّع)،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص285-287.</ref> مانویان، یهودیان، مسیحیان و علمای فقهی و کلامی [[اهل سنت]]، نظیر ابوحنیفه،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص290.</ref> مواجهه، مناظره و برخورد داشته است.<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص130؛ کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص168-174؛ جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص215-220؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص189-190.</ref> امام صادق، مسائل فقهی، کلامی و علمی را به‌صورت کلاسیک ارائه کرده و در هر زمینه، به‌صورت تخصصی، شاگردانی را تربیت کرد.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص140؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیُّع و امامان، 1384ش، ص201.</ref>

حُمران بن أعیَن، در علم قرائت، أبان بن تغلِب، در لغت، زُرارۀ بن أعین، در فقه، مؤمن الطاق، در [[کلام]]، هُشام بن حَکَم، در [[امامت]]، هُشام بن سالم، در [[توحید]] و حمزه طیّار، در مباحث جبر و اختیار، توسط امام صادق پرورش یافتند.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص172-173؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص362-363؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیُّع و امامان، 1384ش، ص201.</ref> در چنین فضایی، مکتب فقهی باقِرَین ([[امام باقر العلوم|امام باقر]] و امام صادق) شکل گرفت.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص138؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص189.</ref> حوزهٔ درس [[فقه]] جعفر بن محمد، در مدینه، از همه پررونق‌تر بود و امامان مذاهب چهارگانهٔ اهل سنت، بی‌واسطه (ابوحنیفه و مالک بن أنَس) یا باواسطه (شافعی شاگرد مالک) در شمار شاگردان امام صادق بوده‌اند.<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص130-131.</ref>

==دانش‌افزایی جعفر بن محمد در جامعهٔ مسلمان==
امام صادق، به دنبال سیاست‌گزاری طولانی‌مدت فرهنگی بود و با تلاش در راستای توسعهٔ زیرساخت‌های دانشی جامعهٔ مسلمان، موفق به پرورش و [[تربیت]] شاگردانی در زمینه‌های مختلف علمی، چه دینی، نظیر فقه و حدیث و [[تفسیر قرآن|تفسیر]]، و چه غیردینی، شده و دائرۀ المعارف فقه شیعی را بنیان نهاد.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص365.</ref>

احادیث و روایات باقی‌مانده از [[امام باقر العلوم|امام باقر]] و امام صادق، تا بدان حد فراوان است که از امامِ دیگری سابقه نداشته است.<ref>عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص344.</ref> تنها در [[کوفه]]، ۹۰۰ عالم و محدِّث، بر فراز منبر، سخنان او و پدرش، [[امام باقر]] را بازگو می‌کردند.<ref>نجاشی، فهرست مصنِّفی الشیعة، تحقیق سیدموسی شبیری زنجانی، ص39-40؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص207 و 260؛ پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان؛ نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم، 1380ش، ص360.</ref> این دو امام، مذاهب شیعه و سنی را به‌گونه‌ای تحت تأثیر افکار و اندیشه‌های خود قرار داده بودند که پایه‌گذاران مکاتب فقهی مهم اهل سنت از چشمهٔ جوشان دانش‌شان بهره‌مند می‌شدند.<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص130-131؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، 1384ش، ص188.</ref>

در حلقهٔ درسی امام صادق، تنها پیشوایان مذاهب فقهی شرکت نمی‌کردند، بلکه فلاسفه‌ای همچون حسن بصری، بنیانگذار مکتب فلسفی بصره، و واصل بن عطاء، مؤسّس مکتب معتزلی، و شاگردان‌شان نیز شرکت داشتند.<ref>علی، مختصر تاریخ العرب، 1967م، ص193؛ پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان؛ نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم، 1380ش، ص352.</ref> در این دوره، ۶۰۰۰ کتاب به نگارش درآمد که ۴۰۰ کتاب، به عنوان «اُصول أربعمأۀ» در مجامع حدیثی شیعه، اشتهار یافته است.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص207 و 260؛ جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص254 و 277.</ref>

کُتُب أربعۀ شیعه (الکافی از کلینی با ۱۶۱۹۰حدیث، من لایَحضُرُهُ الفقیه از شیخ صدوق با ۵۹۶۳ حدیث، التهذیب و الإستبصار هر دو از شیخ [[خواجه نصيرالدين طوسى|طوسی]]، به ترتیب با ۱۳۵۹۰ و ۵۵۱۱ حدیث)، عُصارهٔ همین ۴۰۰ کتاب است.<ref>جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص254-256.</ref>

