نمایش مبدأ برای جندی‌شاپور

[[پرونده:جندی-شاپور.jpg|300px|thumb|left|]]
<big>'''جندیشاپور'''</big>؛ از شهرهای باستانی ایران در استان خوزستان.<br>

جندیشاپور، شهری در نزدیکی شوشتر و از شهرهای [[خوزستان]] است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AC%D9%86%D8%AF%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه جندشاپور، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref>  امروزه، جندیشاپور، به‌عنوان یکی از اماکن دیدنی [[دزفول]] به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/24680-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%DA%AF%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1/ «شهر باستانی جندی شاپور»، سایت کجارو.]</ref> 
==نام‌گذاری==
جندیشاپور، معرب واژه گندیشاپور است.<ref>Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden, 1973, P42.</ref>  از دیگر نام‌های این منطقه می‌توان به جندشاپور، جندسابور، جندیشاهپور یا گندیشاپور اشاره کرد. در متون کهن، نام این شهر به‌صورت گُند شاپور نیز آمده است.<ref>فردوسی، شاهنامه، ۱۹۷۰م، ج8، ص96، حاشیۀ 16.</ref>  تعدادی از مورخان، نام جندیشاپور در زبان خوزی را «نیلاط» عنوان کرده‌اند که اهالی منطقه آن را «نیلاب» می‌خواندند.<ref>دینوری،  الاخبار الطوال، ۱۳۷۰ش، ص46.</ref>  برخی از کارشناسان معتقدند که نیلاط، نام این منطقه، پیش از بازسازی آن توسط شاپور ساسانی بوده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/223491/%D8%AC%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1 رضا، «جندیشاپور»، سایت دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  از دیگر نام‌های این منطقه، در منابع کهن می‌توان به «بیت لاپات (در زبان سریانی)»، «بی‌لپط» در تلمود، «بیلاپاتَن»، «بیلافاذ» یا «بیل‌آباد»، «وه اندیوشاپور (به از اندیو شاپور)»،<ref>حمزۀ اصفهانی، تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء، بی‌تا، ص39.</ref>  «وندو شاور»<ref>حدود العالم، ۱۳۴۰ش، ص139.</ref>  «وه انتیوک شاهپوهر»<ref>Markwart, Ērānšahr, 1901, P27.</ref>  اشاره کرد. گُندیشاپور را برخی به‌معنای اردوگاه شاپور معنا کرده‌اند. آنها، بر این باورند که واژه گُند در زبان پهلوی به‌معنای سپاه است.<ref>MacKenzie, A Concise Pahlavi Dictionary, 1971, P38.</ref>  
==تاریخچه==
برخی از مورخان، بنای این شهر را توسط شاپور، پادشاه ساسانی دانسته<ref>Pigulevskaya, Goroda Irana V rannem srednevekovie, 1956, P165-166.</ref>  و گروهی دیگر نیز مؤسس آن را فردی به‌نام بیل می‌دانند.<ref>طبری، تاریخ‌الطبری، بی‌تا، ج2، ص50-51.</ref>  این شهر، از جمله شهرهای ساخته و یا بازسازی‌شده در روزگار [[ساسانیان]] (قرن سوم میلادی) است که اسیران جنگی در ساختِ آن، شرکت داشته‌اند.<ref>Pigulevskaya, Goroda Irana V rannem srednevekovie, 1956, P165-166.</ref>  پس از موفقیت شاپور یکم در جنگ مقابل امپراتوری روم، او، تصمیم به ساخت شهری بسیار بهتر از شهر انطاکیه،<ref> [https://tahlilak.com/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%DA%AF%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B2%D9%81%D9%88%D9%84/ «معرفی شهر گندی شاپور دزفول»، مجله اینترنتی تحلیلک.]</ref>  از شهرهای مهم امپراتوری روم، در [[ایران]] گرفته و در این راه، از اسرای رومی که بر معماری رومی تسلط داشتند، استفاده کرده است.