نمایش مبدأ برای امام موسی صدر

[[پرونده:امام موسی صدر.jpg|جایگزین=سید موسی صدر|بندانگشتی|سید موسی صدر]]
{{درشت|'''امام موسی صدر؛'''}} فقیه نامدار ایرانی و بنیان‌گذار مجلس اعلای شیعیان و جنبش أمل در لبنان.

امام موسی صدر، عالم دینی برجسته و سیاستمدار مشهور ایرانی است که به لبنان هجرت کرد و با مطالعه و درک محرومیت همه‌جانبهٔ شیعیان [[شیعیان لبنان|لبنان]] و تأسیس مراکز مهم علمی، فرهنگی، درمانی و نظامی، تحولات مهمی در سبک زندگی جامعهٔ لبنان پدیدآورد. وی با کنش فرهنگی و سیاسی معتدل خود همه پیروان ادیان گوناگون را به همزیستی مسالمت‌آمیز هدایت و نقش برجسته‌ای را در صحنهٔ سیاست بین‌الملل [[خاورمیانه]] ایفا کرد. احیای اندیشهٔ دینی، بازسازی هویت و عزت تاریخی [[شیعیان لبنان]] و بنیان‌گذاری مقاومت اسلامی، از دست‌آوردهای مهم موسی صدر محسوب می‌شود.

==تولد و خانواده امام موسی صدر==
[[پرونده:امام موسی صدر۱.jpg|جایگزین= سید موسی موسوی صدر، سید رضا موسوی صدر و صدرالدین موسوی صدر|بندانگشتی|از راست سید موسی موسوی صدر، سید رضا موسوی صدر و پدرش صدرالدین موسوی صدر]]
سید موسی صدر در ۱۴ [[خرداد]] ۱۳۰۷ش در محلهٔ چهارمردان [[قم]] در خانواده‌ای از روحانیان مشهور به دنیا آمد.<ref>کمالیان، سرفصل‌هایی از زندگانی امام‌موسی صدر، 1394ش، ص۹.</ref> پدر وی سید صدرالدین از مراجع تقلید بود که پس از درگذشت عبدالکریم حائری یزدی، مؤسس [[حوزه علمیه قم|حوزهٔ علمیه قم]]، به همراه سیدمحمد حجت و سید محمدتقی خوانساری، مدیریت حوزه علمیه قم را بر عهده گرفتند و به مراجع ثلاث (سه‌گانه) مشهور شدند. مادر او «سیده‌صفیه قمی»، دختر سیدحسین قمی مرجع مبارز و مخالف حکومت استبدادی شاه بود.<ref>شرف‌الدین، امام‌موسی صدر، 1387ش، 27-29.</ref> سیدموسی صدر و «پروین خلیلی» در ۱۳۳۴ش با هم [[ازدواج]] کردند و صاحب چهار فرزند به نام‌های سید صدرالدین، سیدحمید، سیده‌حوراء و سیده‌ملیحه شدند.<ref>طباطبایی، خاطرات سیاسی- اجتماعی، 1387ش، ج۲، ص۲۶۴.</ref>

==تحصیلات امام موسی صدر==
امام موسی صدر تحصیلات ابتدایی و دبیرستان را در قم سپری کرد<ref>خسروشاهی، دربارهٔ امام‌موسی صدر، ۱۳۹۶ش، ص36.</ref> و در کنار آن به فراگیری علوم دینی در حوزه‌های علمیه مشغول شد. وی دوره‌های عالی درس‌های حوزوی را از [[امام خمینی]]، سید محمدباقر سلطانی طباطبایی و عبدالجواد جبل‌عاملی آموخت. امام‌موسی صدر درس‌های فلسفی را در قم از سیدمحمدحسین طباطبایی و در نجف نزد صدرا بادکوبه‌ای فراگرفت<ref>کمالیان، سرفصل‌هایی از زندگانی امام‌موسی صدر، 1394ش، ص۹.</ref> و به‌دلیل نبوغ علمی در ۲۲سالگی به [[درجه اجتهاد|درجهٔ اجتهاد]] رسید.<ref>مکارم شیرازی، گذارها و خاطره‌ها، ایران ـ نجف ـ لبنان، ۱۳۸۸ش، ص107-109.</ref> وی در کنار تحصیلات حوزوی از دانشگاه تهران در رشتهٔ حقوق اقتصاد، لیسانس گرفت.<ref>یزدی، یادنامه دکتر مصطفی چمران، ۱۳۸۳ش، ص۱۱۳.</ref>

==خاستگاه اندیشه‌ای و تربیتی امام موسی صدر==
===خانواده===
امام موسی صدر ریشه در خاندان روحانیِ تأثیرگذار در عالم [[شیعه|تشیع]] دارد که از سدهٔ سیزدهم هجری در بالاترین سطح رهبری دینی، اجتماعی و سیاسی شیعیان در ایران، عراق و [[لبنان]] نقش‌آفرینی کرده است.<ref>کمالیان، «خاندان صدر در ایران»، 1399ش، ص64.</ref> به نظر پژوهشگران، این سوابق خانوادگی بر تکوین شخصیت دینی، علمی و فرهنگی و اندیشه‌های سیاسی سیدموسی صدر اثرگذار بوده است و بسیاری از سجایای اخلاقی، باورهای دینی و سلوک [[شیعه]] را در شخصیت او، «درونی» کرد.<ref>[http://www.imam-sadr.com/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/tabid/113/ArticleId/14890/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B3%DB%8 سریع‌القلم، «اخلاق و سیاست در زندگی امام‌موسی صدر»، وب‌سایت مؤسسۀ فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر.]</ref>

