نمایش مبدأ برای رزق

[[پرونده:رزق.png|جایگزین=سوره شوری آیه ۱۹|بندانگشتی|سوره شوری آیه ۱۹]]
'''رزق؛''' بهره مادی و معنوی خدادادی به انسان.

رزق در [[فرهنگ اسلامی]] مفهومی فراگیر است که به هر [[نعمت]] و بهره مادی یا معنوی مانند [[ثروت]]، [[سلامتی]]، [[دانش]]، [[خانواده]] و [[هدایت]] اطلاق می‌شود که از سوی [[خداوند]] به [[انسان]] می‌رسد. [[قرآن]]، خداوند را به عنوان [[رازق]] و روزی‌بخش حقیقی معرفی می‌کند که [[روزی]] را بر اساس [[حکمت]] خود تقسیم می‌نماید. این باور که رزق مقدر و تضمین‌شده است، تأثیرات عمیقی بر [[سبک زندگی]] و [[اخلاق اجتماعی]] دارد؛ از کاهش اضطراب معیشت و تقویت [[قناعت]] گرفته تا بهبود [[اخلاق کسب‌وکار]]، ترغیب به [[نیکوکاری]] و حتی [[فرزندآوری]]. [[آموزه‌های دینی]] عواملی مانند تلاش برای [[لقمه حلال]]، [[صدقه]]، [[صله‌رحم]] و [[شکرگزاری]] را باعث [[برکت]] و [[افزایش روزی]] می‌دانند، در حالی که اعمالی چون [[حرام‌خواری]] و [[قطع رحم]] از عوامل کاهش آن شمرده می‌شوند. این نگاه، رزق را صرفاً یک مفهوم اقتصادی ندانسته، بلکه آن را به‌عنوان عاملی برای [[آرامش]]، [[رشد معنوی]] و [[انسجام اجتماعی]] در زندگی فردی و جمعی [[مسلمانان]] مطرح می‌سازد.

== تعریف رزق ==
واژه عربی [[رزق]] به‌معنای روزی، بهره، جیره و هر چیزی است که انسان از آن نفع می‌برد.<ref>[https://vajehyab.com/?q=رزق&d= وب‌سایت واژه‌یاب، ذیل واژۀ رزق.]</ref> در [[فرهنگ دینی]]، رزق به بخشش و روزیِ خدادادی گفته می‌شود؛ این مفهوم به [[خوراک]] و دارایی مادی محدود نبوده و شامل هر سودی می‌شود که به انسان می‌رسد. در فرهنگ اسلامی، تمام [[نعمت]]‌ها و امکانات [[زندگی]] مانند ثروت، مقام، خانواده، [[زیبایی]]، دانش، مهارت و مانند آنها از مصادیق رزق هستند.<ref>طباطبایی، ترجمهٔ تفسیر المیزان، 1374ش، ج3، ص214.</ref> در فرهنگ عمومی و گفتار روزمرهٔ ایرانیان نیز روزی و قسمت، نزدیک‌ترین معادل‌های معنایی رزق هستند.

