نمایش مبدأ برای زن مسلمان

[[پرونده:زن مسلمان۴.jpg|جایگزین=زنان فعال مسلمان در اجلاس «زن هزاره سوم» در مسجد جامع مسکو روسیه|بندانگشتی|زنان فعال مسلمان در اجلاس «زن هزاره سوم» در مسجد جامع مسکو روسیه]]
'''{{درشت|زن مسلمان}}'''؛ زن معتقد و پای‌بند به آموزه‌های دین اسلام.

آموزه‌های اسلامی، زن را انسان مستقلی معرفی کرده است که هرگاه به ویژگی‌های معنوی و ایمانی آراسته شود، الگوی شایسته‌ای برای هم‌نوعان خواهد بود. [[قرآن]] با تأکید بر تفاوت‌های جنسیتی زن و مرد، ملاک برتری را فقط در تقوا دانسته است؛ زیرا انسان، چه زن و چه مرد، موجودی است که زمینه گرایش به خیر و شر در او وجود دارد و بهره‌مندی از تقوا می‌تواند او را به‌سوی عوامل خیر سوق دهد و مقاومت او در برابر عوامل شرّ را بیفزاید.

==جایگاه زن در جامعهٔ جاهلی==
در عصر جاهلیت، زن را مخلوقی برزخی بین حیوان و انسان می‌دانستند که تکثیر نسل و خدمت به مرد، تنها کارکرد او به‌شمار می‌رفت.<ref>وبون، تمدن اسلام و عرب،1334ش، ص513.</ref>

===پوشش زن در جامعهٔ جاهلی===
در دوران جاهلیت قسمتی از بدن زنان با لباس پوشیده شده و قسمتی از سر و بدن آنان از جمله؛ گردن، گوش، سینه، دست و پای زن معمولاً بدون پوشش بود. برخی زنان بر پای خود، خلخال‌های متصل به زنگوله داشتند که با عبور مردان این زنگوله‌ها را تکان می‌دادند.<ref>سیوطی، الدر المنثور،1414ق، ج6، ص186.</ref>

===ازدواج در جامعهٔ جاهلی===
پیش از [[اسلام]]، [[چندهمسری مرد|چندهمسری]] با هدف تأمین معاش زن یا استحکام جایگاه سیاسی و اجتماعی مرد، کاملاً رایج بود. [[دختر]] در انتخاب همسر، آزاد نبود و بسیاری از پدران، دختر خود را به [[ازدواج]] هر یک از [[جوانی|جوانان]] قبیله که بهای عروس را می‌پرداخت، درمی‌آوردند.<ref>دورانت، 1366ش، ج4، ص202.</ref> گاهی دختر را قبل از تولد، شوهر می‌دادند.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1379ش، ص56.</ref>

===طلاق در جامعهٔ جاهلی===
زن با مرگ همسر یا با [[طلاق]]، تا یک‌سال حق ازدواج نداشت تا وضعیت [[بارداری]] او مشخص شود.<ref>حوفی، الحیاة العربیه من الشعر الجاهلی، 1954م، ص221.</ref>

===مهریه زن در جامعهٔ جاهلی===
پیش از اسلام [[مهریه]] را بهای زن می‌دانستند و حقی را به نام [[شیربها]] تعیین می‌کردند که شوهر باید به خانوادهٔ دختر، پرداخت می‌کرد. بیشتر اعراب مهریه عروس را با اهدای [[شتر]]، پرداخت می‌کردند.<ref>حتی، تاریخ عرب،1366ش، ص30.</ref>

===ارث زن در جامعهٔ جاهلی===
در دوران پیش از اسلام، زنان از ارث بی‌بهره بودند و با فوت [[پدر]] یا همسر، ارثی به زن نمی‌رسید.<ref>ابن‌اثیر، اسدالغابهٔ فی معرفهٔ الصحابه، 1964ق، ج، ص 418.</ref>