===بستر فرهنگی===
[[زندگی]] و تحصیل در محیط مذهبی و عالم‌پرور قم و نجف و شاگردی نزد مراجع تقلید از جمله [[امام خمینی]] و [[سید حسین طباطبایی بروجردی|سیدحسین بروجردی]]، از دیگر خاستگاه‌های تربیتی وی محسوب می‌شود که در شکل‌گیری اندیشه‌های سیاسی و جهت‌دهی به فعالیت‌های فکری و فرهنگی وی نقش داشته است.<ref>کمالیان، سرفصل‌هایی از زندگانی امام‌موسی صدر، 1394ش، ص۹.</ref> امام‌خمینی بارها گفته بود که وی موسی صدر را بزرگ کرده و فضایل او را به‌خوبی می‌شناسد.<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج۱۲، ص۳۱۸ و ۳۲۲.</ref>

===بستر اجتماعی===
در دهه‌های ۱۳۳۰ش و ۱۳۴۰ش دو مکتب فکری مارکسیسم و ناسیونالیسم بر جریان‌های اجتماعی و سیاسی در ایران و کشورهای عربی علیه دولت‌های وقت وجود داشت. در چنین شرایطی، امام موسی صدر معتقد بود که طرح اندیشهٔ اسلامی به‌عنوان مکتب مستقل از جریان‌های دیگر، اولویت زمان است. او با توجه به خفقان سیاسی در ایران و حاکمیت مطلق حزب بعث در عراق، مناطق شیعه‌نشین جنوب [[لبنان]] را برای فعالیت‌های اصلاح‌گرانهٔ خود انتخاب و به این کشور [[مهاجرت|هجرت]] کرد.<ref>[http://www.imam-sadr.com/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/tabid/113/ArticleId/14890/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B3%DB%8 سریع‌القلم، «اخلاق و سیاست در زندگی امام‌موسی صدر»، وب‌سایت مؤسسۀ فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر.]</ref>

===هجرت به لبنان===
امام موسی صدر در اواخر ۱۳۳۸ش بر اساس وصیت سیدعبدالحسین شرف‌الدین، رهبر [[شیعیان لبنان|شیعیان]] لبنان و توصیه‌های مراجع تقلید در قم از جلمه سیدحسین بروجردی به لبنان هجرت کرد و شرایط بد و عقب‌ماندگی شیعیان لبنان تأثیر عمیقی بر او گذاشت.<ref>عارفی میناآبادی، «آشنایی با پیشگامان بیداری اسلامی (2)؛ امام‌موسی صدر»، 1391ش، ص175.</ref>او در ۱۳۴۱ش تابعیت لبنانی خود را از دست رئیس‌جمهور وقت لبنان، دریافت کرد.<ref>[https://www.irna.ir/news/83807992/درباره-امام-موسی-صدر «درباره امام‌موسی صدر»،  خبرگزاری ایرنا.]</ref>

==ویژگی‌های شخصیتی امام موسی صدر==
===بردباری===
[[بردباری]] از ویژگی‌های مهم اخلاقی و تربیتی موسی صدر بود. این خصلت باعث شده است تا بسیاری از پژوهشگران رفتار امام موسی صدررا به اخلاق پیامبران تشبیه کنند؛ زیرا او اصلاح، اندرز و اثرگذاری را مبنای تعامل خود در جامعهٔ پیچیده‌ای مانند لبنان قرار داده بود.<ref>[http://www.imam-sadr.com/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/tabid/113/ArticleId/14890/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B3%DB%8 سریع‌القلم، «اخلاق و سیاست در زندگی امام‌موسی صدر»، وب‌سایت مؤسسۀ فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر.]</ref>

===میانه‌روی===
محققان میانه‌روی را دومین ویژگی مهم صدر می‌دانند که جزئی از نظام کنشی- واکنشی ناخودآگاه او شده بود و در تمام رفتار و گفتار وی جلوه داشت. در شرایطی که در منطقهٔ [[خاورمیانه]]، افراد تندرو بیشتر فرصت مطرح‌شدن را پیدا می‌کردند، امام موسی صدر راه میانه‌روی را انتخاب کرد و در تعاملات خود با دیگران هیچگاه شخصی برخورد نمی‌کرد.<ref>[http://www.imam-sadr.com/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/tabid/113/ArticleId/14890/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B3%DB%8 سریع‌القلم، «اخلاق و سیاست در زندگی امام‌موسی صدر»، وب‌سایت مؤسسۀ فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر.]</ref>

===جذب مخالفان===
ویژگی مهم امام موسی صدر که به نظر محققان او را متمایز می‌کرد، نحوهٔ تعامل با مخالفان بود؛ نگاه درازمدت امام موسی صدر به رخ‌دادها، موجب شده بود که او در برخورد با مخالفان از ابزارهایی مانند سکوت، خویشتنداری، گذشت و احترام فراوان بهره بگیرد. این راهبرد که ریشه در آموزه‌های اخلاقی و دینی دارد در صحنهٔ سیاسی [[لبنان]] از کاربرد قابل توجهی برخوردار بود.<ref>[http://www.imam-sadr.com/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/tabid/113/ArticleId/14890/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B3%DB%8 سریع‌القلم، «اخلاق و سیاست در زندگی امام‌موسی صدر»، وب‌سایت مؤسسۀ فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر.]</ref>

