نمایش مبدأ برای راه‌آهن ایران

[[پرونده:راه‌آهن۲.jpg|جایگزین=نقشه خطوط ریلی ایران مربوط به پاییز ۱۴۰۳ش|بندانگشتی|نقشه خطوط ریلی ایران مربوط به پاییز ۱۴۰۳ش]]
'''راه‌آهن ایران'''؛ مسیر تردد وسایل نقلیه ریلی به‌منظور جابه‌جایی بار یا مسافر در ایران.

راه‌آهن ایران از دورۀ [[قاجاریه|قاجار]] مورد توجه قرار گرفت؛ اما دولت‌های روسیه و انگلستان با هدف تأمین منافع و اهداف استعماری خود، ایدۀ راه‌آهن سراسری را در در دورۀ رضاخان پیگیری کردند. راه‌آهن به‌دلیل نقش مؤثری که در پیشرفت اقتصادی دارد، امروزه در بسیاری از مناطق [[ایران]] نفوذ کرده و حتی به راه‌آهن کشورهای همجوار نیز متصل شده و موجب تسهیل جابه‌جایی بار و مسافر شده است.

==پیشینه راه آهن ایران==

فکر احداث راه‌آهن در ایران، از نیمه دوم قرن نوزدهم در زمان حکومت قاجار به‌وجود آمد<ref>مکملی، تاریخ جامع راه‌آهن، ج2، 1379ش، ص84.</ref> و ناصرالدین شاه معتقد بود که ایران برای رسیدن به پیشرفت، چاره‌ای جز احداث راه‌آهن ندارد.<ref>کرزن، ایران و قضیة ایران، ۱۳87ش، ص5۹6.</ref> در ابتدا راه‌آهن جزء اهداف استعماری کشورهای اروپایی برای گسترش نفوذ و سلطه سیاسی و اقتصادی آنان بود.<ref>مکملی، تاریخ جامع راه‌آهن، ج2، 1379ش، ص415.</ref>

==اولین خطوط راه‌آهن در ایران==
اولین تجربه احداث راه‌آهن در ایران به دوره قاجار در ۱۲۲۷ش، از رشت به بندر پیربازار و بندرانزلی بازمی‌گردد و ۱۲ کیلومتر از این راه‌آهن تا اواسط دوره رضاشاه همچنان مورد استفاده بود.<ref>«مسیر بندر انزلی به پیربازار و رشت، اولین و قدیمی‌ترین راه‌آهن کشور/عکس»، خبر آنلاین.</ref> راه‌آهن [[تهران]] – شاه‌عبدالعظیم به‌طول ۸۷۰۰ متر در سال ۱۲۶۶ش، به بهره‌برداری رسید<ref>«تاریخچة راه‌آهن در ایران»، وب‌سایت تین نیوز.</ref> که سالیانه ۶۹۰ هزار مسافر را از تهران تا شهرری جابه‌جا می‌کرد.<ref>سازمان اسناد و کتابخانة ملی، راه‌آهن در ایران (اسناد احداث راه‌آهن سراسری)، 1400ش، ص10.</ref> 

راه‌آهن بوشهر-برازجان به‌طول ۶۰ کیلومتر توسط انگلستان و با اهداف نظامی در ۱۲۸۵ش، احداث شد که در پایان جنگ جهانی اول، انگلیسی‌ها خطوط آن را جمع‌آوری کرده و به بصره بردند.<ref>«تاریخچة راه‌آهن در ایران»، وب‌سایت تین نیوز.</ref> در ۴ بهمن ۱۲۹۱ش، قرارداد احداث راه‌آهن [[جلفا]]–[[تبریز]] به‌طول ۱۴۷ کیلومتر و خط فرعی صوفیان تا شرفخانه واقع درساحل دریاچه ارومیه با ۵۲ کیلومتر طول، بین ایران و بانک استقراضی روسیه بسته شد<ref>فرح‌بخش و همکاران، «تحلیل تاثیر راه‌آهن به‌عنوان میراث صنعتی در ایران»، 1394ش، ص38.</ref> و در [[اردیبهشت]] ۱۲۹۵ش، افتتاح شد.<ref>«تاریخچة راه‌آهن در ایران»، وب‌سایت تین نیوز. </ref> 

