نمایش مبدأ برای تربت امام حسین

[[پرونده:تربت۲.jpg|thumb|تصویری از مهر نماز ساخته‌شده از تربت امام حسین(ع)|جایگزین= مهر نماز تربت امام حسین]]
<big>'''تربت امام حسین'''</big>؛ خاک مقدس در فرهنگ و سبک زندگی شیعیان و منتسب به محل دفن امام حسین.<br>

تربت [[امام حسین]] در فرهنگ شیعی، بخش ملموس از نمادهای مذهبی در سبک زندگی مؤمنانه است. ساخت [[مهر (نماز)|مهر]] نماز، استفاده در مراسم تدفین و شفاجویی از کاربردهای عینی آن است. این کارکردها برخاسته از باورهای دینی، تجربه‌های زیسته و آموزه‌های روایی است که در تعامل با زندگی روزمره شکل گرفته‌اند.

==تعریف تربت امام حسین==

واژه تربت برگرفته از ریشۀ عربی «ترب» به‌معنای خاک<ref>- مصطفی، المعجم الوسیط، 1989م، ج1، ص83.</ref> و خاک قبر،<ref>- إبن‌منظور، لسان‌العرب، بی‌تا، ج1، ص231.</ref> در فرهنگ شیعی به خاک سرزمینی اشاره دارد که بدن امام حسین در آن دفن شده است.<ref>- [http://ensani.ir/fa/article/507634/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B9- ربانی موسویان، «بررسی تحلیلی احکام تربت حسینی»، 1400ش، ص56.]</ref> بر اساس منابع روایی شیعیان، خاک برگرفته از سرزمین کربلا هرچه به مرقد امام حسین نزدیک‌تر بوده باشد، شریف‌تر بوده و قداست بیشتری دارد.<ref>-[https://lib.eshia.ir/15107/1/142 مفید، المزار، بی‌تا، ص142.]</ref>

==پیشینۀ تبرک‌جویی به خاک قبور==

پیشینۀ تاریخی باور به قداست تربت امام حسین ریشه در سنت تبرک‌جویی به خاک قبور در عصر پیامبر اسلام دارد.<ref>- کلیدار، تاریخ کربلا و حائر حسینی، 1389ش، ص149.</ref> یکی از نخستین نمونه‌ها، تسبیحی است که حضرت فاطمه از خاک مرقد حمزة سیدالشهدا ساخت.<ref>- [https://lib.eshia.ir/27788/1/367 المشهدی، المزار الکبیر، 1419ق، ص367.]</ref> سخنان و عملکرد امامان شیعه نقش مهمی در تثبیت و تداوم این باور ایفا کرده‌ است.<ref>- [https://iqna.ir/fa/news/3919619/%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D9%88-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D9%88%D8%A8-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87 گرامی، «تربت امام حسین در حافظۀ تاریخی و میراث مکتوب شیعه»، خبرگزاری ایکنا.]</ref>

==اهمیت تربت حسینی در فرهنگ شیعی==

اهمیت تربت امام حسین در فرهنگ شیعی، ریشه در تداعی‌گری قیام عاشورا دارد که باعث زنده نگاه‌داشتن احساسات مذهبی در ذهن شیعیان می‌شود.<ref>-[https://www.shiitestudies.com/article_25324_25ccc4e9aad74f3c1fed0488a54d2b2b.pdf تقی‌زاده داوری و بابایی، «تفسیر نمادهای دینی در مناسک شیعی»، 1395ش، ص36.]</ref> در یک حدیث نبوی، زمین کربلا پاک‌ترین قطعۀ روی زمین و عظیم‌ترین آن از حیث حرمت معرفی شده است.<ref>-إبن‌قولویه، کامل الزیارات، 1356ق، ص264.</ref>

براساس منابع فقهی شیعیان، بهترین محل سجده، تربت امام حسین است.<ref>- حر عاملی، وسائل الشیعة، 1416ق، ج5، ص366.</ref> از این‌رو، نمازگزاران سجده بر مُهر تربت کربلا، ذکر با تسبیح تربت و همراه داشتن آن را بسیار نیکو و ارزشمند می‌دانند. از سویی دیگر، باور به شفابخشی، برکت‌زایی، دفع بلا و ترس و برآورده شدن حوائج به برکت تربت امام حسین، در نظام اعتقادات شیعی مورد توجه بوده است.<ref>- [https://www.mehrnews.com/news/1471094/%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AE%D8%AA%D9%84%D9%81-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9 «تربت چیست/ جایگاه و کارکردهای مختلف تربت امام حسین»، خبرگزاری مهر.]</ref> باز کردن کام نوزدان با تربت حسینی نیز یک عمل مستحب است.<ref>- حر عاملی، وسائل الشیعة، 1416ق، ج14، ص524.</ref>