=== مفهوم دینی رزق ===
[[پرونده:رزق۲.jpg|جایگزین=حکاکی آیه «و من یتق الله» روی انگشتر|بندانگشتی|حکاکی آیه «و من یتق الله» جهت افزایش رزق بر روی انگشتر]]
در [[قرآن]]، رزق دربارهٔ خوراک،<ref>سورهٔ بقره، آیهٔ 233؛ سورهٔ کهف، آیهٔ 19.</ref> بهره‌مندی از قرآن،<ref>سورهٔ واقعه، آیهٔ 82.</ref> [[باران]]،<ref>سورهٔ غافر، آیهٔ 13.</ref> نعمت‌های طبیعی، [[هدایت]]، [[علم]]<ref>سورهٔ هود، آیهٔ 88.</ref> و بهرهٔ اخروی<ref>سورهٔ آل‌عمران، آیهٔ 169.</ref> به‌کار رفته است. در فرهنگ دینی، برکت، به معنای بهره‌وری و سودمندی رزق، مفهوم مکمل رزق است؛ ممکن است مقدار رزق ثابت باشد، اما با [[ایمان]]، درستکاری و [[انفاق]]، اثر و ماندگاری آن در قالب برکت، چند برابر می‌شود.<ref>[https://www.shabestan.news/news/869457/چگونگی-تأثیر-میزان-درآمد-و-رزق-و-روزی-در-زندگی-انسان «چگونگی تأثیر میزان درآمد و رزق و روزی در زندگی انسان»، خبرگزاری شبستان.]</ref> رزق در پرتو این مفهوم دینی، مایهٔ آرامش در معیشت، برکت، [[تحکیم خانواده|استحکام خانواده]] و [[سلامت اجتماعی]] است. در مقابل، نظام سکولار بر درآمد تکیه می‌کند که محصول رقابت، سرمایه، مهارت و قانون عرضه و تقاضا است و آن را به قدرت تولید و [[مصرف]] فرو می‌کاهد.<ref>میرعباسی، حمید، «تحلیل دو مفهوم رزق و مصرف براساس نظر اسلام (با تأکید بر مفاهیم صحیفه سجادیه)»، بی‌تا، ص299-305.</ref>

== اقسام رزق ==
در آموزه‌های اسلامی، رزق به اقسام گوناگون تقسیم شده است:
* '''رزق مطلوب و طالب''':<ref>حرعاملی، وسائل الشیعه، 1416ق، ج17، ص47.</ref> رزق مطلوب آن است که انسان در پی آن می‌رود و برای به‌دست آوردنش تلاش می‌کند، اما رزق طالب، خود به سوی انسان می‌آید و روزی تضمین‌شده‌ای است که حتماً به انسان می‌رسد.<ref>[https://www.manaviyat.ir/مروری-بر-انواع-رزق-در-آموزه‌های-دینی-2/ فعالی، «مروری بر انواع رزق در آموزه‌های دینی»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی هنری سبک زندگی آل‌یاسین.]</ref> براساس سخن [[حضرت محمد]] همان‌گونه که [[مرگ]] انسان را می‌طلبد، روزی نیز در پی انسان است و او را می‌طلبد.<ref>شعیری، جامع الأخبار، بی‌تا، ص108.</ref>
* '''رزق مادی و معنوی''': رزق مادی شامل مواردی مانند [[خوراک]]، [[پوشاک]]، [[مسکن]] و [[سلامت]] است و رزق معنوی شامل اموری مانند ایمان، علم، هدایت و [[قرب الهی]] است.<ref>[https://rahtoosheh.dte.ir/article_67663_e8aa16728e290ff1a3dc8ffe78ae3141.pdf «رزق و روزی در آیات و روایات، اقسام و ویژگی‌های رزق و روزی»، 1398ش، ص75-78.]</ref>
* '''رزق حلال و حرام''': [[روزی حلال|رزق حلال]] آن است که از راه درست و مشروع به دست آید و رزق حرام آن است که از طریق نادرست و نامشروع، تحصیل شود.<ref>[https://quran.isca.ac.ir/fa/Article/Detail/10846/رزق-و-رزاق-از-دیدگاه-قرآن فولادگر، «رزق و رزاق از دیدگاه قرآن»، وب‌سایت پرتال جامع علوم و معارف قرآن.]</ref> رزق مادی می‌تواند [[حلال]] و طیب یا [[حرام]] و خبیث باشد، اما رزق معنوی همواره حلال است.<ref>جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، 1389ش، ج13، ص619.</ref>
* '''رزق عام و خاص''': رزق عام، عطیه‌ای الهی است که همهٔ موجودات را در بقای هستی یاری می‌دهد و رزق خاص، فقط به بندگان خالص خداوند می‌رسد.<ref>[https://rjqk.atu.ac.ir/article_5558.html جدیدی، احمد، «رزق و روزی در قرآن و روایات»، 1390ش، ص49.]</ref>
* '''رزق دنیوی و اخروی'''.<ref>[https://im.ihu.ac.ir/article_201787.html باقری، مصباح الهدی و دیگران، «تبیین جایگاه سنت رزق و اعتقاد به آن در کسب و کار از دیدگاه قرآن کریم»، 1392ش، ص267.]</ref>