<ref> [https://www.beytoote.com/iran/bastani/jundishapur-largest02-scientific.html «جندی شاپور؛ بزرگترین مرکز علمی و پزشکی جهان در دوران باستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>  گروهی از مورخان، جندیشاپور را یکی از شهرهای نام برده شده در کتیبه‌های شاپور می‌دانند که در کعبۀ زردشت کشف شده است.<ref>Pigulevskaya, Goroda Irana V rannem srednevekovie, 1956, P166.</ref>  کارشناسان بر این باورند که وجود نام‌های متعدد برای این منطقه، نشان از مسکونی بودن، آباد بودن این شهر و قدمت آن دارند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/223491/%D8%AC%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1 رضا، «جندیشاپور»، سایت دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  در سده‌های نخست [[اسلام]]، مؤلفان، جندیشاپور را یکی از هفت ولایت [[خوزستان]] معرفی کرده‌اند.<ref>قدامة بن جعفر، «الخراج»، ۱۳۰۶ق، ص۲۴۲.</ref>  در 1050ق، حکمران خوزستان، در محل شهر جندیشاپور، روستایی به‌نام «شاه‌آباد» ساخت. بخش زیادی از خرابه‌های باقی‌مانده از جندیشاپور نیز به‌مرور زمان از میان رفته و امروزه، تنها دهکده‌ای به‌نام شاه‌آباد، در آن محل باقی مانده است.<ref>ممتحن، سرگذشت جندیشاپور، ۱۳۵۰ش، ص۱۵.</ref>  برخی، دلیل انحطاط این شهر را رونق گرفتن شوشتر اعلام کرده‌اند. اما بسیاری از مورخان، این ادعا را نادرست خوانده و معتقدند که سازه‌های آبی شوشتر و بند قیصر، تاریخی پیش از قدمت جندیشاپور دارند.<ref>مادام ژان دیولافوا، سفرنامه خاطرات کاوش‌های باستان‌شناختی شوش، 1376ش.</ref>  
==جغرافیا== 
این سرزمین، در گذشته، بخشی از خوزستان و اقلیم سوم به‌شمار می‌رفت. باستان‌شناسان، جندیشاپور را شهری در میان شوش، [[دزفول]] و شوشتر معرفی کرده‌اند. این شهر، در نزدیکی [[رود کارون]] و در محل روستای شاه‌آباد، در سمت شرقی شوش، جنوب‌شرقی دزفول و شمال‌غربی شوشتر قرار دارد<ref>[https://www.beytoote.com/iran/bastani/jundishapur-largest02-scientific.html «جندی شاپور؛ بزرگترین مرکز علمی و پزشکی جهان در دوران باستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>  و از جمله مناطق دارای آب‌و‌هوای مدیترانه‌ای و گرم است.<ref>[https://www.eligasht.com/Blog/travelguide/%D8%B4%D9%87%D8%B1-%DA%AF%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B2%D9%81%D9%88%D9%84/ «شهر گندی شاپور، مرکز احداث اولین دانشگاه جهان»، مجله گردشگری اِلی‌گشت.]</ref> 
==معماری==
کارشناسان، جندیشاپور را نخستین شهر در جهان می‌دانند که خیابان‌های آن، جدول‌کشی شده بود. برخی، بنای این شهر را همچون یک صفحۀ شطرنج می‌دانند که میانه‌ای 8 در 8 دارد.<ref>حمزۀ اصفهانی، تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء، بی‌تا، ص39.</ref>  گروهی از کارشناسان معتقدند که شهر جندیشاپور، به سبک هیپوداموس (از سبک‌های معماری قرن پنجم میلادی در یونان و روم) ساخته شده است. طرح کلی این شهر، مستطیل‌شکل بوده و خیابان‌های وسیع و مستقیمِ آن به‌صورت منظم و موازی با یکدیگر بنا شده‌اند.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/24680-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%DA%AF%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1/ «شهر باستانی جندی شاپور»، سایت کجارو.]