==کاربردهای تربت امام حسین در سبک زندگی مؤمنانه==

تربت امام حسین در ابعاد مختلف سبک زندگی شیعیان نمود دارد، ازجمله:

'''۱. سجده بر تربت امام حسین'''

در فرهنگ شیعی، استفاده از تربت حسینی برای سجده، نشانه‌ای از تعظیم شعائر دینی و احترام به مقام شهید کربلا است. این تربت در قالب مٌهر نماز تهیه می‌شود و شیعیان هنگام نماز، پیشانی خود را بر آن می‌گذارند. روایات متعددی از امامان شیعه بر استحباب سجده بر خاک کربلا دلالت دارد. این عمل علاوه بر جنبۀ عبادی، نماد اتصال با روح شهادت و ایثار نیز به‌شمار می‌آید.<ref>-إبن‌بابویه، من لا یحضره الفقیه، 1404ق، ج1، ص268.</ref>

'''۲. طلب شفا'''

باور به خاصیت شفابخشی تربت حسینی، از اعتقادات راسخ میان شیعیان است. بنابر روایات، خوردن مقدار اندکی از تربت کربلا ـ به اندازۀ یک نخود ـ به نیت استشفا جایز است. برخی افراد، تربت را در آب حل کرده و آن را با دعاهای مخصوص می‌نوشند. این باور در زندگی روزمره نمود دارد و افراد هنگام بیماری یا سختی به تربت متوسل می‌شوند.<ref>- حر عاملی، وسائل الشیعة، 1416ق، ج14، ص526.</ref>

'''۳. تدفین شیعیان'''

برخی خانواده‌ها مقداری از تربت را در کفن میت می‌گذارند، بر پیشانی او قرار می‌دهند یا مقابل صورتش در قبر قرار می‌دهند. همچنین نوشتن نام میت، شهادت به توحید و امامت و اعتراف به عقاید حقّه، با تربت بر کفن از جمله آدابی است که با هدف بهره‌مندی از آثار معنوی تربت انجام می‌گیرد. این اعمال نمادی از امید به آمرزش، دفع فشار قبر و شفاعت امام حسین است.<ref>- حر عاملی، وسائل الشیعة، 1416ق، ج14، ص511.</ref>

'''۴. کام‌برداشتن برای نوزادان'''

یکی از سنت‌های شیعیان، مالیدن مقدار اندکی تربت حسینی بر سقف دهان نوزاد تازه متولدشده است. این عمل که به آن «تحنیک» یا «تربت‌دادن» می‌گویند، معمولاً با تربت مخلوط با آب فرات یا آب زمزم انجام می‌شود. خانواده‌ها این سنت را به عنوان نشانه‌ای از پیوند معنوی نوزاد با امام حسین از آغاز زندگی انجام می‌دهند. <ref>- مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج101، ص115.</ref>

'''۵. ساخت تسبیح'''

تسبیح‌های ساخته‌شده از خاک کربلا میان شیعیان محبوبیت خاصی دارند. این تسبیح‌ها نه‌تنها برای ذکر و عبادت استفاده می‌شوند، بلکه حس نزدیکی به حرم مطهر و روح عاشورایی را در دل مؤمنان زنده نگه می‌دارند.<ref>-حر عاملی، وسائل الشیعه، 1416ق، ج6، ص456.</ref>

'''۶. تبرّک '''

بسیاری از شیعیان مقداری تربت کربلا را در کیسه‌های پارچه‌ای کوچک نگهداری کرده و آن را همراه خود حمل می‌کنند. این کار با نیت دفع بلایا، نزول برکات و یادآوری پیوند با امام حسین انجام می‌شود. در برخی خانواده‌ها، این کیسه تربت در خودرو، کیف یا در کنار وسایل شخصی نگهداری می‌شود. باور عمومی بر این است که وجود این تربت، آرامش معنوی را به همراه دارد.<ref>- [https://ahlolbait.com/content/2589/%D9%81%D8%B6%DB%8C%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9-%D8%AF%D8%B9%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%81%D8%A7%D8%AA%DB%8C%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%86%D8%A7%D9%86 «فضیلت تربت امام حسین»، وب‌سایت مؤسسۀ تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت.]</ref>