==دیدگاه‌های امام موسی صدر==
امام موسی صدر معتقد بود که دین تنها در «عبادات» خلاصه نمی‌شود؛ بلکه روابط فرد را با دیگران و جامعه و روابط همگی را با جهان تنظیم می‌کند. انسان در منظومهٔ فکری وی، نمایندهٔ خدا بر روی زمین است که باید با استعداد شگرف خود حقیقت جهان هستی و قوانین آن را کشف کند.<ref>صدر، «اسلام و فرهنگ قرن بیستم»، 1346ش، ص18-20.</ref>

امام موسی صدر با تکیه بر آموزه‌های اسلام، به نیازهای انسان‌ها و مسایل اجتماعی آنها اولویت می‌داد و باور داشت که [[دین]] پدیده‌ای نیست که در انزوا بماند؛ بلکه دین با تکیه بر هویت اجتماعی خود، برای مشکلات گوناگون جامعه راه حل بنیادی دارد. به نظر وی رهبران و عالمان دین نیز نباید از ترس آلودگی‌های اجتماعی و سیاسی خود را دور از جامعه نگه دارند؛ بلکه باید در متن رخ‌دادهای اجتماعی و سیاسی نقش ایفا کنند. امام موسی صدر بر مبنای همین باور و عمل اجتماعی خود، اعتباری کم‌نظیر میان اقشار مردم لبنان و جامعهٔ لبنانی به‌دست‌آورد و از آن برای نهادینه‌کردن اندیشهٔ دینی و ترویج سبک [[زندگی]] اسلامی، بهره گرفت.<ref>[http://www.imam-sadr.com/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/tabid/113/ArticleId/14890/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B3%DB%8 سریع‌القلم، «اخلاق و سیاست در زندگی امام‌موسی صدر»، وب‌سایت مؤسسۀ فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر.]</ref> وی بر اساس مبانی اسلامیِ شیعی، مطالعات گستردهٔ تاریخی و شناخت اهداف بلندمدت استعماریِ غرب، [[اسرائیل]] را «شر مطلق» و هرگونه همکاری با آن را حرام می‌دانست.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=10023 غفاری، «امانت صدر»، وب‌سایت دیگران.]</ref>

==فعالیت‌های علمی امام موسی صدر==
امام موسی صدر فعالیت‌های علمی خود را با تدریس علوم حوزوی آغاز<ref>طباطبایی، خاطرات سیاسی- اجتماعی، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۲۸.</ref> و شاگردان زیادی را در راستای دیدگاه اجتماعی خود دربارهٔ دین [[تربیت]] کرد که «[[سید عباس موسوی|سیدعباس موسوی]]»، دبیرکل پیشین [[حزب‌الله لبنان]]، از شاگردان معروف وی بود.<ref>کمالیان، سرفصل‌هایی از زندگانی امام‌موسی صدر، ۹–۱۰.</ref> وی در نجف فضای ضد فلسفی حاکم بر محیط علمی و مخالفت برخی از علما با فلسفه و عرفان را با برخورد خردمندانهٔ خود تعدیل کرد.<ref>حکیم، گذارها و خاطره‌ها، ایران ـ نجف ـ لبنان، ۱۳۸۸ش، ص۱۲۵–۱۲۶.</ref>

موسی صدر در ۱۳۳۷ش در [[قم]]، دبیرستان صدر را بنیان نهاد و در پایه‌گذاری مجلهٔ «مکتب اسلام» و مبارزه با افکار کمونیستی با گروهی از فعالان فرهنگی و علمی نقش اساسی ایفا کرد. از مهم‌ترین فعالیت‌های علمی او در آخرین سال اقامت در شهر قم، تدوین طرحی برای اصلاح نظام آموزشی [[حوزه علمیه قم|حوزهٔ علمیهٔ قم]] بود که با همکاری [[سیدمحمد حسینی بهشتی]] و ناصر مکارم شیرازی صورت گرفت.<ref>کمالیان و رنجبر، عزّت شیعه، 1388ش، ج2، ص19-20.</ref>

==فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی امام موسی صدر==
[[پرونده:امام موسی صدر۲.jpg|جایگزین=سخنرانی امام موسی صدر در آموزشگاه پرستاری |بندانگشتی|سخنرانی امام موسی صدر در آموزشگاه پرستاری ]]
امام موسی صدر به‌منظور رسیدن به اهداف بلندمدت سیاسی و نظامی خود در [[لبنان]] و [[خاورمیانه]]، ابتدا به فعالیت‌های کوتاه‌مدت و میان‌مدت فکری، فرهنگی و اجتماعی میان شیعیان اولویت بخشید و با افزایش بنیهٔ مالی، بارورکردن فرهنگی، گسترش اشتراکات فکری، تشکیل سازمان‌های مؤثر اجتماعی، ارتقای احترام شیعیان در جامعهٔ لبنان، گسترش ارتباطات [[شیعیان لبنان|شیعیان]] لبنان با سایر جوامع شیعه در کشورهای دیگر، زمینه را برای کارهای بلندمدت و سیاسی آماده کرد.<ref>[http://www.imam-sadr.com/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/tabid/113/ArticleId/14890/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B3%DB%8 سریع‌القلم، «اخلاق و سیاست در زندگی امام‌موسی صدر»، وب‌سایت مؤسسۀ فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر.]</ref> از برنامه‌های مهم او در این راستا تأسیس انجمن نیکوکاران (جمعیة البِرّ و الإحسان)، دارالایتام مرکزی، مؤسسهٔ دارالعجزه، مرکز پزشکی به نام مدینة الطب، مدرسهٔ صنعتی جبل‌عامل، آموزشگاه پرستاری، خانهٔ دختران، مؤسسهٔ قالیبافی و حوزهٔ علمیه بود.<ref>چمران، لبنان، ۱۳۶۸ش، ص۷۰–۷۱.</ref>