</ref>  ساختمان‌های جندیشاپور، از خشت و آجر ساخته‌شده و از ملاط گچ و آهک برای ساخت آنها استفاده شده است. گروهی دیگر از کارشناسان نیز بر این باورند که [[ساسانیان]]، در بنای این شهر، از یک سبک معماری جدید استفاده کرده و ساختمان‌هایی با طاق، قوس و گنبد طراحی کرده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/223491/%D8%AC%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1 رضا، «جندیشاپور»، سایت دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  کانال‌های زیرزمینی آب در این شهر، تا رود دز امتداد دارند که از دو مزیت ویژه برخوردار بوده‌اند: 1. در فصل گرما، تبخیر آب به حداقل می‌رسید و 2. آب در طول مسیر 20 کیلومتری خود، خنک می‌ماند.<ref>Ghirshman, Iran from the Earliest Times to the Islamic Conquest, 1954, P320.</ref>  این شهر، همچنین دارای دروازه‌هایی متعدد بوده که یکی از آنها به‌نام «مانی» تا دوره اسلامی هم وجود داشته<ref>Christensen, L’Iran sous les Sassanides, 1936, P192-193; <br>
Browne, Arabian Medicine, 1962, P90; <br>
Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden, 1973, P42.</ref>  و پس از ظهور [[اسلام]] به «باب‌المانی» معروف شده است.<ref>طبری، تاریخ‌الطبری، بی‌تا، ج2، ص53.</ref> 
==دانشگاه‌ها و مراکز علمی==
جندیشاپور، از دیرباز، یکی از بزرگترین مراکز علمی جهان و مشعل‌دار دانش پزشکی در [[ایران]] بوده است. گیاه‌درمانی و شناخت خواص گیاهان و مواد معدنی، از مهمترین وظایف پزشکان و داروسازان، در جندیشاپور بوده است.<ref>نجم‌آبادی، تاریخ طب در ایران پس از اسلام، ۱۳۷۱ش، ج1، ص201.</ref>  دانشگاه کهن جندیشاپور و بیمارستان وابسته به آن، در دورۀ خسرو انوشیروان، توسعه و پیشرفت چشمگیری داشتند. برخی از پژوهشگران، اهمیت این دانشگاه در تاریخ فرهنگ ایران و جهان [[اسلام]] را کم‌نظیر می‌دانند.<ref>Sarton, Introduction to the History of Science, 1969, V.I, P436.</ref>  با گذشت زمان، پزشکان و امکانات دانشگاه جندیشاپور به [[بغداد]] منتقل شدند. از آن پس، رونق این شهر رو به زوال نهاد.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/24680-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%DA%AF%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1/ «شهر باستانی جندی شاپور»، سایت کجارو.]</ref>  در این دانشگاه، علاوه بر علوم پزشکی، به ترجمۀ برخی آثار مشهور نیز پرداخته‌اند، مانند کتاب کلیله و دمنه و هزار افسان.<ref>[https://lahzeakhar.com/Tourist-attractions-full-information/25198-%D8%AC%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1 «جندی شاپور»، سایت لحظه آخر.] </ref>  این دانشگاه، با بیش از 17 قرن قدمت، باستانی‌ترین دانشگاه خاورمیانه محسوب می‌شود.<ref>[https://www.beytoote.com/iran/bastani/jundishapur-largest02-scientific.html «جندی شاپور؛ بزرگترین مرکز علمی و پزشکی جهان در دوران باستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> 
==اقتصاد==
شاپور یکم، پادشاه ساسانی، به گندی‌شاپور توجهی ویژه داشته و همین امر موجب شد تا در کمتر از یک دهه، این شهر به یکی از قطب‌های تجاری و اقتصادی [[ایران]] تبدیل شود. مزارع نیشکر، [[گندم]] و [[جو]]، در محوطه‌های بیرون شهر احداث شدند و سطح زیر کشت این نوع از محصولات به حدی رسید که بازرگانان، گندم و جو را از جندیشاپور به سایر نقاط ایران ارسال می‌کردند. پس از مدتی، کارگران، بازرگانان و سرمایه‌گذاران بسیاری به این منطقه مهاجرت کرده و به رونق و افزایش جمعیت در این شهر کمک کردند. بسیاری از مورخان، رونق چشمگیرِ اقتصادی جندیشاپور را در دوران انوشیروان (قرن ششم میلادی) می‌دانند.