دولت روسیه از این خط برای حمل‌ونقل نیروی نظامی، مهمات و خواروبار استفاده می‌کرد.<ref>سازمان اسناد و کتابخانة ملی، راه‌آهن در ایران (اسناد احداث راه‌آهن سراسری)، 1400ش، ص11-12.</ref> انگلستان در۱۲۹۷ش، برای پیشبرد اهداف خود، راه‌آهن هندوستان–[[ایران]] را احداث کرد. هدف از احداث این راه‌آهن تأمین احتیاجات نظامی بود. در۲۷ اسفند ۱۳۳۷ش، موافقت‌نامه‌ای بین ایران و پاکستان امضا شد و خط زاهدان–میرجاوه رسماً به دولت ایران تحویل داده شد.<ref>[http://«تاریخچة%20راه‌آهن%20در%20ایران»،%20وب‌سایت%20تین%20نیوز. «تاریخچة راه‌آهن در ایران»، وب‌سایت تین نیوز. ]</ref>

==دیدگاه‌ها دربارۀ احداث راه‌آهن در دوران ناصرالدین‌شاه==
با وجود آن‌که راه‌آهن عامل رونق اقتصادی، تأمین امنیت، برقراری پیوند تجاری ایران با جهان و زمینه‌ساز گسترش دانش در جامعه است،<ref>پاشازاده، «راه‌آهن و ترقی از نگاه اندیشمندان ایران عصر ناصرالدین شاه»، 1391ش، ص59.</ref> اما دربارۀ احداث بخش‌هایی از راه‌آهن ایران و انگیزه‌های پشت‌پردۀ آن، برخی صاحب‌نظران به مخالفت برخاستند؛ به‌طور مثال، لایحه احداث خط‌آهن خورموسی و بندرخرمشهر به بندر جز (بندرگز) با مخالفت امثال مصدق روبرو شد که اجرای چنین طرحی را در آن زمان، فاقد توجیه اقتصادی می‌دانستند.<ref>هدایت، خاطرات و خطرات، 1344ش، ص372. </ref> 

بعضی معتقد بودند که قصد دولت انگلستان از احداث خط‌‌‌آهن ایران از شمال به جنوب، استفادۀ نظامی علیه روسیه تزاری است<ref>[http://«نگاهی%20به%20تاریخ%20احداث%20راه‌آهن%20سراسری%20ایران%20از%20دوره%20قاجار%20تا%20پهلوی%20اول»،%20وب‌سایت%20مرکز%20بررسی%20اسناد%20تاریخی. «نگاهی به تاریخ احداث راه‌آهن سراسری ایران از دوره قاجار تا پهلوی اول»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.]</ref> و احداث راه‌آهن شرق به غرب، منافع ایرانیان را بیشتر و بهتر تأمین می‌کند؛<ref>[http://«رد%20پیشنهاد%20انگلیس%20توسط%20احمدشاه/%20ایران%20برای%20ساخت%20راه‌آهن%20باید%20از%20چند%20کشور%20اجازه%20می‌گرفت!»،%20خبرگزاری%20فارس. «رد پیشنهاد انگلیس توسط احمدشاه/ ایران برای ساخت راه‌آهن باید از چند کشور اجازه می‌گرفت!»، خبرگزاری فارس.]</ref> اما با وجود این دیدگاه، رضاشاه مسیر شمال–جنوب را برای احداث راه‌آهن انتخاب کرد.<ref>[http://«نگاهی%20به%20تاریخ%20احداث%20راه‌آهن%20سراسری%20ایران%20از%20دوره%20قاجار%20تا%20پهلوی%20اول»،%20وب‌سایت%20مرکز%20بررسی%20اسناد%20تاریخی. «نگاهی به تاریخ احداث راه‌آهن سراسری ایران از دوره قاجار تا پهلوی اول»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.]</ref> 