==جایگاه زنان در اسلام==
===زن در خطابات الهی===
آیات [[قرآن]]، ارزش‌ها و ضدارزش‌ها را مذکر و مؤنث ندانسته و بدن را موصوف آن‌ها قرار نداده است.<ref>جوادی آملی، زن در آینه جلال و جمال، 1375ش، ص79-78.</ref> جنسیت و نژاد در بیان قرآن از فضایل و رذایل انسانی شمرده نشده و تقوای الهی محور اصلی آن معرفی شده است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/2681/سیماى-زن-در-خطاب-هاى-قرآن پارسانیا، «سیمای زن در خطاب‌های قرآن»، 1384ش.]</ref> دخالت [[جنسیت]] در خطابات قرآن، به صراحت توسط خود قرآن نفی شده<ref>سوره آل‌عمران، آیه 195.</ref> و در مواردی که از ضمیر مذکر برای بیان پیام استفاده شده بلافاصله برای دفع توهم دخالت جنسیت، آن را نفی کرده است.<ref>سوره نحل، آیه 79.</ref>

===خلیفة اللهی زن===
آیت‌الله جوادی آملی معتقد است، زمانی که خداوند با تعلیم اسماء الهی به آدم<ref>سوره بقره، آیه 31.</ref> او را به‌عنوان [[معلم]] و جانشین خود به فرشتگان معرفی کرد، شخص آدم خلیفه نشد بلکه مقام آدمیت و شخصیت انسانی، خلیفه شد. از این منظر، جان آدمی بدون لحاظ جنسیت، هدف تعیلم اسماء الهی است.<ref>جوادی آملی، زن در آینه جلال و جمال، 1375ش، ص114.</ref>

===پوشش زن در اسلام===
[[قرآن]] پوشیدگیِ زن را موجب امنیت او و شناخته‌شدن به پاکی و [[عفت]] دانسته است.<ref>سوره احزاب، آیه 59.</ref> گسترهٔ پوشش زن در [[فقه اسلامی]]، شامل تمام بدن به‌جز گردی صورت و دستان تا مچ است.<ref>مطهری، مجموعه آثار، 1385ش، ج19، ص508.</ref>

===مهریه زن در اسلام===
در قرآن از مهریه با مفهوم «صِداق»، «نِحلة» و «حق» یاد شده و دریغ کردن مهریه از زن را ظلم دانسته است.<ref>سوره نساء، آیه 4.</ref> مهریه در فرهنگ اسلامی، [[هدیه|هدیه‌ای]] از طرف مرد بوده و هم‌تراز ارزش و بهای زن نیست. مهریه، سنتی کهن بوده و [[اسلام]] آن را پذیرفته است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج4، ص169.</ref>

===نفقه زن در اسلام===
[[نفقه]] در اصطلاح فقه و حقوق اسلامی، هزینهٔ خوراک، پوشاک، مسکن و اثاث منزل زن متناسب با توانایی شوهر است.<ref>جعفری لنگرودی، ترمینولوژی حقوقی، 1394ش، ص718.</ref> آموزه‌های اسلام تأمین نفقهٔ زن را بر مرد، واجب دانسته است.

===ارث زن در اسلام===
بر اساس آیات قرآن زنان از [[پدر]]، مادر و خویشاوندان خود، ارث می‌برند.<ref>سوره نساء، آیه 7.</ref> زن در اسلام به‌عنوان فرزند، همسر، خواهر و مادر، از ارث بهره دارد.<ref>سوره نساء، آیه 11.</ref>

===دیه زن در اسلام===
[[دیه]] زن نصف دیه مرد است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، 1387ش، ج19، ص151.</ref> برخی از پژوهشگران علت نصف بودن دیه زن را مصالح و منافعی می‌دانند که در نظام خانوادگی و روابط زن و مرد وجود دارد.<ref>محمدی‌نیا، بهشت جوان، 1394ش، ص99.</ref>