'''۷. تربت به‌عنوان سوغاتی مذهبی'''
[[پرونده:تربت۱.jpg|thumb|هدیه سوغاتی شامل تربت امام حسین (ع)، مهر تربت کربلا، سنگ صحن حرم امام حسین (ع) و تسبیح چوبی|جایگزین=هدیه سوغاتی تربت کربلا]]
زائران حرم امام حسین اغلب تربت را به‌عنوان سوغاتی معنوی برای دوستان و بستگان خود به ارمغان می‌آورند. تربت کربلا در قالب مهر، تسبیح، یا بسته‌های کوچکی از خاک تقدیم می‌شود. دریافت این سوغاتی از کربلا برای بسیاری از افراد، هدیه‌ای باارزش و معنوی است.

==آداب استفاده از تربت امام حسین==

استفاده از تربت حسینی دارای آداب و شرایط ویژه‌ای است، ازجمله معرفت دربارۀ امام حسین،<ref>- حر عاملی، وسائل الشیعة، 1416ق، ج14، ص530.</ref> احترام به تربت حسینی و اجتناب از هتک حرمت آن،<ref>-إبن‌قولویه، کامل الزیارات، 1356ق، ص275.</ref> وجوب ازالۀ نجاست و حرمت تنجیس تربت،<ref>- حکیم، مستمسک العروة، 1391ش، ج1، ص57.</ref> بوسیدن و بر چشم نهادن تربت،<ref>- مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج98، ص119.</ref> خواندن دعاهای مأثور پیش از استفاده،<ref>-کلینی، الأصول الکافی، 1363ش، ج4، ص588.</ref> مصرف به اندازۀ مشخص<ref>- مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج98، ص135.</ref> (حداکثر به مقدار یک نخود) و نوشیدن آب پس از آن است.<ref>- مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج92، ص34.</ref> همچنین، خواندن سورۀ قدر بر تربت از دیگر توصیه‌هایی است که در منابع روایی بر آن تأکید شده است.<ref>- کلینی، الأصول الکافی، 1363ش، ج4، ص588.</ref>
==پانویس== 
{{پانویس}}

==منابع==

*إبن‌‌بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، 1404ق.
*إبن‌قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، نجف أشرف، المطبعة المبارکة المرتضویة، 1356ق.
*إبن‌‌منظور، محمد بن مکرم، لسان‌العرب، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
*المشهدی، الشیخ أبوعبدالله، المزار الکبیر، ترجمۀ جواد القیومی الاصفهانی، بی‌جا، القیوم، 1419ق.
*«تربت چیست/ جایگاه و کارکردهای مختلف تربت امام حسین»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 7 آذر 1390ش.
*تقی‌زاده داوری، محمود و بابایی، امید، «تفسیر نمادهای دینی در مناسک شیعی (مطالعه موردی: نخل‌گردانی در ابیانه)»، نشریۀ شیعه‌شناسی، شمارۀ 53، بهار 1395ش.
*حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1391ش.
*حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، 1416ق.
*ربانی موسویان، سیدعلی، «بررسی تحلیلی احکام تربت حسینی»، نشریۀ میقات حج، شمارۀ 117، پاییز 1400ش.
*«فضیلت تربت امام حسین»، وب‌سایت مؤسسۀ تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت، تاریخ درج مطلب: 31 تیر 1394ش.
*کلیدار، عبدالجواد، تاریخ کربلا و حائر حسینی، ترجمۀ مسلم صاحبی، تهران، مشعر، 1389ش.
*کلینی، محمد بن یعقوب، الأصول الکافی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، 1363ش.
*گرامی، سید محمدهادی، «تربت امام حسین در حافظۀ تاریخی و میراث مکتوب شیعه»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: 9 شهریور 1399ش.
*مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1403ق.
*مصطفی، ابراهیم، المعجم الوسیط، استانبول، دارالدعوة، 1989م.
*مفید، محمد بن محمد، المزار، بی‌جا، البغدادی، بی‌تا.