این در حالی است که روسیه تزاری، احداث خط‌آهن شمال-جنوب را زمینه‌ساز نفوذ بریتانیا از‌ استان‌های‌ جنوبی‌ به مناطق شمالی و تهدیدی برای منافع روسیه می‌انگاشت<ref>[http://کاظم%20بیگی،%20«مسیر%20راه‌آهن%20سراسری%20ایران%20چگونه%20تعیین%20شد»،%20وب‌سایت%20موسسة%20مطالعات%20و%20پژوهش‌های%20سیاسی. کاظم بیگی، «مسیر راه‌آهن سراسری ایران چگونه تعیین شد»، وب‌سایت موسسة مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref> و با احداث راه‌آهن در ایران مخالفت می‌کرد.<ref>[http://«تاریخچه%20راه‌آهن%20ایران»،%20پایگاه%20جامع%20تاریخ%20معاصر%20ایران. «تاریخچه راه‌آهن ایران»، پایگاه جامع تاریخ معاصر ایران.]</ref> از سوی دیگر، دولت انگلستان هم ساخت راه‌آهن در ايران را تسهیل‌گر حضور نیروهای روسیه در [[خلیج فارس|خليج فارس]] و سپس به مرز هندوستان می‌پنداشت<ref>[http://کاظم%20بیگی،%20«مسیر%20راه‌آهن%20سراسری%20ایران%20چگونه%20تعیین%20شد»،%20وب‌سایت%20موسسة%20مطالعات%20و%20پژوهش‌های%20سیاسی. کاظم بیگی، «مسیر راه‌آهن سراسری ایران چگونه تعیین شد»، وب‌سایت موسسة مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. ]</ref> و مسیر غرب به شرق را با منافع استعماری خویش سازگارتر ارزیابی می‌کرد.<ref>[http://«چرا%20ایران%20در%20دورة%20قاجار%20صاحب%20راه‌آهن%20نشد؟»،%20وب‌سایت%20پژوهشکدة%20تاریخ%20معاصر. «چرا ایران در دورة قاجار صاحب راه‌آهن نشد؟»، وب‌سایت پژوهشکدة تاریخ معاصر.]</ref> 

==راه آهن و اتصال ایران به کشورهای همسایه==
[[پرونده:راه‌آهن۱.jpg|alt=پل راه‌آهن خوی|بندانگشتی|پل راه‌آهن خوی؛ سازه ۴۵۰ متری بر فراز رودخانه قطور، نقطه اتصال حیاتی راه‌آهن ترانزیتی ایران و ترکیه به ایستگاه مرز رازی]]
امروزه راه‌آهن ایران به کشورهای روسیه، ترکیه، ارمنستان، جمهوری آذربایجان، گرجستان، ترکمنستان، افغانستان<ref>[http://«آخرین%20دستاوردهای%20ساخت%20راه‌آهن%20توسط%20ایران%20در%20کشورهای%20همسایه»،%20وب‌سایت%20تین%20نیوز. «آخرین دستاوردهای ساخت راه‌آهن توسط ایران در کشورهای همسایه»، وب‌سایت تین نیوز.]</ref> و عراق متصل است و در جابه‌جایی مسافر و توسعه [[گردشگری]] مذهبی و مبادلات تجاری نقش عمده‌ای دارد و موجب تحول در سبک زندگی مردم ‌شده است.<ref>[http://«راه%20اندازی%20خط%20راه‌آهن%20عراق%20و%20ایران»،%20وب‌سایت%20باشگاه%20خبرنگاران%20جوان. «راه اندازی خط راه‌آهن عراق و ایران»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