==فعالیت‌های سیاسی و نظامی امام موسی صدر==
امام موسی صدر بعد از ۱۰ سال فعالیت فرهنگی و تقویت زیرساخت‌های اقتصادی شیعیان، بنیان‌های اخلاقی، تشکیلاتی، اعتقادی، ارتباطاتی و مالی، فعالیت‌های بلندمدت سیاسی و نظامی خود را استحکام بخشید<ref>[http://www.imam-sadr.com/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/tabid/113/ArticleId/14890/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B3%DB%8 سریع‌القلم، «اخلاق و سیاست در زندگی امام‌موسی صدر»، وب‌سایت مؤسسۀ فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر.]</ref>و سپس [[مجلس اعلای شیعیان لبنان|مجلس اعلای شیعیان]] را در ۱ خرداد ۱۳۴۸ش تأسیس کرد.<ref>لک‌زایی، «فکر سیاسی امام‌موسی صدر (بخش نخست)»، 1384ش، ص189.</ref> بعد از آن در ۱۳۵۱ش جنبش «حرکت المحرومین» را بنیان گذاشت تا مطالبات شیعیان را با پشتوانهٔ قدرت یک سازمان مردمی و نظامی پیگیری کند و جلو عضویت جوانان شیعه در احزاب مارکسیستی را نیز بگیرد.<ref>پیشوایی، «لبنان سرزمین خون و حماسه (9): تأسیس حرکت محرومین»، 1364ش، ص53-55.</ref> در ۱۳۵۳ش بازوی نظامی حرکت‌المحرومین را به نام «افواج المقاومه اللبنانیه» (گردان‌های مقاومت لبنانی) تأسیس کرد که به [[جنبش امل|جنبش «امل»]] (امید) معروف شد.<ref>پیشوایی، «لبنان سرزمین خون و حماسه (10): سازمان امل بازوی نظامی حرکت محرومین» 1364ش، ص18-20.</ref>

==دست‌آوردهای امام موسی صدر==
===احیای اندیشهٔ اسلامی===
زمانی که امام موسی صدر وارد لبنان شد، اندیشه در منطقهٔ خاورمیانه و جهان عرب به‌طور عمده هویت و اصالت خود را از سوسیالیسم و مارکسیسم می‌گرفت. افراد صاحب‌نظر در حوزه‌های اجتماعی و سیاسی به بنیان‌های مادی سوسیالیستی اعتقاد داشتند و در این رابطه متون بسیار گسترده‌ای از زبان‌های غربی به [[زبان عربی|عربی]] ترجمه و اندیشهٔ اسلامی به تدریج ضعیف شده بود. امام‌موسی صدر با تأسیس مرکز مطالعات اسلامی در لبنان، جوانان [[شیعه]] را از سوسیالیسم به‌سوی اسلام هدایت کرد و در کنار سایر اندیشمندان [[مسلمان]]، به احیای اندیشهٔ دینی، وسعت و سرعت بخشید.<ref>[http://www.imam-sadr.com/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/tabid/113/ArticleId/14890/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B3%DB%8 سریع‌القلم، «اخلاق و سیاست در زندگی امام‌موسی صدر»، وب‌سایت مؤسسۀ فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر.]</ref>

===بازسازی هویت و انسجام تاریخی شیعیان لبنان===
پژوهشگران بازسازی هویت، عزت و انسجام تاریخی [[شیعیان لبنان]] را یکی از مهم‌ترین دست‌آوردهای امام‌موسی صدر می‌دانند. او با مطالعهٔ دقیق و عمیق ریشه‌های عقب‌ماندگی اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی شیعیان لبنان، صدها پروژهٔ کوچک و بزرگ عمرانی در مناطق محروم آن کشور و برنامه‌های زیادی در جهت خودکفایی اقتصادی هزاران خانوادهٔ فقیر، کاهش درصد بیسوادی و رشد فرهنگ عمومی اجرا کرد. همچنین وی با درایت و شجاعت خود، زمینهٔ عملی سهیم‌شدن شیعیان لبنان را به منابع کمیاب جامعه از جمله شرکت در ساختار سیاسی، نهادهای امنیتی و مراکز تصمیم‌سازی لبنان فراهم کرد.<ref>نوری، شیعیان لبنان، 1389ش، ص179-180.</ref>