==ویژگی‌های شخصیتی جعفر بن محمد==
*درهایش به روی طالبان علم و دانش باز بود؛
*دربرگیرندهٔ بسیاری از علوم انسانی و معارف اسلامی بود؛
*به دولت‌ها و حکومت‌ها وابستگی نداشت؛
*مبتنی بر اندیشه، تعمُّق و توانایی‌های علمی بود؛
*خروجی دانشگاه، سمبُل‌های علم و تقوا بودند؛
*به مرور، شعبه‌هایی در کوفه، بصره، [[قم]] و مصر دایر کرد؛
*از منابع تشریع، یعنی [[قرآن]] و سنت نبوی بهره‌مند بود؛
*اهتمام بر ثبت و ضبط و تدوین و نگارش داشت
*مباحثش، تخصصی بوده و در رشته‌های مختلف، دانشجویانی مستعد، به تحصیل اشتغال داشتند.
قابل ذکر است که این دانشگاه، در رشته‌های پزشکی، بهداشت، جانورشناسی، گیاه‌شناسی، داروهای گیاهی، ستاره‌شناسی، شیمی، فیزیک، فلسفه، کلام، تاریخ، فقه و اصول، حدیث، [[علوم قرآن|علوم قرآنی]] و قرائت و [[تفسیر قرآن|تفسیر]]، سیاست و عرفان، فارغ‌التحصیلان زبده و زبردستی را تقدیم جامعهٔ آن روز کرد.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص163-172.</ref>

==وضعیت سیاسی و اجتماعی دوران جعفر بن محمد==
صرف نظر از دوران فترتِ ایجاد شده در پایان کار امویان و آغاز حکومت عباسیان،<ref>عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص358.</ref> پیش و پس از این دوره، فشارها، برخوردها و تضییقات نسبت به شیعیان، در درجهٔ اعلای آن بوده و پیروان [[امامان شیعه]] از گزند حکومت‌ها نسبت به خود، در امان نبودند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص359.</ref> به همین دلیل، امام صادق، [[شیعیان]] را به بهره‌گیری از ابزار تقیه دعوت و توصیه می‌کرد.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص360؛ حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص111-113.</ref>

در دوران امامت جعفر بن محمد، قیام‌های زیر به وقوع پیوست:
*قیام زید بن علی در سال ۱۲۲ هجری در کوفه، که منجر به کشته شدن او و شکست قیامش شد. امام صادق، از قیام زید، با توجه به این که زید برای قیامش از وی اذن نگرفته بود، رضایت نداشت، هرچند به لحاظ اخلاقی او را تأیید می‌کرد و از شنیدن کشته شدن او، مثأثر شد و برایش [[دعا]] کرد.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص361-364؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص180-182.</ref>
*جنبش عباسیان در سال ۱۳۲ هجری در عراق و [[خراسان]]، که منجر به فروپاشی حکومت اموی و شکل‌گیری حکومت عباسی شد.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص361.</ref>
*قیام محمد بن عبدالله بن حسن (نفس زکیّه) در سال ۱۴۵ هجری در [[مدینه]]، که منجر به کشته شدن او و شکست قیامش شد. مالک بن أنَس، زیدیه و معتزله با قیامش همراهی کردند.<ref>اصفهانی، مقاتل الطالبیّین، 1408ق، ص257؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص184.</ref> با این حال، امام صادق، او و برادرش ابراهیم را از قیام علیه منصور نهی کرده بود و با قیامش مخالف بود.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص361-364، 371-372.</ref>
*قیام ابراهیم بن عبدالله بن حسن (برادرِ نفس زکیه) در سال ۱۴۶ هجری در [[بصره]]، که منجر به شکست قیامش و کشته شدن وی شد.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص361 و 372.</ref>
به دلیل فراهم نبودن شرایط و مقدمات تشکیل حکومت، امام صادق از کلیه فعالیت‌های سیاسی و اقدامات انقلابی و مسلحانه، دوری جُسته، حتی به دیگران اجازهٔ سخن گفتن در باب خلافت را نیز نمی‌داد.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص248؛ حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص107-113، 130، 235-236.</ref>

==مسألهٔ خلافت جعفر بن محمد==
جعفر بن محمد، برای امام سه ویژگی ذکر کرده است: پاکدامنی، [[بردباری]] (تا خشمش را فرو خورَد) و خوش‌برخوردی با زیردستان (تا رابطه‌اش با آنها، چونان پدری مهربان باشد).<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص282-283.</ref>