==کارکرد راه‌آهن==
راه‌آهن به‌عنوان یک سیستم حمل‌ونقل می‌تواند کلیه قطب‌های اجتماعی، اقتصادی، نظامی و کشاورزی را به یکدیگر وصل کرده و بیشترین حجم مسافر و کالا را با ضریب اطمینان بالا جابه‌جا کند.<ref>[http://«مهندسی%20راه‌آهن%20(تئوری%20و%20کاربرد)»،%20وب‌سایت%20ادارۀ%20انتشارات%20دانشگاه%20علم%20و%20صنعت%20ایران. «مهندسی راه‌آهن (تئوری و کاربرد)»، وب‌سایت ادارۀ انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.]</ref>

===کارکرد اقتصادی راه آهن===
برخی از کارکردهای اقتصادی راه‌آهن عبارتند از:

#کاهش هزینه‌ها؛
#كاهش مصرف انرژی؛
#افزايش درآمدزايی؛
#افزايش ارزش‌افزوده زمين؛
#كاهش هزينه خانوار؛
#افزايش اشتغال؛
#افزايش ثروت؛
#افزايش رفاه؛
#پايداري زيست‌محيطی؛<ref>مهتدي و همکاران، «توسعة پايدار ايستگاه راه‌آهن تهران با رويكرد توسعة حمل‌و‌نقل محور»، 1402ش، ص112.</ref>
#اتصال تجارت به تجارت، زمانی‌که شهرها و مراکز شهری به‌خوبی با هم مرتبط باشند، مردم تمایل بیشتری به سفر برای اهداف تجاری دارند.<ref>مقیمی و همکاران، «حرکت به سمت پایداری توسعۀ ایستگاه‌های راه‌آهن و فضاهای شهری پیرامون کریدورهای حمل‌و‌نقل ریلی (مطالعۀ تجارب بریتانیا)»، 1395ش، ص4.</ref>

===کارکرد سیاسی راه آهن===
بسیاری از کریدورهای ارتباطی به‌عنوان یک ابزار سیاسی نیز به‌کار می‌روند. همچنین راه‌آهن، می‌تواند در حوادث غیرمترقبه و یا پشتیبانی از جبهه‌های جنگ برای انتقال نیروهای نظامی و مجروحان و همچنین ادوات نظامی نقش ایفا کند.<ref>[http://«نقش‌آفرینی%20راه‌آهن%20لرستان%20در%208%20سال%20جنگ%20تحمیلی/%20تلاش‌های%20ناکام%20رژیم%20بعثی%20برای%20انسداد%20گلوگاه%20ریلی%20جنوب»،%20خبرگزاری%20فارس. «نقش‌آفرینی راه‌آهن لرستان در 8 سال جنگ تحمیلی/ تلاش‌های ناکام رژیم بعثی برای انسداد گلوگاه ریلی جنوب»، خبرگزاری فارس.]</ref>

===کارکردهای اجتماعی و فرهنگی راه آهن===
راه‌آهن موجب تحول در سبک زندگی مردم و فضای اجتماعی-فرهنگی جامعه شده است؛<ref>چاهیان، «طرح راه‌آهن و مجلس در دورة پهلوی اول»، 1390ش، ص72-95.</ref> خرده‌فرهنگ‌های ایرانی را به همدیگر نزدیک ‌کرده است.<ref>دیوسالار و همکاران، «تحول چشم‌انداز زیست و معیشت روستایی مازندران در دورة پهلوی اول»، 1398ش، ص166.</ref> در این چارچوب، احداث و توسعه راه‌آهن، کارکردهای اجتماعی و فرهنگی زیر را در پی دارد:

===='''افزايش عدالت اجتماعي'''====
شبکه‌های حمل‌و‌نقل با نزدیک‌کردن مراکز جمعیتی پراکنده به یکدیگر و به مراکز ارائۀ خدمات، موجب کاهش اختلافات فرهنگی اقوام ساکن در نقاط مختلف کشور و ارتقاء حس همبستگی و غرور ملی می‌شود.<ref>مقیمی و همکاران، «حرکت به سمت پایداری توسعۀ ایستگاه‌های راه‌آهن و فضاهای شهری پیرامون کریدورهای حمل‌و‌نقل ریلی (مطالعۀ تجارب بریتانیا)»، 1395ش، ص6.</ref>