== رازق بودن خدا ==
[[پرونده:رزق۱.jpg|جایگزین=کاشی با طرح هو الرزاق |بندانگشتی|کاشی با طرح هو الرزاق ]]
آیات قرآن، [[خدا]] را رازق و بهترین رازق می‌خواند<ref>سورهٔ هود، آیهٔ 6؛ سورهٔ ذاریات، آیهٔ 58.</ref> و تأکید می‌کند که توزیع روزی در جهان تابع حکمت و نظام اسباب است<ref>سورهٔ زخرف، آیهٔ 32.</ref> و تنگی یا وسعت رزق به اراده و حکمت خدا بستگی دارد.<ref>سورهٔ اسراء، آیهٔ 30؛ سورهٔ رعد، آیهٔ 26؛ سورهٔ قصص، آیهٔ 82.</ref> افزون بر این، تحقق روزی مقدّر الهی، در گروی سعی و تلاش [[انسان]] است.<ref>سورهٔ نجم، آیهٔ 39.</ref>

=== افزایش رزق ===
[[مسلمان|مسلمانان]] در چارچوب فرهنگ دینی خود باور دارند که روزی از سوی خدا مقدر می‌شود. بر این اساس، ایرانیان باور دارند که «روزی‌رسان خدا است» و [[مهمان]]، روزی‌اش را با خود می‌آورد. آنها هنگام افزایش نعمت و روزی نیز یکدیگر را به مفهوم اسلامی [[برکت]]، توجه می‌دهند. باور به رزاق‌بودن خدا و مقدر بودن رزق، سبب توجه به رفتارهایی مانند [[دعای سفره]]، شکر الهی، [[قناعت]]، [[میانه‌روی]] و اجتناب از [[اسراف]] می‌شود. این انگاره‌های شناختی دربارهٔ رزق، برآمده از آموزه‌های [[اسلام|دین اسلام]] است. در سخن پیشوایان دین اسلام، تلاش برای کسب [[روزی حلال]] به‌مثابهٔ [[جهاد]] در راه خدا است.<ref>مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج100، ص17.</ref> همچنین [[خوش‌خلقی]] با خانواده،<ref>مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج71، ص104.</ref> [[توبه]] از [[گناه]]،<ref>مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج90، ص277.</ref> پرهیز از [[حرص]]،<ref>مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج73، ص314.</ref> [[صله رحم|صلهٔ رحم]]<ref>حرعاملی، وسائل الشیعه، 1416ق، ج15، ص347.</ref> و اطعام فقیران،<ref>حرعاملی، وسائل الشیعه، 1416ق، ج16، ص331.</ref> از عوامل افزایش رزق بوده و [[زنا]]،<ref>حرعاملی، وسائل الشیعه، 1416ق، ج20، ص311.</ref> [[دروغ]]، [[حرام‌خواری]]،<ref>مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج75، ص256.</ref> [[بدخلقی]]،<ref>آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، 1410ق، ص592.</ref> پرداخت نکردن [[زکات]]<ref>مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج70، ص372.</ref> و [[خیانت در امانت]]<ref>مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج74، ص149.</ref> از عوامل کاهش روزی شمرده شده‌اند.