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/24680-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%DA%AF%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1/ «شهر باستانی جندی شاپور»، سایت کجارو؛] [https://tahlilak.com/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%DA%AF%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B2%D9%81%D9%88%D9%84/ «معرفی شهر گندی شاپور دزفول»، مجله اینترنتی تحلیلک.]</ref>  همچنین، در دورۀ پادشاهی یزدگرد سوم (قرن هفتم میلادی)، ضرابخانه بزرگ جندیشاپور، تمامی سکه‌های موردنیاز در کشور را تأمین می‌کرد.<ref> [https://www.beytoote.com/iran/bastani/jundishapur-largest02-scientific.html «جندی شاپور؛ بزرگترین مرکز علمی و پزشکی جهان در دوران باستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> 
==پژوهش‌ها==
جندیشاپور، از جمله اماکن تاریخی و از شهرهای باستانی [[ایران]] به‌شمار رفته و پژوهش‌های بسیاری در طول زمان، دربارۀ آن صورت گرفته است. از آن جمله می‌توان به مقالات متعددی که به بررسی ویژگی‌های تاریخی و علمی این شهر پرداخته‌اند اشاره کرد؛ مقالاتی مانند «جایگاه فرهنگی و علمی شهر گندی شاپور در زمان ساسانیان»؛<ref>[http://ensani.ir/fa/article/356081/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%DA%AF%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86 ایمان‌پور، «جایگاه فرهنگی و علمی شهر گندی شاپور در زمان ساسانیان»، 1394ش، ص37-52.]</ref>  «پیشینه مدرسۀ گندی شاپور، مهمترین مرکز پزشکی در دورۀ باستان»<ref>[https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?ID=177042 عزیزی، «پیشینه مدرسۀ گندی شاپور، مهمترین مرکز پزشکی در دورۀ باستان»، 1389ش، ص23-30.]</ref>  و «جایگاه مهاجرت‌ها در طلوع و افول دانشگاه جندی شاپور» .<ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1308204/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D9%88%D8%B9-%D9%88-%D8%A7%D9%81%D9%88%D9%84-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1 شرفی صفا، «جایگاه مهاجرت ها در طلوع و افول دانشگاه جندی شاپور»، 1396ش، ص95-110.]</ref> 
==مرمت و بازسازی==
در [[شهریور]] ماه 1400ش، مدیر پایگاه ملی میراث فرهنگی و گردشگری گندی‌شاپور، از شروع مرحلۀ جدیدی برای مرمت و بازسازی این شهر باستانی سخن گفت. اقدامات حفاظتی همچون اندود کاهگل بر جداره‌ها و کف و مرمت حفاظتی در قسمت‌هایی از دیواره و پی‌های آسیب‌دیده و نیز سامان‌دهی محیطی پیرامون ترانشه کاوش از آن جمله هستند. اقدامات مرمتی دیگری نیز روی سازه‌های آبی، کانال‌های آب‌بر و موج‌شکن‌های این محوطۀ باستانی صورت گرفته است.<ref>[https://www.khoorna.com/167667/%D9%85%D8%B1%D9%85%D8%AA-%DA%AF%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%AF/ «مرمت گندی شاپور در فاز جدید کلید خورد»، خبرگزاری خورنا.]</ref>  
==تصورپردازی==
مستندهای بسیاری دربارۀ این محوطۀ باستانی در ایران ساخته شده که از آن جمله می‌توان به مستند «گندی‌شاپور»<ref>[https://www.doctv.ir/program/158670 «مجموعه مستند گندی شاپور»، وب‌سایت شبکۀ مستند.]</ref>  و مستند «تمدن زیر خاک»<ref>[https://www.aparat.com/v/4kAYJ/%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF_%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86_%D8%B2%DB%8C%D8%B1_%D8%AE%D8%A7%DA%A9_-_%DA%A9%D8%A7%D9%88%D8%B4_%D8%AF%D8%B1_%D8%B4%D9%87%D8%B1_%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%AC%D9%86%D8%AF%DB%8C «مستند تمدن زیر خاک – کاوش در شهر باستانی جندی شاپور»، وب‌سایت آپارات.]</ref>  اشاره کرد.