===='''دسترسی آسان به زیرساخت‌های ‌اجتماعی'''====
راه‌آهن مردم را با زیرساخت‌های اجتماعی مانند مؤسسات آموزشی-فرهنگی، مراکز خرید شهر، امکانات تفریحی و اوقات فراغت و موقعیت‌های مهم ملی مرتبط می‌کند. همچنین دیدار اعضای خانواده را آسان‌تر کرده و اجتماعی‌شدن در جامعه را افزایش می‌دهد.<ref>مقیمی و همکاران، «حرکت به سمت پایداری توسعۀ ایستگاه‌های راه‌آهن و فضاهای شهری پیرامون کریدورهای حمل‌و‌نقل ریلی (مطالعۀ تجارب بریتانیا)»، 1395ش، ص7.</ref>

===='''همگرایی منطقه‌ای'''====
راه‌آهن در شکل‌گیری همگرایی، زمینه‌های تحکیم روابط، حرکت به‌سمت مناسبات فرهنگی و اجتماعی و ساختارهاي اقتصادی منطقه‌ای، می‌تواند نقش برجسته‌ای داشته باشد. این همگرایی با طراحی و بهره‌برداری از راه‌آهن شرق دریای خزر یا همان راه‌آهن ایران-ترکمنستان-قزاقستان نمود قابل توجهی پیدا کرده است.<ref>زهرانی و همکاران، «جایگاه راه‌آهن شرق دریای خزر در همگرایی منطقه‌ای ایران با آسیای مرکزی»، 1394ش، ص94.</ref> این راه‌آهن با ایجاد زیربناهای اقتصادی، تولیدی و تجاری موجبات توسعه منطقه‌ای و تحکیم روابط دوستانه کشورهای همسایه را فراهم می‌کند.<ref>حیدری، «چشم‌انداز توسعة پایدار شرق ایران»، 1384ش، ص54.</ref> 

همچنین رئیس‌جمهور وقت ایران، افتتاح راه‌آهن خواف–هرات را رویدادی تاریخی در روابط ایران و افغانستان توصیف کرد که پیوند دل‌ها، ‌اندیشه‌ها و فرهنگ‌ها، رفتار و تلاش‌ها را مستحکم‌تر می‌کند.<ref>[http://«افتتاح%20راه‌آهن%20خواف–هرات%20گام%20بزرگ%20برای%20جهش%20اقتصادی%20است»،%20وب‌سایت%20اطلاعات%20روز. «افتتاح راه‌آهن خواف–هرات گام بزرگ برای جهش اقتصادی است»، وب‌سایت اطلاعات روز.]</ref> با اجرای این طرح روابط فرهنگی و اقتصادی بین این کشورها گسترش خواهد یافت،<ref>[http://روحانی،%20«اولین%20راه‌آهن%20ایران–افغانستان%20افتتاح%20شد؛%20دو%20کشور%20خواب%20اتصال%20منطقه‌ی%20را%20می‌بینند»،%20وب‌سایت%20روزنامۀ%20اطلاعات%20روز. روحانی، «اولین راه‌آهن ایران–افغانستان افتتاح شد؛ دو کشور خواب اتصال منطقه‌ی را می‌بینند»، وب‌سایت روزنامۀ اطلاعات روز.]</ref> زمینه [[گردشگری]] زیارتی و تفریحی  فراهم شده<ref>یادگاری، «ایران در مسیر تجارت ترانزیتی کشورهای منطقه»، ۱۳۹۹ش. </ref> و موجب تحول در سبک زندگی مردم می‌شود.<ref>[http://آخوندی،%20«اقدامات%20بسیار%20بزرگی%20در%20حوزة%20ریل%20باری%20و%20مسافری%20انجام%20شده%20است»،%20وب‌سایت%20پایگاة%20اطلاع‌رسانی%20دولت. آخوندی، «اقدامات بسیار بزرگی در حوزة ریل باری و مسافری انجام شده است»، وب‌سایت پایگاة اطلاع‌رسانی دولت.]</ref>