امام صادق، در دوره‌ای می‌زیست که مردم به لحاظ دینی (فسق و فجور حاکمان اموی، جنایات نسبت به بزرگان دین نظیر [[امام حسین]] و حجر بن عدی) و دنیوی (ظلم امثال حجاج بن یوسف ثقَفی) با حکومت اموی زاویه پیدا کرده بودند،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص104.</ref> اما به دلیل آن که شرایط و امکانات را برای قیامِ به حق فراهم نمی‌دید و خلوص نیت را در قیام‌کنندگان عباسی با شعار «الرضا من آل محمد» مشاهده نمی‌کرد،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص115؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص367؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیُّع و امامان، 1384ش، ص199.</ref> به هیچ وجه در این قبیل اقدامات و انقلاب‌ها دخالت نکرد.<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص109؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص248 و 250.</ref>

هنگامی که ابومسلم و ابوسَلمَۀ به وی نامه نوشته و اعلام ارادت و وفاداری کردند، در پاسخ‌شان به این نکته که شما از ما و شیعهٔ ما نیستید،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص111-112؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص248؛ جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص98؛ حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص237- 238، 241-243؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص364-366.</ref> بسنده کرد. او حتی با قیام‌های علویان، نظیر زید بن علی و محمد بن عبدالله (نفس زکیه) که به‌عنوان مهدی آل محمد! به‌پا خاست،<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص41 و 46.</ref> همراهی نکرد و حتی از [[مدینه]] خارج شده و تا بازگشت آرامش به مدینه، در خارجِ شهر بیتوته می‌کرد.<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص435؛ حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص282.</ref>

او به‌درستی پیش‌بینی کرده بود که ابوالعباس عبدالله سَفّاح و سپس برادرش ابوجعفر منصور (دوانیقی) بر تخت خلافت تکیه خواهند زد و سپس فرزندان منصور با خلافت بازی کرده و انقلاب مردمی علیه بنی‌امیه را به بی‌راهه خواهند کشید.<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص349.</ref> همچنین، امام صادق، مسلمانی را تنها در مبارزه با ظلم و کشته‌شدن، نمی‌دید، بلکه استفاده از فرصت‌ها در زمینه‌های دیگر از جمله رونق علمی و گسترش معارف اسلامی را نیز از وظایف مسلمانی می‌دانست که خود بدان مبادرت کرده بود و موجب مانایی اسلام، به‌ویژه تشیع شد.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص245؛ مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص144.</ref> از آن زمان تا کنون، إتّکای شیعه از نظر فکری و اعتقادی، به جعفر بن محمد است و جمع کثیری از ثِقات شیعه، اصول و فروع دین را از امام صادق اخذ کرده‌اند.<ref>جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص239.</ref>

امامت در فرهنگ شیعه، رهبری فکری و معنوی جامعه را نیز برعهده دارد،<ref>نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیُّع و امامان، 1384ش، ص206.</ref> و امام صادق، صیانتِ شیعه از انحرافات را وظیفهٔ خود دانسته و آن را سرلوحهٔ زندگی و برنامهٔ کاری خود قرار داده بود.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص325.</ref>

==غلو در مورد جعفر بن محمد==
یکی از موانع مکتب جعفری، وجود افرادی بود که با هدف تخریب و بی‌اثرسازی آموزه‌ها و تعالیم امامان، به‌ویژه امام باقر و امام صادق، دست به جعل ده‌ها هزار حدیث به نام امامان و گنجاندن آنها در لابلای احادیث شیعه می‌زدند و در این احادیث، شأن امامان را تا درجهٔ نبوت و بلکه اُلُوهیّت، ارتقا می‌بخشیدند، که با آموزه‌های دینی سازگار نبود.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص263-266.</ref>

غالیانی نظیر بیان بن سمعان، احادیث فراوانی را به نام امامان شیعه جعل و در کتب حدیثی پراکنده بودند و با انتساب این احادیث به امام صادق و سایر پیشوایان شیعه، سعی در سلب اعتماد مردم نسبت به امامان و مذهب جعفری داشتند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص329.</ref>

امام صادق نیز مانند پدرش، امام باقر، به شدت در برابر جریان غُلُوّ و غالیان ایستادگی می‌کرد، زیرا آنان با رخنه و نفوذ در صفوف شیعه، محبوبیت کسب شده توسط شیعه را، از زمان علی بن أبی‌طالب تا محمد بن علی، نشانه گرفته بودند و در صدد نابودی درونیِ تشیع، در قالب نقل روایات غُلُوّآمیز از زبان امامان و دربارهٔ آنان بودند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص337.</ref> به‌عنوان مثال، منشأ رسوخ روایات «تحریف قرآن» در لابلای متون روایی و حدیثی شیعیان، غالیان هستند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص337، حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص151-154.</ref>