===استقلال مالی زن در اسلام===
اسلام، حق زنان برای بهره‌مندی از آنچه کسب می‌کنند، معتبر دانسته<ref>سوره نساء، آیه 32.</ref> و مالکیت او را در محصول کار و زحمت و ثروتش، محترم شمرده است.<ref>مطهری، مجموعه آثار، 1385ش، ج19، ص 213.</ref> از نظر فقهای امامیه، زن به‌طور کلی در تصرف مال خود مستقل است و نیازمند اجازهٔ شوهر نیست.<ref>بحرانی، الحدائق الناظره، 1359ش، ج14، ص200.</ref>

===ممنوعیت تصدی منصب قضاء===
بسیاری از فقهای [[شیعه]] و اهل سنت، با استناد به قرآن و روایات، قضاوت زنان را جایز ندانسته‌اند.<ref>مهرپور، «بحثی پیرامون قضاوت زن»، 1378ش، ص۱۷ و ۲۰؛ موسوی اردبیلی، فقه القضاء، 1381ش، ج۱، ص۹۳–۹۵.</ref>

===شهادت زن در اسلام===
گواهی و شهادت زن اگرچه در بسیاری از ادیان، مورد پذیرش نبوده است،<ref>مسلم، صحیح مسلم، 1412ق، ج5، ص128.</ref> اما [[قرآن]] ضمن قبول کردن شهادت زن، گواهی دو زن را در حکم یک مرد، دانسته است.<ref>سوره بقره، آیه 282.</ref>

===قیومیت مرد بر زن===
آموزه‌های اسلام، زن و مرد را در آفرینش برابر دانسته است.<ref>سوره روم، آیه 21.</ref> زن در [[فرزندآوری]] نیز نقشی همسان و برابر مرد دارد.<ref>سوره حجرات، آیه 13.</ref> از منظر اسلام، زن و مرد با [[ازدواج]]، یکدیگر را کامل می‌کنند<ref>سوره بقره، آیه 187.</ref> و به‌دلیل ارزشمندی محبت زن، او را مایهٔ سکونت و آرامش مرد معرفی کرده است.<ref>سوره روم، آیه 21.</ref>

در این چارچوب، اندیشمندان [[مسلمان]]، زن را شاهکار آفرینش دانسته‌اند که در امور عاطفی و احساسی بر مرد برتری دارد.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1379ش، ص234.</ref> با این وجود، قرآن در آیه ۳۴ سورهٔ نساء به قوامیت مردان بر زنان اشاره کرده است. مفسران قرآن، قوامیت مردان را ناظر به سرپرستی [[خانواده]] دانسته‌اند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۳۶۹.</ref>

مسلمانان از قوامیت مرد بر زن، نگاه متفاوت [[اسلام]] به زن را برداشت نمی‌کنند؛ اگر زن و مرد به عنوان دو صنف جداگانه مطرح باشند، سرپرستی مرد بر زن معنا ندارد.<ref>جوادی آملی، زن در آینه جلال و جمال، 1375ش، ص 393.</ref> برخی از اندیشمندان اسلامی، دلیل قیومیت مرد را صلابت بیشتر مرد در مشکلات، توانمندی در مسائل اقتصادی و اجتماعی و تلاش در تحصیل مال و نیازمندی‌های خانواده دانسته‌اند.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1397ش، ج4، ص344.</ref> برخی دیگر نیز تعهد در [[انفاق]] و پرداخت مالی خانواده را دلیل بر سرپرستی مرد دانسته‌اند.<ref>جوادی آملی، تسنیم، 1389ش، ج18، ص545.</ref>

===حضانت و نگهداری فرزند===
حضانت از ریشه «حِضن» به معنای دامن‌گرفته شده و کنایه از نگهداری و پرورش فرزند خردسال در دامان مادر است.<ref>معرفت، «حضانت»، 1374ش، ص12.</ref> از نظر [[امام خمینی]] حضانت دختر تا هفت‌سالگی با مادر است و پسر تا دوسالگی با مادر و بعد از آن تا هفت‌سالگی [[پدر]] شایسته‌تر است.<ref>خمینی، تحریر الوسیله، 1368ش، ج2، ص312.</ref>