===='''توسعۀ گردشگری'''====
[[پرونده:راه‌آهن.jpg|جایگزین=مسیر راه‌آهن شمال در البرز معروف به سه خط طلایی، حدفاصل ایستگاه گدوک تا ورسک|بندانگشتی|مسیر راه‌آهن شمال در البرز معروف به سه خط طلایی، حدفاصل ایستگاه گدوک تا ورسک]]
راه‌آهن نقش مهمی در توسعه گردشگری دارد و به مردم امکان می‌دهد که مکان های جدید را کشف کنند و فرهنگ‌های مختلف را تجربه کنند.<ref>[http://«حمل‌و‌نقل%20چیست%20و%20چرا%20در%20زندگی%20ما%20اهمیت%20دارد؟»،%20وب‌سایت%20ایزی%20حمل. «حمل‌و‌نقل چیست و چرا در زندگی ما اهمیت دارد؟»، وب‌سایت ایزی حمل.]</ref> در سال‌‎های اخیر مسافرت با قطار مورد استقبال عموم مردم قرار گرفته است. در ۱۴۰۱ش، تعداد ۲۹ میلیون مسافر از طریق ناوگان حمل‌ونقل ریلی کشور جابه‌جا شده‌اند.<ref>[http://«جابجایی%20مسافر%20از%20طریق%20ناوگان%20ریلی%20به%20۲۹%20میلیون%20نفر%20رسید»،%20وب‌سایت%20وزارت%20راه%20و%20شهرسازی. «جابجایی مسافر از طریق ناوگان ریلی به ۲۹ میلیون نفر رسید»، وب‌سایت وزارت راه و شهرسازی.]</ref> این آمار در نیمه نخست ۱۴۰۲ش، با عبور از مرز ۱۶ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر، از رشد ۱۰درصدی نسبت به ۱۴۰۱ش، حکایت دارد.<ref>[http://«رکورد%20۶%20ماهه%20جابه‌جایی%20مسافر%20ریلی%20شکسته%20شد»،%20خبرگزاری%20جمهوری%20اسلامی. «رکورد ۶ ماهه جابه‌جایی مسافر ریلی شکسته شد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> 
==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
*«آخرین دستاوردهای ساخت راه‌آهن توسط ایران در کشورهای همسایه»، وب‌سایت تین نیوز، تاریخ درج مطلب: ۵ آبان‌ ۱۳۹۹ش.
*آخوندی، عباس، «اقدامات بسیار بزرگی در حوزة ریل باری و مسافری انجام شده است»، پایگاه اطلاع‌رسانی دولت، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اسفند ۱۳۹۶ش.
*«افتتاح راه‌آهن خواف–هرات گام بزرگ برای جهش اقتصادی است»، وب‌سایت اطلاعات روز، تاریخ درج مطلب: ۲۰ قوس ۱۳۹۹ش.
*پاشازاده، غلامعلی، «راه‌آهن و ترقی از نگاه اندیشمندان ایران عصر ناصرالدین شاه» پژوهش‌هاي تاریخی، شمارة چهارم، زمستان ۱۳۹۱ش.
*«تاریخچة راه‌آهن در ایران»، وب‌سایت تین نیوز، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۴۰۱ش.
*«تاریخچة راه‌آهن ایران»، پایگاه جامع تاریخ معاصر ایران، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
*«جابجایی مسافر از طریق ناوگان ریلی به ۲۹ میلیون نفر رسید»، وب‌سایت وزارت راه و شهرسازی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اسفند ۱۴۰۱ش.
*چاهیان، علی‌اصغر، «طرح راه‌آهن و مجلس در دورة پهلوی اول»، اسناد بهارستان، برگزیدة مقالات دومین نشست تخصصی تاریخ مجلس، ۱۳۹۰ش.
*«چرا ایران در دورة قاجار صاحب راه‌آهن نشد؟»، وب‌سایت پژوهشکدة تاریخ معاصر، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۳۹۵ش.
*«حمل‌و‌نقل چیست و چرا در زندگی ما اهمیت دارد؟»، وب‌سایت ایزی حمل، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۲ش.