امام صادق، غالیان را بدترین مخلوقات خدا معرفی می‌کرد که برای بندگانش، شأن ربوبیت قائل‌اند و اصحاب خود را از نشست و برخاست<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص265.</ref> و حتی مصافحه و هم‌غذا شدن با غالیان پرهیز می‌داد و آنها را لعن نموده و از آنان بیزاری می‌جُست.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص338-344؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص263- 268؛ جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص302.</ref> «أبوالخَطّاب، محمد بن مِقلاص»، «وهب بن وهب أبوالبختری»، «بَزیع بن موسی حایِک»، «ابواسماعیل، بشّار شَعیری»، «حائد النَهدی»، «حمزۀ الزیدی»، «مُغَیرۀ بن سعید» که احادیث فراوانی را در کتاب‌های اصحاب امام باقر و امام صادق گنجانده است،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص268.</ref> و «ابومنصور عِجلی» که هر دو امام او را لعن کرده و از او اعلام بیزاری کردند و او را پیامبر ابلیس قلمداد کردند!<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص269.</ref> و نیز، فرقه‌های خَطّابیه، میمونیه، سَریّه، مُفَضّلیه، بَزیعیه و مُعَمّریه،<ref>جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص474 (پاورقی).</ref> از غالیان و فِرَق معروف زمان امام صادق بودند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص338، 342 و 344؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص263-267.</ref>

جعفر بن محمد، بارها با صراحت اعلام کرده بود که ما بندگان خداییم و از نزد خود (به صورت استقلالی)، توان هیچ کاری را نداریم.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص269.</ref> و برای نجات شیعیان از شرّ چنین ترفندهای شبهه‌افکنانه‌ای، معیاری را تعریف و به شیعیان اعلام کرده بود تا برای تشخیص درستی یا نادرستی احادیث و روایات منقوله از امامان شیعه، آنها را با قرآن و سنت پیامبر تطبیق دهند، اگر انطباق داشت، بپذیرند و اگر مغایر بود، وانهند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص344؛ حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص175.</ref>

==فقه جعفر بن محمد==
امام صادق، قرآن را به عنوان اصل، و حاکم بر سنت و حدیث می‌دانست، و سنت و حدیث را به عنوان فرع، مطرح کرده و ملاک درستی حدیث را، انطباقش با قرآن می‌دانست.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص355-356.</ref> وی در تعلیمات فقهی می‌کوشید که بدعت‌ها و خرافات را از شریعت نبوی بزداید.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص144.</ref> همچنین، او شاگردان خود را به صداقت، درستی، فضیلت و تقوا فراخوانده و به معنویات و تحکیم مبانی اخلاقی دعوت می‌کرد و به موازات رعایت اصول اخلاقی فردی، رعایت موازین اجتماعی را نیز جزو وظایف مسلمان حقیقی می‌دانست.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص176-177.</ref>

امام صادق با پرهیز دادن شیعیان از روآوری به احادیث دیگران، موجبات شکل‌گیری فقه شیعه را به‌صورت اصیل و مستقل و بر اساس روایات [[اهل‌بیت|اهل بیت]]، فراهم آورد.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص345.</ref> در این چارچوب، شیعیان به‌عنوان گروهی از مسلمانان معرفی شدند که وقتی مردم در سنت و حدیث نبوی اختلاف می‌کنند، آنها سخن علی را مبنا قرار می‌دهند و هرگاه مردم در روایات [[امام علی|علی]] اختلاف کردند، آنها سخن جعفر بن محمد را ملاک عمل خود قرار می‌دهند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص346.</ref> از این منظر، سخنان امامان شیعه از جمله امام صادق، برآمده و برگرفته از سخنان رسول خدا است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص346-347.</ref>

امام صادق با رأی و قیاس که دو منبع استخراج احکام در فقه اهل سنت بود، مخالفت کرده و پیشوایان اهل سنت، به ویژه ابوحنیفه را از قیاس پرهیز می‌داد. امام صادق، علت روی‌آوری اهل سنت به رأی و قیاس را کمبود منابع روایی می‌دانست؛ ابوحنیفه از ۱۵۰ حدیثی که نقل کرده بود، فقط ۱۷ حدیث و مالک نیز از بین روایات منقوله، فقط ۳۰۰ حدیث را صحیح و معتبر می‌دانست.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص351-352.</ref>