==مالکیت بنا==
مالکیت این شهر باستانی و تاریخی، بر عهدۀ سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری است. بقایای این شهر، در 1310ش، به‌عنوان آثار ملی [[ایران]]، به شمارۀ 46، به ثبت ملی رسید.<ref>[https://www.beytoote.com/iran/bastani/jundishapur-largest02-scientific.html «جندی شاپور؛ بزرگترین مرکز علمی و پزشکی جهان در دوران باستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}  
==منابع== 
* ایمان‌پور، محمدتقی و کائید، زهرا، «جایگاه فرهنگی و علمی شهر گندی شاپور در زمان ساسانیان»؛ تهران، نشریۀ پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، 1394ش.
* «جندی شاپور؛ بزرگترین مرکز علمی و پزشکی جهان در دوران باستان»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 7 شهریور 1401ش.
* «جندی شاپور»، سایت لحظه آخر، تاریخ بازدید: 18 مرداد 1401ش. 
* حدود العالم، به‌تحقیق منوچهر ستوده، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۰ش.
* حمزۀ اصفهانی، تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء، بیروت، دارالمکتبة الحیاة، بی‌تا.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 7 شهریور 1401ش.
* دینوری، احمد، الاخبار الطوال، به‌تحقیق عبدالمنعم عامر، قم، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۰ش.
* رضا، عنایت‌الله، «جندیشاپور»، سایت دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 18 مرداد 1401ش.
* شرفی صفا، حبیب، «جایگاه مهاجرت ها در طلوع و افول دانشگاه جندی شاپور»، تهران، نشریۀ تاریخنامه خوارزمی، 1396ش.
* «شهر باستانی جندی شاپور»، سایت کجارو، تاریخ بازدید: 18 مرداد 1401ش.
* «شهر گندی شاپور، مرکز احداث اولین دانشگاه جهان»، مجله گردشگری اِلی‌گشت، تاریخ بارگذاری: 22 مهر 1398ش.
* طبری، محمد بن جریر بن یزید، تاریخ‌الطبری، به‌تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار احیاء التراث‌العربی، بی‌تا.
* عزیزی، محمدحسین، «پیشینه مدرسۀ گندی شاپور، مهمترین مرکز پزشکی در دورۀ باستان»، تهران، نشریۀ طب و تزکیه، 1389ش.
* فردوسی، شاهنامه، به‌تحقیق رستم علی‌اف، مسکو، بی‌نا، ۱۹۷۰م.
* قدامة بن جعفر، «الخراج»، همراه المسالک و الممالک ابن خردادبه، به‌تحقیق دخویه، لیدن، ۱۳۰۶ق.
* مادام ژان دیولافوا، سفرنامه خاطرات کاوش‌های باستان‌شناختی شوش، به‌ترجمه ایرج فره‌وشی، تهران، دانشگاه تهران، 1376ش.
* «مجموعه مستند گندی شاپور»، وب‌سایت شبکۀ مستند، تاریخ بازدید: 7 شهریور 1401ش.
* «مرمت گندی شاپور در فاز جدید کلید خورد»، خبرگزاری خورنا، تاریخ بارگذاری: 15 شهریور 1400ش.
* «مستند تمدن زیر خاک – کاوش در شهر باستانی جندی شاپور»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: 7 شهریور 1401ش.
* «معرفی شهر گندی شاپور دزفول»، مجله اینترنتی تحلیلک، تاریخ بازدید: 7 شهریور 1401ش.
* ممتحن، حسینعلی، سرگذشت جندیشاپور، اهواز، دانشگاه جندیشاپور، ۱۳۵۰ش.
* نجم‌آبادی، محمود، تاریخ طب در ایران پس از اسلام، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۱ش.
* Browne, E. G., Arabian Medicine, Cambridge, 1962.
* Christensen, A., L’Iran sous les Sassanides, Copenhagen, 1936.
* Ghirshman, R., Iran from the Earliest Times to the Islamic Conquest, London, 1954.
* MacKenzie, D. N., A Concise Pahlavi Dictionary, London, 1971.
* Markwart, J., Ērānšahr, Berlin, 1901.
* Nöldeke, Th., Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden, Leiden, 1973.
* Nöldeke, Th., Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden, Leiden, 1973.
* Pigulevskaya, N.V, Goroda Irana V rannem srednevekovie, Moscow / Leningrad, 1956.
* Sarton, G., Introduction to the History of Science, Washington, 1969.