===زمینه‌سازی گفت‌وگوی ادیان===
امام موسی صدر معتقد بود که در جامعهٔ چندفرهنگی لبنان تنها از راه گفت‌وگوی ادیان و گسترش مدارای دینی می‌توان از هویت اسلامی حمایت و سبک زندگی دینی را تقویت کرد. به‌همین دلیل او بعد از ورود به لبنان با طرح شعار «گفت‌وگو، تفاهم و همزیستی» و سیرهٔ عملی خود، پایه‌های روابط دوستانه و همکاری صمیمانه‌ای را با سران مذاهب مختلف بنا نهاد. برای مثال او با رهبران دینیِ مسیحی و اهل‌سنت آن کشور رابطهٔ دوستانه ایجاد کرد و هنگامی که در مراسم‌های مهم شیعیان شرکت می‌کرد، چند نفر از فرهیختگان مسیحی و اهل‌سنت را نیز با خود می‌آورد. حمایت امام موسی صدر از بستنی‌فروش مسیحی در اوایل [[تابستان]] ۱۳۴۱ش در شهر صور که به فتوای صریح وی مبنی بر طهارت اهل کتاب منجر شد، زمینهٔ گسترش روابط مسالمت‌آمیز [[مسلمانان]] و مسیحیان را فراهم کرد. همچنین حضور گستردهٔ وی در کلیساها، دیرها و مجامع دینی و فرهنگی مسیحیان و سخنرانی‌های تاریخی او در دیرالمخلص واقع در جنوب و کلیسای مارمارون در شمال لبنان طی سال‌های ۱۳۴۱ش و ۱۳۴۲ش تأثیرات معنوی عمیقی بر مسیحیان آن کشور گذاشت.<ref>لک‌زایی، «فکر سیاسی امام‌موسی صدر (بخش نخست)»، 1384ش، ص117-120.</ref>

===تأسیس مقاومت ضد اسرائیلی===
[[پرونده:امام موسی صدر۳.jpg|جایگزین=امام موسی صدر در حال بازدید از نیروهای جنبش امل|بندانگشتی|امام موسی صدر در حال بازدید از نیروهای جنبش امل]]
امام موسی صدر به‌دلیل اینکه [[اسرائیل]] را شر مطلق می‌دانست، از همان ابتدای فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی خود برای مبارزه با آن برنامه داشت و در ۱۳۴۴ش گروهی از جوانان [[شیعه]] را به مصر اعزام کرد تا فنون نظامی را فرا گیرند. با بازگشت این جوانان که اولین کادرهای [[مقاومت لبنان|مقاومت]] لبنان بودند، عملیات جهادی مشترک رزمندگان فلسطینی-لبنانی در شمال فلسطین اشغالی آغاز شد. بخش اعظم نیروهای رزمنده از جوانان شیعهٔ لبنان و فرماندهی عملیات بر عهدهٔ رزمندگان فلسطینی بود. این نوع عملیات مشترک تا زمان ناپدید شدن وی ادامه پیدا کرد.<ref>لک‌زایی، «فکر سیاسی امام‌موسی صدر (بخش نخست)»، 1384ش، ص191.</ref>

==آثار امام موسی صدر==
از امام موسی صدر آثار علمی فراوانی بر جای مانده است که معروف‌ترین آنها عبارت‌اند از: اقتصاد در مکتب اسلام، اسلام و مشکل اختلافات طبقاتی، اسلام و فرهنگ قرن بیستم، اسلام و زن، اسلام و تربیت خانوادگی، اسلام و عبادت،<ref>حجتی کرمانی، لبنان به روایت امام‌موسی صدر و دکتر چمران، ۱۳۶۴ش، ص17-18.</ref> تفسیر موضوعی چندین سورۀ قرآنی مانند اخلاص، ناس و فلق<ref>زندگی‌نامه و خدمات فرهنگی، اجتماعی و علمی امام‌موسی صدر، 1394ش، ص245-248.</ref> و مقالات متعددی که در مجلهٔ «مکتب اسلام» چاپ شده است. مجموعه مصاحبه‌ها، سخنرانی‌ها و بحث‌های علمی صدر نیز با نام‌های «سیرة الامام موسی الصدر» و «منبر و محراب» با تلاش علی حجتی کرمانی و «احادیث السحر» و «دراساة للحیاة» با تلاش سیدحسین شرف‌الدین در لبنان به چاپ رسیده است. همچنین مجموعه آثار امام‌موسی صدر با عنوان «گام‌به‌گام با امام موسی صدر» را مؤسسه فرهنگی-تحقیقاتی امام موسی صدر منتشر کرده است.<ref>ویژه‌نامه همایش، گفتگو برای زندگی، تجربه امام‌موسی صدر، ۱۳۹۴ش، ص88-93.</ref>

==امام موسی صدر از دیدگاه اندیشمندان==
#[[امام خمینی]] به شخصیت سیاسی و مدیریتی وی نگاه ویژه داشت و او را فرزند خود و بازوی قوی برای اسلام می‌دانست.<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج5، ص۳۱۸–۳۲۲.</ref>
#آیت‌الله خامنه‌ای از وی با عناوینی چون «اندیشمند پیشرو»، «علامه» و «عنصر ممتاز» یاد کرده است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=10023 غفاری، «امانت صدر»، وب‌سایت دیگران.]</ref>
#[[مرتضی مطهری]]، صدر را یک ادیب تمام‌عیار توصیف کرده است که در [[شعر فارسی|شعر]] و تاریخ ادب ذوق و تبحر داشت و زبان فرانسه می‌دانست و آرای ملاصدرا را به‌درستی فهمیده بود.<ref>طباطبایی، خاطرات سیاسی- اجتماعی، 1387ش، ج۲، ص170.</ref>
#جورج جرداق، نویسندهٔ مسیحی وی را دارای سیمای آرمانی، زیبا و بزرگوار از یک عالم دینی، پیرو واقعی [[امام علی]]، دادگر، راستگو و پاکدست می‌دانست و [[اخلاق]] او را ستایش می‌کرد.<ref>جرداق، سیمای باشکوه انسان، ۱۳۹۴ش، ص53.</ref>
#احمد الزین، قاضی شرع اهل‌سنت لبنان، موسی صدر را منادی وحدت، دارای اندیشهٔ خالی از تعصب، اهل عمل به علم، رهبر بی‌همتا در قیام علیه باطل معرفی کرده است.<ref>زین، امام‌موسی صدر و تقریب مذاهب اسلامی، ۱۳۹۴ش، ص۴۵–۴۷.</ref>
#شفیق یموت، مشاور نخست‌وزیر لبنان در امور اسلامی، صدر را دارای قوهٔ بلندپروازی برای رسیدن به هدف‌های بلند، [[ایمان]] کامل به حق در راه رسیدن به هدف و دارای عشق به آزادی و میهن برشمرده است.<ref>یموت، چون دریا آرام، ۱۳۹۴ش، ص58-59.</ref>
#بیشتر رسانه‌های خاورمیانه با انتشار مقالاتی امام‌موسی صدر را از پیشگامان و مبتکران واقعی صلح در [[خاورمیانه]] معاصر توصیف کرده‌اند.<ref>[https://www.irna.ir/news/83807992/درباره-امام-موسی-صدر «درباره امام‌موسی صدر»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