==اصحاب و یاران جعفر بن محمد==
زرارۀ بن أعیَن، محمد بن مسلِم، أبوبصیر أسدی (لیث مرادی)، بُرَید بن معاویۀ عِجلی،<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی [[امامان شیعه]]، 1387ش، ص334.</ref> فُضیل بن یسار، جَمیل بن دَرّاج، عبدالله بن مُسکان، عبدالله بن بُکَیر، حَمّاد بن عیسی، حَمّاد بن عثمان، أبان بن تَغلِب، عبدالله بن جُندَب، هُشام بن حَکَم، هُشام بن سالم، محمد بن نُعمان (مؤمن الطاق)، مُعلِّی بن خُنَیس،<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص192.</ref> اسحاق بن عمّار، مُفَضَّل بن عمر، در شمار یاران و اصحاب برجستهٔ جعفر بن محمد بوده‌اند.<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص307-324؛ کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص245-249.</ref>

==شاگردان و راویان حدیث جعفر بن محمد==
اسامی راویانی که از امام صادق روایت نقل کرده‌اند، در کتاب‌های «تهذیب الکمال» مَزّی، «تهذیب التهذیب» و «سِیَرُ أعلام النُبَلاء» از ذهبی، آمده است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص333.</ref> از یحیی بن سعید (القَطّان) انصاری، ابن‌جُرَیح، مالک بن أنَس، سفیان ثَوری، سفیان بن عُیَینَۀ، ابوحنیفه، ایوب سجستانی،<ref>هیتمی، صواعق المحرقة، 1385ق، ص201؛ شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص7 و 61؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص328؛ زرندی حنفی، فضیلت‌های آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص154.</ref> شُعبۀ بن حَجّاج، حاتَم بن اسماعیل، عبدالوهاب ثَقَفی، حَفص بن غیاث، محمد بن اسحاق، حسن بن عیّاش، سلیمان بن بِلال، وُهَیب بن خالد، ابوحنیفه،<ref>الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص243-262.</ref> حسن بصری و واصل بن عطاء معتزلی<ref>عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص357</ref> به عنوان برخی از شاگردان برجسته و راویان حدیثِ او از [[اهل سنت]]، همچنین، از زرارۀ بن أعیَن، بُکَیر بن أعیَن، حُمران بن أعیَن، جابر بن یزید جُعفی، محمد بن مسلِم، أبوبصیر أسدی (لیث مرادی)، بُرَید بن معاویۀ عِجلی، فُضیل بن یسار، أبان بن تَغلِب، أبان بن عثمان، مُعَلّی بن خُنَیس، عبدالله بن أبی‌یَعفُور، محمد بن نعمان (مؤمن الطاق)، عَمرو بن أبی‌المِقدام، عَمرو بن أبی‌نصر، عُبَید بن زرارۀ و حمزۀ بن طیّار<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص250=255.</ref> از شیعیان، نام برده می‌شود.

جابر بن حیّان، شیمی‌دان برجستهٔ مسلمان، از مفاخر علمی و اسلامی قرن دوم هجری و از شاگردان ممتاز جعفر بن محمد است که در علوم و فنون مختلف، به ویژه هیئت، نجوم، طبیعیات و پزشکی، تألیفات دارد و همهٔ این علوم را از محضر امام صادق آموخته است. وی کتابی در ۲۰۰۰ صفحه که مُتِضَمِّن رسائل امام صادق است، تألیف کرده است.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص262-267؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص192.</ref>