=== پیامدهای باور به رازق بودن خدا ===
[[پرونده:رزق۳.png|جایگزین=مرشد چلویی - غذای نسیه|بندانگشتی|تصویری از مرشد چلویی که به مشتریان غذای نسیه و وجه دستی می‌داد]]
* '''مدیریت اضطراب''': باور به رزاقیت خدا، تنظیم‌کنندهٔ سلامت روانیِ انسان است و تحمل و [[تاب‌آوری]] آدمی را افزایش می‌دهد. بسیاری از مردم با انگارهٔ «هرکه را خلق کرده، روزی‌اش را هم داده»، فشار روانی فقر را در معیشت خویش مدیریت می‌کنند. پرهیز از [[حسادت]] به رزق دیگران و اعتماد به رزق مقدر، به ایجاد تعادل روانی کمک می‌کند.<ref>[https://www.quraniimed.com/?_action=article&au=1397268&_au=هادوی%20کاشانی،%20اصغر محمدجعفری، رسول و دیگران، «نقش جهان‌بینی توحیدی در رزق برای دستیابی به سلامت روان از منظر نهج‌البلاغه»، 1401ش، ص18.]</ref>
* '''بهبود اخلاق کسب‌وکار''': [[فرهنگ کار]] و تلاش ایرانیان با ارزش‌هایی چون قناعت، درستکاری، انصاف، پرهیز از حرص، پرهیز از کسب حرام و رعایت [[حق الناس|حق مردم]] گره خورده است. این ارزش‌ها از آموزه‌های دینی سرچشمه گرفته اما در عمل اجتماعی مردم نیز تجسم یافته و بخشی از «اخلاق بازار» ایرانی شده است.
* '''نیکوکاری''': ایرانیان [[انفاق]] و دستگیری از نیازمندان را باعث گشایش روزی می‌دانند. بسیاری از خانواده‌ها بخشی از درآمد خود را با انگیزهٔ برکت، خرج امور خیر می‌کنند.
* '''فرزندآوری''': [[ایرانیان]] باور دارند که [[فرزند]] با روزی خود به دنیا می‌آید. این انگاره، [[ترس]] از [[فقر]] را که مانع [[فرزندآوری]] است، کم‌رنگ می‌کند.<ref>[https://marefatefarhangi.nashriyat.ir/node/548 چراغی کوتیانی، «دلالت‌های جمعیت‌شناختی باور به رزاقیت الهی با تکیه بر آموزه‌های دینی»، 1402ش، ص78.]</ref>
* '''ساماندهی رفتار اقتصادی''': در [[فرهنگ ایرانی]]، کارکردن، شرط جریان‌یافتن روزی است. کاسب‌های بسیاری از کم‌فروشی پرهیز می‌کنند، زیرا معتقدند حرام، برکت را می‌برد. [[قرض‌الحسنه]]، [[نسیه‌دادن]] به مشتری آشنا یا نذری‌دادن نیز بر این باور استوار است که «کمک‌کردن، رزق را کم نمی‌کند». این باور در تصمیم‌های خانوادگی نیز دیده می‌شود؛ چنان‌که هنگام فرزندآوری گفته می‌شود «بچه رزقش را با خودش می‌آورد». در سطح کلان نیز تلاش برای خودکفایی با این فهم فرهنگی همراه است که «رزق جامعه باید از تلاش خودش بیاید».<ref>محمدعلی زاده، ابوالحسن، «مفهوم رزق و نقش آن در مدیریت براساس آموزه‌های قرآنی»، 1399ش، ص115.</ref>

=== تفاوت در رزق ===
از منظر آموزه‌های اسلامی، تفاوت انسان‌ها در بهره‌مندی از رزق و روزی، امری حکیمانه و برخاسته از تدبیر الهی است<ref>سورهٔ شوری، آیهٔ 27.</ref> تا [[نظم اجتماعی]] بر پایهٔ نیاز متقابل انسان‌ها، برقرار باشد. افزون بر این، تفاوت در روزی، زمینه‌ای برای آزمایش و [[رشد انسان]] است تا میزان [[شکر]]، [[صبر]] و [[توکل]] او آشکار شود. گاه نیز گسترش رزق، نوعی ابتلا یا مجازات الهی است و در مقابل آن، تنگی رزق می‌تواند عامل حفظ انسان از طغیان و غرور باشد.<ref>[https://www.porseman.com/article/تفاوت-رزق-و-روزي-ها/105443 «تفاوت رزق و روزی‌ها»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref>