==ناپدیدشدن امام موسی صدر==
امام‌موسی صدر بنابر دعوت رسمی معمر قذافی در ۳ شهریور ۱۳۵۷ش وارد لیبی شد. شش روز بعد وی به‌همراه محمدیعقوب و عباس بدرالدین که میهمان قذافی بودند، ناپدید شدند. مقامات لیبی مدعی شدند که موسی صدر خاک این کشور را به مقصد ایتالیا ترک کرده است؛ اما این ادعا از سوی کمیتهٔ تحقیق در لبنان رد شده است.<ref>هیئت‌رئیسه جنبش امل، سیره و سرگذشت امام‌موسی صدر، 1393ش، ج۲، ص۳۵۸–۳۶۲.</ref>

==واکنش‌ها به ناپدید شدن امام موسی صدر==
===مردم لبنان===
مردم لبنان به مفقود شدن موسی صدر واکنش نشان دادند؛ از جمله اعتصاب و راهپیمایی عمومی با مشارکت بالای مردمی از همه اقشار و طوایف، تحصن و [[اعتکاف]] در [[مسجد|مساجد]] و تظاهرات گسترده از لبنان به سمت سوریه، محل برگزاری کنفرانس سران کشورهای «رد و پایداری» با شعار «امام کجاست ای امت عرب؟» برگزار کردند که در این کنفرانس معمر قذافی رهبر لیبی نیز حضور داشت. همچنین در اقدامی خودجوش، مردم در برابر دفتر سازمان ملل متحد در [[بیروت]] تحصن کردند.<ref>هیئت‌رئیسه جنبش امل، سیره و سرگذشت امام‌موسی صدر، 1393ش، ج2، ص362-364.</ref>

===علما و مراج تقلید===
علما و مراجع تقلید مانند سیدشهاب‌الدین مرعشی نجفی، سیدحسین طباطبایی قمی، سیدمحمدرضا گلپایگانی، سیدکاظم شریعتمداری، سیدعبدالله شیرازی، سیدمحمود طالقانی و جمعی از طلاب [[حوزه علمیه قم]] با صدور بیانیه‌های متعدد نگرانی خود را از ناپدیدشدن صدر اعلام کردند.<ref>کمیسیون اصل نود مجلس شورای اسلامی، گزارش کمیته پیگیری سرنوشت امام‌موسی صدر (از ربودن تا به امروز)، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۷–۲۰۴.</ref>

===پیگیری‌های حقوقی===
کشور لبنان پروندهٔ ناپدیدشدن موسی صدر را به‌صورت رسمی دنبال می‌کند و تحقیقات در این زمینه تا پیداشدن او ادامه دارد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84022152/Ø¨Ø±Û-ØªØÙÛÙØ§Øª-Ø¯Ø±Ø¨Ø§Ø±Ù-Ù¾Ø±ÙÙØ¯Ù-Ø§ÙØ§Ù-ÙÙØ³Û-ØµØ¯Ø±-Ø¨Ø§-Ø «بری: تحقیقات درباره پرونده امام‌موسی صدر با جدیت ادامه دارد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

===بزرگداشت===
به مناسبت سال‌روز ناپدیدشدن موسی صدر، هرساله آیین بزرگداشت از مقالم علمی و خدمات او در لبنان و ایران برگزار و بر تلاش برای روشن‌شدن سرنوشت او تأکید می‌شود.<ref>[https://fa.alalam.ir/news/6695293/%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%DA%86%D9%87%D9%84-%D9%88-%D9%BE%D9%86%D8%AC%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%B4%D8% «برگزاری مراسم چهل و پنجمین سالگرد ناپدید شدن امام‌موسی صدر»، وب‌سایت شبکۀ العالم.]</ref>

==امام‌موسی صدر در آثار محققان==
دربارهٔ [[زندگی]]، اندیشه و فعالیت‌های موسی صدر آثار زیادی در قالب خاطرات، مقاله و کتاب نوشته شده که مهم‌ترین آنها عبارت است از: «سیره و سرگذشت امام‌موسی صدر»، «روایت خصوصی از زندگی سید موسی صدر»، «اندیشه و عمل سید موسی صدر»، «بررسی سیره اخلاقی تربیتی امام موسی صدر»، «چشمی به آسمان نگاهی به زمین»، «پیشوایی فراتر از زمان»، «سید موسی صدر: نگاهی به زندگی و مبارزات امام‌موسی صدر»، «امام موسی صدر؛ عالم تراز»، «عصایت را به میله‌های زندان بزن موسی: زندگی‌نامه امام‌موسی صدر»، «آنچه خود گفت: روایت امام‌موسی صدر از زندگی و اندیشه‌های خود»، «عزت [[شیعه]]»، «حدیث روزگار: خاطرات استاد سیدهادی خسروشاهی»، «دیدار در پاریس: خاطرات دکتر حسن حبیبی و خانم شفیقه رهیده»، «به رنگ [[صبر]]: خاطرات خانم فاطمه صدر» و «میریام: خاطرات رباب صدر».<ref>[https://patoghketab.ir/blog/get-to-know-imam-musa-sadr-better-with-these-books «با این کتاب‌ها امام‌موسی صدر را بهتر بشناسید»، وب‌سایت پاتوق کتاب.]</ref>