===تعدد زوجات مسلمان===
در اسلام «[[تک‌همسری]]» طبیعی‌ترین شکل زناشویی است و زن و شوهر، [[احساس|احساسات]] و عواطف و منافع همدیگر را از آنِ خودشان می‌دانند.<ref>مطهری، مجموعه آثار، 1385ش، ج19، ص 299.</ref> چندهمسری نیز با شرط رعایت عدالت، در اسلام مورد پذیرش قرار گرفته است؛ اما توصیه اسلام در صورت فقدان عدالت، اکتفا به تک‌همسری است.<ref>سوره نساء، آیه 3.</ref>

===طلاق===
[[دین]] اسلام، [[طلاق]] را جایز،<ref>فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهل‌بیت، 1392ش، ج5، ص194.</ref> اما ناپسند و مرجوح<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/6/54/ابغض_الی_الله کلینی، کافی، 1407ق، ج6، ص54.]</ref> و موجب لرزش عرش الهی دانسته است.<ref>طبرسی، مکارم الخلاق، 1370ش، ص197.</ref> اختیار طلاق با مرد است مگر زمانی که زن از طرف مرد وکالت طلاق بگیرد.<ref>شهید ثانی، مسالک الفهام، 1413ق، ج9، ص11.</ref> پاکی زن از حیض و نفاس و عده نگه‌داشتن در شرایط خاص، هنگام طلاق ضروری است.<ref>خمینی، توصیح المسائل (محشّی)، 1424ق، ج2، ص518-522.</ref>

==کنشگری زن مسلمان==
===کنشگری اجتماعی===
[[پرونده:زن مسلمان.jpg|جایگزین= حضور زنان در راهپیمایی|بندانگشتی|حضور زنان در راهپیمایی]]
اندیشمندان متأخر [[مسلمان]] در چارچوب آموزه‌های اسلام، بر مشارکت زنان در عرصه‌های مختلف اجتماعی تأکید کرده و احیای نظام حقوقی زن در [[خانواده]] و اجتماع را ضروری دانسته‌اند.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1379ش، ص23.</ref> از این منظر، [[اسلام]] با اولویت نقش زن در [[خانه]] و [[خانواده]]، مانعی برای مشارکت اجتماعی زنان ایجاد نمی‌کند.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3298 خامنه‌ای، «بیانات در دیدار جمعی از مداحان»، 5 مرداد 1384ش.]</ref> زن، مدیریت کانون خانواده و مهم‌ترین بخش از [[تربیت]] انسان را به عهده دارد و مایه آرامش مرد بوده و آمادگی قلبی بیشتری برای دریافت انوار الهی دارد.<ref>خامنه‌ای، «دیدار مداحان اهل‌بیت با رهبر انقلاب»، 17 اسفند 1396ش.</ref>

===کنشگری فرهنگی===
[[پرونده:زن مسلمان۱.jpg|جایگزین=شینا انصاری از روابط عمومی سازمان حفاظت محیط‌زیست در مراسم گرامیداشت میلاد حضرت فاطمه زهرا و روز زن|بندانگشتی|شینا انصاری از روابط عمومی سازمان حفاظت محیط‌زیست در مراسم گرامیداشت میلاد حضرت فاطمه زهرا و روز زن]]
[[پیامبر اکرم]] فراگیری دانش را بر زن و مرد، لازم دانسته است.<ref>مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، 1377ش، ص13.</ref> در راستای این انگاره، [[حضرت فاطمه]] و [[حضرت زینب]] با برگزاری جلسات درس، زنان و مردان را آموزش می‌دادند.<ref>مجلسی، بحار الانوار، 1404ق، ج43، ص66.</ref> تعداد قابل‌توجهی از راویان احادیث امامان [[شیعه]]، زنان هستند.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، 1409ق، ج24، ص194.</ref>