== رزق در زبان و ادب فارسی ==
در [[زبان فارسی|زبان]] و ادب فارسی، مفهوم رزق با شبکه‌ای از مضامین [[اخلاق|اخلاقی]] و معنوی پیوند خورده و شاعران پارسی‌گوی از این منظر به مفهوم رزق پرداخته‌اند.
{{شعر جدید
  | شاعر =[[حافظ]]
  | متن =
حافظ قلمِ شاهِ جهان مُقسِمِ رزق است\\از بهرِ معیشت مکن اندیشهٔ باطل<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh304 حافظ، غزل شمارۀ 304، وب‌سایت گنجور.]</ref>
  }}

  {{شعر جدید
  | شاعر =[[مولانا]]
  | متن =
بن هر بیخ و گیاهی خورد از رزق الهی\\همه وسواس و عقیله دلِ بیمار تو دارد<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh758 مولانا، غزل شمارۀ 758، وب‌سایت گنجور.]</ref>
  }}

  {{شعر جدید
  | شاعر =[[سعدی]]
  | متن =
ز دنیا بخش ما غم‌خوردن آمد\\نشاید خوردن الا رزقِ مقسوم<ref>[https://ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh428 سعدی، غزل شمارۀ 428، وب‌سایت گنجور.]</ref>
  }}

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* قرآن کریم.
* باقری، مصباح الهدی و دیگران، «تبیین جایگاه سنت رزق و اعتقاد به آن در کسب و کار از دیدگاه قرآن کریم»، نشریهٔ مدیریت اسلامی، شمارهٔ ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۲ش.
* «تفاوت رزق و روزی‌ها»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۳ خرداد ۱۳۸۹ش.
* جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، اسراء، ۱۳۸۹ش.
* جوادی آملی، عبدالله، توحید در قرآن، قم، اسراء، ۱۳۸۳ش.
* چراغی کوتیانی، اسماعیل، «دلالت‌های جمعیت‌شناختی باور به رزاقیت الهی با تکیه بر آموزه‌های دینی»، نشریهٔ معرفت، شمارهٔ ۵۶، پاییز ۱۴۰۲ش.
* «چگونگی تأثیر میزان درآمد و رزق و روزی در زندگی انسان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ آذر ۱۳۹۸ش.
* حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۶ق.
* «راه‌های افزایش رزق و روزی»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ تیر ۱۳۹۷ش.
* «رزق و روزی در آیات و روایات، اقسام و ویژگی‌های رزق و روزی»، نشریهٔ ره‌توشهٔ راهیان نور، ۱۳۹۸ش.
* شعیری، محمد بن محمد، جامع الأخبار، نجف أشرف، المطبعة الحیدریة، بی‌تا.
* طباطبایی، محمدحسین، ترجمهٔ تفسیر المیزان، ترجمهٔ محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴ش.
* «عوامل و موانع برکت در زندگی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مرداد ۱۴۰۳ش.
* فعالی، محمدتقی، «مروری بر انواع رزق در آموزه‌های دینی»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی هنری سبک زندگی آل‌یاسین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
* فولادگر، «رزق و رزاق از دیدگاه قرآن»، وب‌سایت پرتال جامع علوم و معارف قرآن، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۳۸۹ش.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
* محمدجعفری، رسول و دیگران، «نقش جهان‌بینی توحیدی در رزق برای دستیابی به سلامت روان از منظر نهج‌البلاغه»، نشریهٔ قرآن و طب، شمارهٔ ۱۸، بهار ۱۴۰۱ش.
* محمدعلی زاده، ابوالحسن، «مفهوم رزق و نقش آن در مدیریت براساس آموزه‌های قرآنی»، پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، مؤسسهٔ آموزش عالی طلوع مهر، ۱۳۹۹ش.
* «موانع افزایش رزق و روزی»، وب‌سایت مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
* وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۶ مهر ۱۴۰۴ش.
* وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۴ آبان ۱۴۰۴ش.
* «یازده عامل کاهش رزق و روزی»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۱ مرداد ۱۳۹۴ش.
{{پایان منابع}}