==تصویرپردازی از امام موسی صدر==
[[پرونده:امام موسی صدر۴.jpg|جایگزین=هشت بهانه کوچک برای یادآوری؛ مستند بررسی ابعاد شخصیت امام موسی صدر|بندانگشتی|هشت بهانه کوچک برای یادآوری؛ مستند بررسی ابعاد شخصیت امام موسی صدر]]
فیلم مستند «هشت بهانه کوچک برای یادآوری» به بررسی ابعاد شخصیتی کمتر شنیده‌شده از امام‌موسی صدر پرداخته<ref>[https://www.aparat.com/v/nixf7ax «مستند هشت بهانه کوچک برای یادآوری، درباره امام‌موسی صدر»، وب‌سایت آپارات.]</ref> و فیلم مستند «امام و سرهنگ» از فعالیت‌های وی در لبنان و ماجرای ربودن او را بازگو می‌کند.<ref>[https://www.aparat.com/v/zq9l8 «مستند امام و سرهنگ»، وب‌سایت آپارات.]</ref>

همچنین به پاس یاد و نام و خدمات امام‌موسی صدر خیابان‌ها، مدارس و مجموعه‌های فرهنگی زیادی در سراسر ایران به نام او نام‌گذاری شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/8706-16183/Ø§ØªØØ§Ø¯ÙÙ-Ø§ÙØ¬ÙÙ-ÙØ§Ù-Ø§Ø³ÙØ§ÙÙ-Ø¯Ø§ÙØ´Ø¬ÙÙØ§Ù-Ø§Ø±ÙÙ¾Ø§-Ø «اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان اروپا در نامه‌ای به شورای شهر تهران خواستار شد: نام‌گذاری خیابان، پارک و یا مجموعه‌ای فرهنگی در تهران به نام امام موسی صدر»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