در چارچوب این فرهنگ، پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی]] در [[ایران]]، سهم زنان در حوزه آموزش، پژوهش و به‌ویژه پزشکی، رشد چشمگیری داشته است تا جایی که ۹۵ درصد از زایمان‌ها توسط بانوان متخصص زنان و [[زایمان]] انجام می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401073016683/دستاوردها-و-پیشرفت-های-زنان-پس-از-انقلاب دستاوردها و پیشرفت‌های زنان پس از انقلاب، خبرگزاری دانشجویان ایران«ایسنا».]</ref>

همچنین زن، در ادبیات و هنر ایرانی، جایگاه ویژه‌ای دارد که جایگاه فرهنگی و تاریخیِ زن در جامعهٔ ایرانی را بازنمایی می‌کند.<ref>[https://civilica.com/doc/431848/ یعقوب‌زاده، «زن در هنر و فرهنگ ایران»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref> زن در [[ادبیات فارسی]]، مظهر عشق است و در نقش‌های عاشق، معشوق، [[نقش همسری زن|همسر]]، [[نقش مادری|مادر]] دلسوز، مربی خانواده، پارسایی و پاکی، خردمندی، میهن‌دوستی و گاه کینه‌توزی، شناخته می‌شود.<ref>[https://hodhod.ca/the-position-of-women-in-persian-literature/ غلامی، «جایگاه زن در ادبیات فارسی»، وب‌سایت رسانه هدهد.]</ref>

[[پروین اعتصامی]]، بانوی شاعر و [[مسلمان]] ایرانی، در تبیین ارزش‌های والای زنان، چنین سروده است:<ref>[https://shemiranat.farhang.gov.ir/fa/maghalat/maghale1 خسروانی، «نقش و جایگاه زن در آثار پروین اعتصامی»، وب‌سایت اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان شمیرانات.]</ref>

{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|برای گردن و دست زن نکو|پروین سزاست گوهر دانش نه گوهر الوان}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}

===کنشگری اقتصادی===
[[پرونده:زن مسلمان۳.jpg|جایگزین= راهیابی ۶ زن فعال اقتصادی به هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی تهران|بندانگشتی|راهیابی ۶ زن فعال اقتصادی به هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی تهران، سال ۱۳۹۸ش]]
دین مبین [[اسلام]] بر حق [[اشتغال زن]] تأکید کرده است.<ref>سوره نساء، آیه 32.</ref> در روایات نیز گزارش‌هایی از فعالیت اقتصادی زنان دیده می‌شود؛ از جمله به زنی [[عطر]]<nowiki/>فروش اشاره شده که برای همسران [[پیامبر اسلام|پیامبر]]، عطر می‌آورد.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/5/496/حولاء کلینی، کافی، 1407ق، ج5، ص496.]</ref> در سیاست‌های جمهوری اسلامی ایران نیز با تأیید حق اشتغال زنان، بر خانواده‌محور شدن و متناسب‌سازی اشتغال زنان با نقش مادری، نقش همسری و [[کرامت]] زن تأکید شده است.<ref>هدایت‌نیا، الگوی سوم (الگوی رفتاری زن در خانواده و جامعه)، 1396ش، ص 171.</ref>

===کنشگری سیاسی===
[[پرونده:زن مسلمان۲.jpg|جایگزین=هم‌اندیشی بانوان بین‌الملل با حضور بیش از ۳۰ بانوی اندیشمند خارجی در حاشیه سی و هشتمین همایش جهانی وحدت اسلامی|بندانگشتی|هم‌اندیشی بانوان بین‌الملل با حضور بیش از ۳۰ بانوی اندیشمند خارجی در حاشیه سی و هشتمین همایش جهانی وحدت اسلامی، تهران، ۱۴۰۳ش]]
آموزه‌های [[اسلام]]، مشارکت سیاسی زنان را تأیید کرده است<ref>شمس‌الدین، اهلیة المرأة لتولّی السلطة، 1373، ص 150.</ref> و در آیات قرآن، به مصادیقی از مشارکت سیاسی زنان اشاره شده است:

۱. شایستگی ملکه سبا در تصدی قدرت و حاکمیت؛<ref>سوره نمل، آیه 23-44.</ref>

۲. بیعت زنان با [[پیامبر اکرم]]؛<ref>سوره ممتحنه، آِیه 12.</ref>

۳. مشورت گرفتن از زنان در قانون‌گذاری، تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی؛<ref>سوره شوری، آیه 38؛ سوره عمران، آیه 15</ref>

۵. نقد، نظارت و کنترل مواضع حکومت؛<ref>سوره آل‌عمران، آیه 110 و 104.</ref>

۶. سهم مساوی زن و مرد در اجرای مسؤلیت‌های اجتماعی.<ref>سوره توبه، آیه 71.</ref>

==زنان الگو در اسلام==
برخی روایات، زنانی مانند مریم، خدیجه، آسیه و [[حضرت فاطمه]] را برترین زنان دانسته‌اند.<ref>مجلسی، بحار الانوار، 1404ق، ج43، ص21.</ref> در حدیثی از [[پیامبر اکرم]]، حضرت فاطمه سرور زنان [[بهشت]] معرفی شده است.<ref>بن‌بابویه، من لا یحضره الفقیه، 1404ق، ج1، ص67.</ref> در حادثه [[کربلا]] نیز حضرت زینب، الگویی از کنشگری زن [[مسلمان]] ارائه کرد و [[امام سجاد]]، او را نایب خاص خود در بیان احکام و برخی امور دیگر قرار داده بود.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، 1353ش، ج3، ص79.</ref>

==زن مسلمان ایرانی==
پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی]] در [[ایران]]، رهبران جمهوری اسلامی تلاش کرده‌اند که ویژگی‌های زن مسلمان ایرانی را تبیین کنند. از منظر [[امام خمینی]]، زن در فرهنگ اسلامی ایرانیان، از یک‌سو نقش همسری و مادری را در محیط خانه به عهده دارد و از سوی دیگر، کنشگر اجتماعی است.<ref>خمینی، صحیفه امام، 1385ش، ج7، ص447.</ref> 