*دیوسالار، مهرداد و همکاران، «تحول چشم‌انداز زیست و معیشت روستایی مازندران در دورة پهلوی اول»، مجلة تاریخ و تمدن اسلامی، شمارة سی، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ش.
*«راه اندازی خط راه‌آهن عراق و ایران»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن‌ ۱۴۰۱ش.
*«رد پیشنهاد انگلیس توسط احمدشاه/ ایران برای ساخت راه‌آهن باید از چند کشور اجازه می‌گرفت!»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مهر ۱۳۹۸ش.
*«رکورد ۶ ماهه جابه‌جایی مسافر ریلی شکسته شد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۴۰۲ش.
*روحانی، واجد، «اولین راه‌آهن ایران–افغانستان افتتاح شد؛ دو کشور خواب اتصال منطقه‌ی را می‌بینند»، وب‌سایت اطلاعات روز، تاریخ درج مطلب: ۲۰ قوس ۱۳۹۹ش.
*زهرانی، مصطفی و همکاران، «جایگاه راه‌آهن شرق دریای خزر در همگرایی منطقه‌ای ایران با آسیای مرکزی»، مجلة مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شمارة ۸۹ ، بهار ۱۳۹۴ش.
*سازمان اسناد و کتابخانة ملی، راه‌آهن در ایران (اسناد احداث راه‌آهن سراسری)، سازمان اسناد و کتابخانة ملی جمهوری اسلامی ایران، مهرماه ۱۴۰۰ش.
*فرح‌بخش، مرتضی و همکاران، «تحلیل تاثیر راه‌آهن به‌عنوان میراث صنعتی در ایران»، نشریة هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، شمارة ۴، زمستان ۱۳۹۴ش.
*کاظم بیگی، محمدعلی، «مسیر راه‌آهن سراسری ایران چگونه تعیین شد»، وب‌سایت موسسة مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۳۹۹ش.
*کرزن، جورج ناتانیل، ایران و قضیة ایران، ترجمة غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، علمی و فرهنگی ایران، ۱۳۸۷ش.
*«مسیر بندر انزلی به پیربازار و رشت، اولین و قدیمی‌ترین راه‌آهن کشور/عکس»، وب‌سایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آذر ۱۳۹۴ش.
*مقیمی، مهدی و همکاران، «حرکت به سمت پایدا ی توسعۀ ایستگاه‌های راه‌آهن و فضاهای شهری پیرامون کریدورهای حمل و نقل ریلی (مطالعۀ تجارب بریتانیا)»، دومین همایش شهرسازی ریل پایه، ۱۳۹۵ش.
*مکملی، محمدکاظم، تاریخ جامع راه‌آهن، تهران، راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۷۹ش.
*مهتدي، محمدمهدی و همکاران، «توسعة پايدار ايستگاه راه‌آهن تهران با رويكرد توسعة حمل و نقل محور»، فصلنامة علمي جاده، شماره ۱۱۶، پاييز ۱۴۰۲ش.
*«مهندسی راه‌آهن (تئوری و کاربرد)»، وب‌سایت اداره انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۲ش.
*«نقش‌آفرینی راه‌آهن لرستان در ۸ سال جنگ تحمیلی/ تلاش‌های ناکام رژیم بعثی برای انسداد گلوگاه ریلی جنوب»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۷ مهر ۱۳۹۳ش.
*«نگاهی به تاریخ احداث راه‌آهن سراسری ایران از دورة قاجار تا پهلوی اول»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۴۰۱ش.
*هدایت، مهدی‌قلی‌خان، خاطرات و خطرات، کتاب‌فروشی زوار، چاپ دوم، ۱۳۴۴ش.
*یادگاری، سهیلا، «ایران درمسیر تجارت ترانزیتی کشورهای منطقه»، روزنامة ایران، شمارة ۷۵۱۳، ۲۰ آذر ۱۳۹۹ش.
{{پایان منابع}}