==امام موسی صدر در آثار شاعران==
شخصیت جامع و اثرگذار امام‌موسی صدر باعث شده است که هرساله یادواره‌های شعری برای بزرگداشت یاد و نام وی برگذار شود و شاعران زیادی از کشورهای مختلف با سرودن شعر از وی تجلیل کنند.<ref>[https://www.irna.ir/news/81787476/132-شعر-درباره-امام-موسي-صدر-سروده-شد «132 شعر درباره امام موسی صدر سروده شد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>یکی از این شعرها، با این ابیات شروع می‌شود:<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/994860/%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%AF%D9%87%E2%80%8C-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%A7%D9%85%D8%AF-%D8%B4%DB%8C%D8%AE%E2%80%8C%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%88%D8%B «سروده زیبای حامد شیخ‌پور به یاد امام‌موسی صدر در سالروز ربوده شدن ایشان»، وب‌سایت تحلیلی-خبری عصر ایران.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|رسید میوهٔ شیرین باغ ایرانی|به روی شاخهٔ پیوند سیب لبنانی}}
{{ب|چکاوکان به‌ترنّم، ترانه می‌خواندند|سرود صلح و صفا شادمانه می‌خواندند}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
و با این بیت خاتمه پیدا می‌کند:
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|عروس منطقه، بار دگر جوان گردد|قسم به قدس که موسای صدر برگردد}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* «اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان اروپا در نامه‌ای به شورای شهر تهران خواستار شد: نام‌گذاری خیابان، پارک یا مجموعه‌ای فرهنگی در تهران به نام امام موسی صدر»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۳۸۷ش.
** امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۹ش.
** «با این کتاب‌ها امام‌موسی صدر را بهتر بشناسید»، وب‌سایت پاتوق کتاب، تاریخ بازدید: ۲۹ آبان ۱۴۰۳ش.
** «برگزاری مراسم چهل و پنجمین سالگرد ناپدید شدن امام‌موسی صدر»، وب‌سایت شبکهٔ العالم، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۲ش.
** «بری: تحقیقات دربارهٔ پرونده امام‌موسی صدر با جدیت ادامه دارد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۳۹۹ش.
** پیشوایی، مهدی، «لبنان سرزمین خون و حماسه (۱۰): سازمان امل بازوی نظامی حرکت محرومین»، مجلهٔ مکتب اسلام، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۶۴ش.
** پیشوایی، مهدی، «لبنان سرزمین خون و حماسه (۹): تأسیس حرکت محرومین»، مجلهٔ مکتب اسلام، شمارهٔ ۹، ۱۳۶۴ش.
** جرداق، جورج، سیمای باشکوه انسان، ترجمه مجید مرادی، تهران، مؤسسهٔ فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر ۱۳۹۴ش.
** چمران، مصطفی، لبنان، تهران، بنیاد شهید چمران، ۱۳۶۸ش.
** حجتی کرمانی، علی، لبنان به روایت امام‌موسی صدر و دکتر چمران، تهران، قلم، ۱۳۶۴ش.
** حکیم، سیدمحمدباقر، گذارها و خاطره‌ها، ایران-نجف-لبنان، تهران، مؤسسهٔ فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر، ۱۳۸۸ش.
** خسروشاهی، سیدهادی، دربارهٔ امام‌موسی صدر، خاطرات مستند سیدهادی خسروشاهی، قم، کلبه شروق، ۱۳۹۶ش.
** «دربارهٔ امام‌موسی صدر»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۳۹۹ش.
** زندگینامه و خدمات فرهنگی، اجتماعی و علمی امام‌موسی صدر، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۹۴ش.
** زین، احمد، امام‌موسی صدر و تقریب مذاهب اسلامی، ترجمه مهدی فرخیان، تهران، مؤسسهٔ فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر، ۱۳۹۴ش.
** «سروده زیبای حامد شیخ‌پور به یاد امام‌موسی صدر در سالروز ربوده شدن ایشان»، وب‌سایت تحلیلی-خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۴۰۳ش.
** سریع‌القلم، محمود، «اخلاق و سیاست در زندگی امام‌موسی صدر»، وب‌سایت مؤسسهٔ فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر، تاریخ بازدید: ۲۹ آبان ۱۴۰۳ش.
** شرف‌الدین، سیدحسین، یادنامه امام‌موسی صدر، تهران، مؤسسهٔ فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر، ۱۳۸۷ش.
** صدر، سیدموسی، «اسلام و فرهنگ قرن بیستم»، مجلهٔ درس‌هایی از مکتب اسلام، شمارهٔ ۵، ۱۳۴۶ش.
** طباطبایی، سیدصادق، خاطرات سیاسی ـ اجتماعی دکتر سیدصادق طباطبایی، تهران، مؤسسه تنظیم آثار، ۱۳۸۷ش.
** عارفی میناآبادی، راهب، «آشنایی با پیشگامان بیداری اسلامی (۲)؛ امام‌موسی صدر»، مجلهٔ حبل‌المتین، پیش‌شمارهٔ ۲، ۱۳۹۱ش.
** غفاری، مصطفی، «امانت صدر»، وب‌سایت دیگران، تاریخ درج مطلب: تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۳۸۹ش.
** قرم، جورج، لبنان المعاصر: تاریخ و مجتمع (نقله الی العربیة بواسطة الدکتور حسان قبیسی)، بیروت، المکتبة الشرقیة، ۲۰۰۴م.
** کمالیان، محسن، «خاندان صدر در ایران»، فصلنامهٔ ایران‌شناسی، شمارهٔ ۲، مرداد ۱۳۹۹ش.
** کمالیان، محسن، سرفصل‌هایی از زندگانی امام‌موسی صدر، تهران، مؤسسه فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر، ۱۳۹۴ش.
** کمالیان محسن و رنجبر، علی‌اکبر، عزت شیعه: تاریخ شفاهی زندگی فرهنگی، اجتماعی و سیاسی امام‌موسی صدر، تهران، علی‌اکبر رنجبر کرمانی، محسن کمالیان، ۱۳۸۸ش.
** کمیسیون اصل نود مجلس شورای اسلامی، گزارش کمیته پیگیری سرنوشت امام‌موسی صدر (از ربودن تا به امروز)، تهران، مجلس شورای اسلامی دورهٔ هفتم، ۱۳۸۶ش.
** گلی‌زواره قمشه‌ای، غلام‌رضا، «رهبری درخشان امام‌موسی صدر برای شیعیان لبنان»، مجلهٔ درس‌های از مکتب اسلام، شمارهٔ ۵۲۰، ۱۳۸۳ش.
** لک‌زایی، شریف، «فکر سیاسی امام‌موسی صدر (بخش نخست)»، مجلهٔ علوم سیاسی، شمارهٔ ۲۹، بهار ۱۳۸۴ش.
** «مستند هشت بهانه کوچک برای یادآوری، دربارهٔ امام‌موسی صدر»، وب‌سایت آپارات، ۲۹ آبان ۱۴۰۳ش.
** «مستند امام و سرهنگ»، وب‌سایت آپارات، ۲۹ آبان ۱۴۰۳ش.
** مکارم شیرازی، ناصر، گذارها و خاطره‌ها، ایران ـ نجف ـ لبنان، تهران، مؤسسهٔ فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر، ۱۳۸۸ش.
** نوری، داوود، شیعیان لبنان (وضعیت سیاسی- اجتماعی پس از انقلاب اسلامی ایران)، قم، شیعه‌شناسی، ۱۳۸۹ش.
** ویژه‌نامه همایش، گفتگو برای زندگی، تجربه امام‌موسی صدر، تهران، مؤسسهٔ فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر، ۱۳۹۴ش.
** هیئت‌رئیسه جنبش أمل لبنان، سیره و سرگذشت امام‌موسی صدر، ترجمه مهدی سرحدی، تهران، مؤسسهٔ فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر، ۱۳۹۳ش.
** یزدی، ابراهیم، یادنامه دکتر مصطفی چمران، تهران، قلم، ۱۳۸۳ش.
** یموت، شفیق، ویژه‌نامه همایش و گفتگو برای زندگی، تجربه امام‌موسی صدر، تهران، مؤسسهٔ فرهنگی-تحقیقاتی امام‌موسی صدر، ۱۳۹۴ش.
** «۱۳۲ شعر دربارهٔ امام موسی صدر سروده شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مهر ۱۳۹۴ش.
{{پایان منابع}}