همچنین از منظر آیت‌الله خامنه‌ای، زنان مسلمان ایرانی، فراتر از الگوهای شرقی و غربی و با حفظ [[عفت]] و پوشش اسلامی، تلاش کرده‌اند که هم سنگر خانواده را حفظ کنند و هم سنگرهای زیادی در دفاع از جامعهٔ اسلامی، ایجاد کنند. بر این اساس، زن مسلمان ایرانی، با ارائهٔ الگوی جدیدی از «زن» تاریخ‌ساز شده است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=22138 خامنه‌ای، «پیام به کنگره هفت هزار زن شهید کشور»، 16 اسفند 1391ش.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* قرآن
* ابن‌اثیر، عزالدین، اسدالغابهٔ فی معرفهٔ الصحابه، تحقیق محمد بن صبیح، قاهره، ۱۹۶۴ش.
* ابن‌بابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، قم، النشر الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
* بحرانی، محمدیوسف، حدائق الناظره، بی‌جا، بی‌نا، ۱۳۵۹ش.
* پارسانیا، حمید، «سیمای زن در خطاب‌های قرآن»، مجله بانوان شیعه، شماره ۳، ۱۳۸۴ش.
* جعفری لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، تهران، گنج دانش، ۱۳۹۴ش.
* جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم، اسرا، ۱۳۸۹ش.
* جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، قم، اسراء، ۱۳۷۵ش.
* حتّی، فلییپ خلیل، تاریخ عرب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، آگاه، چ۲، ۱۳۶۶ش.
* حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، تهران، کتابچی، ۱۳۸۷ش.
* حوفی، احمد محمد، الحیاة العربیه من الشعر الجاهلی، قاهره، بی‌نا، ۱۹۵۴م.
* خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار جمعی از مداحان»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای، تاریخ انتشار: ۵ مرداد ۱۳۸۴ش.
* خامنه‌ای، سیدعلی، «پیام به کنگره هفت هزار زن شهید کشور»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای، تاریخ انتشار: ۱۶ اسفند ۱۳۹۱ش.
* خامنه‌ای، سیدعلی، «دیدار مداحان اهل‌بیت با رهبر انقلاب»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای، تاریخ انتشار: ۱۷ اسفند ۱۳۹۶ش.
* خسروانی، زهرا، «نقش و جایگاه زن در آثار پروین اعتصامی»، وب‌سایت اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان شمیرانات، تاریخ بارگذاری: اسفند ۱۳۹۲ش.
* خمینی، روح‌الله، استفتائات، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۶ش.
* خمینی، روح‌الله، تحریر الوسیله، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
* خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
* خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم، دفتر آیت‌الله العظمی الخوئی، ۱۴۰۹ق.
* دورانت، ویل، تاریخ تمدن (عصر ایمان بخش اول)، ترجمه ابوطالب صارمی و دیگران، تهران، افست، ۱۳۶۶ش.
* زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۷ق.
* سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن، الدّر المنثور، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
* شریف رضی، محمد بن حسن، نهج البلاغه (للصبحی صالح)، قم، هجرت، ۱۴۱۴ق.
* شمسالدین، محمدمهدی، اهلیة المرأة لتولّی السلطة، بیروت، موسسة المنار، ۱۳۷۳ش.
* شهید ثانی، زینالدین بن علی، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
* طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر المیزان، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۹۷ش.
* طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، الشریف الرضی، چاپ چهارم، ۱۴۱۲ق/۱۳۷۰ش.
* غلامی، صبا، «جایگاه زن در ادبیات فارسی»، وب‌سایت رسانه هدهد، تاریخ بارگذاری: ۹ تیر ۱۴۰۱ ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
* لوبون، گوستاو، تمدن اسلام و عرب، ترجمه فخر داعی گیلانی، تهران، بنگاه مطبوعاتی علی‌اکبر علمی، ۱۳۳۴ش.
* مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، قم، مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۲۳ق.
* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، موسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
* محمدی‌نیا، اسدالله، بهشت جوان، قم، سبط اکبر، ۱۳۹۴ش.
* مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، قاهره، دارالحدیث، ۱۴۱۲ق.
* مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، شارح: زینالدین بن علی، تهران، پیام حق، ۱۳۷۷ش.
* مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۷۲ش.
* مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، مجموعه آثار، تهران، صدرا، چ۲، ۱۳۷۹ش.
* معرفت، محمدهادی، «حضانت»، نشریه دادرسی، شماره ۴، شهریور و مهر، ۱۳۷۴ش.
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
* موسوی اردبیلی، عبدالکریم، فقه القضا، قم، مؤسسه النشر لجامعة المفید، ۱۳۸۱ش.
* مهرپور، حسین، «بحثی پیرامون قضاوت زن»، فصلنامه تحقیقات حقوقی، دوره ۲، شماره ۲۵–۲۶، شهریور ۱۳۷۸ش.
* فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهل‌بیت، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۹۲ش.
* هدایتنیا، فرج‌الله، الگوی سوم: الگوی رفتاری زن در خانواده و جامعه، تهران، سازمان بسیج جامعه زنان کشور (لشکر فرشتگان)، ۱۳۹۶ش.
* یعقوب‌زاده، آزاده، «زن در هنر فرهنگ ایران»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ بازدید: ۸ بهمن ۱۴۰۱ش.
{{پایان منابع}}