==میراث ماندگار جعفر بن محمد==
[[پرونده:امام صادق۲.jpg|جایگزین=کتاب پیشوای صادق تألیف آیت‌الله خامنه‌ای|بندانگشتی|کتاب پیشوای صادق تألیف آیت‌الله خامنه‌ای]]
*تربیتِ قریب به ۴۰۰۰ شاگرد در علوم مختلف دینی و غیردینی؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، ج8، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ص300.</ref>
*صدور روایات باارزش فراوان در عرصه‌های فقهی، تفسیری، کلامی و اخلاقی؛<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص332؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص191.</ref>
*سخنان حکیمانه در باب خداشناسی و عبادت، در وصف دنیا، شیعیان و مؤمنان، در مواعظ و حِکَم و پزشکی و بهداشت؛<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص195-241.</ref>
*رسالهٔ توحید مُفَضَّل بن عمر در ردّ مادّیّون و اثبات صانع و توحید؛<ref>جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص251؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص192.</ref>
*کتاب مصباح الشریعۀ و مفتاح الحقیقۀ در سیر و سلوک معنوی، بیان گناهان کبیره و در باب شرایع و قوانین دین؛<ref>جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص251-252.</ref>
*رسائل جابر بن حیّان؛<ref>جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص252؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص192.</ref>
*رساله در باب رفتار با مردم، به عبدالله بن نجاشی (حاکم اهواز).<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص179-180.</ref>
همچنین از جعفر بن محمد، مناظرات بسیار جالب توجهی به یادگار مانده است، که می‌توان به مناظره وی با طبیب هندی در قالب حدیث «إهلیلجَه» اشاره کرد.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص185-191؛ جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص251؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص191.</ref>

==یادداشت‌ها==
<references group="یادداشت" />

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* قرآن
* ابن‌جوزی، سبط، تذکرة الخواصّ، قم، ذوی‌القربی، چاپ اول، ۱۴۲۷ق.
* ابن‌خَلَّکان، احمد بن محمد، وَفَیاتُ الأعیان و أنباءُ أبناءِ الزمان، قاهره، النهضة، ۱۳۶۷ق.
* إربلی، علی بن موسی، کشف الغُمّة فی معرفة الأئمّة، تبریز، بنی‌هاشمی، ۱۳۸۱ق.
* الرحمة، حکمت، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، تهران، مؤسسة الکوثر للمعارف الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
* اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیّین، تحقیق: احمد صَقر، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۸ق.
* پیشوایی، مهدی، سیرهٔ پیشوایان؛ نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم، قم، توحید، چاپ دوازدهم، ۱۳۸۰ش.
* جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، قم، انصاریان، چاپ یازدهم، ۱۳۸۷ش.
* جُندی، عبدالحلیم، الإمام جعفر الصادق، تحقیق: احمد جاسم المالکی، تهران، مجمع جهانی تقریب بین المذاهب الإسلامیة، چاپ دوم، ۱۴۲۷ق.
* حکیم، سیدمنذر، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، قم، مجمع جهانی اهل بیت، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
* حیدر، أسد، الإمام الصادق و المذاهب الأربعة، بیروت، دارالکتاب العربی، بی‌تا.
* ذهبی، شمس‌الدین محمد، تذکرة الحُفّاظ، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
* زرندی حنفی، محمد بن یوسف، فضیلت‌های آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، ترجمه مهدی کرباسی، قم، حبیب، چاپ دوم، ۱۳۹۳ش.
* شهیدی، جعفر، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش.
* طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، تهران، اسلامیه، چاپ سوم، ۱۳۹۰ق.
* عبدالرحمان، عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، زاهدان، مکتبة الإسلامیة، چاپ اول، بی‌تا.
* عسقلانی، ابن‌حجر، تهذیب التهذیب، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
* علی، سیدامیر، مختصر تاریخ العرب، تعریب: عفیف البعلبکی، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ دوم، ۱۹۶۷م.
* قمی، عباس، منتهی الآمال، قم، هجرت، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
* قندوزی حنفی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودّة، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بی‌تا.
* کمپانی، فضل‌الله، حضرت صادق (ع)، تهران، دارالکتب الإسلامیه، ۱۳۵۲ش.
* مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیة، ترجمه: محمدجواد نجفی، تهران، اسلامیه، ۱۳۶۲ش.
* مطهری، مرتضی، سیری در سیرهٔ ائمّهٔ اطهار، تهران، صدرا، چاپ بیست و پنجم، ۱۳۸۳ش.
* معروف حسنی، هاشم، زندگی دوازده امام، ترجمه: محمد مقدس، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۹ش.
* مفید، محمد بن نعمان، الإختصاص، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
* مفید، محمد بن نعمان، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۹۹ق.
*منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، چاپ سوم، ۱۳۸۴ش.
* نجاشی، فهرست مصنِّفی الشیعة، تحقیق: سیدموسی شبیری زنجانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، بی‌تا.
* نصیری، محمد، تحلیلی از تاریخ تشیُّع و امامان، قم، دفتر نشر معارف، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
* هیثمی، ابن‌حجر، الصواعق المحرقة، قاهره، مکتبة القاهرة، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق.
* یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ یعقوبی، تعلیق و حواشی: خلیل منصور، قم، دارالزهرا، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
{{پایان منابع}}