نمایش مبدأ برای زیورآلات دوره افشاریان

'''<big>زیورآلات دوره افشاریان</big>'''؛ جواهرات ایران در دورۀ افشاریان.

زیورآلات افشاریان، شامل گردن‌بند، دست‌بند، انگشتر، النگو، جِقه و بازوبند است. در این میان، شکل و نوع تاج و بازوبند نادرشاه که آراسته به جواهراتی، مثل زمرد و یاقوت است، بسیار جلب‌توجه می‌کند و بازوبندهای کوه نور و الماس نور از ارزشمندترین این جواهرات هستند.

==تاریخچه جواهرات افشاری==
جواهرات سلطنتی مربوط به دورۀ افشاریان و حکومت نادرشاه از غنی‌ترین مجموعه‌های جواهرات کشور است.<ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/995511/%D8%AE%D8%B2%D8%A7%D9%86%D9%87- بی‌نا، «خزانه جواهرات ملی؛ کهکشان گوهر‌های تابناک ایران؛ گزارشی از جمع‌آوری و نقل‌ و انتقالات جواهرات ملی ایران در طول تاریخ»، 1392ش، ص27.]</ref>  نادرشاه افشار توانست با فتح دهلی در سال 1151ق و شکست افغان‌ها و بیرون راندن آن‌ها از کشور، بیشتر جواهراتی که به دست آنان از کشور خارج شده بود، به ایران برگرداند. از معروف‌ترین این الماس‌ها، [[الماس کوه نور|کوه نور]] و دریای نور بودند.<ref>غیبی، 35000 سال تاریخ زیورآلات اقوام ایرانی، 1391ش، ص313.</ref>  البته بعضی از غنایم نادرشاه به ایران نرسید و بخشی از جواهرات نیز توسط نادرشاه به کاترین‌ (ملکه روسیه)، سلطان محمود‌خان (پادشاه عثمانی) و ابوالفیض‌خان ‌(امیر بخارا در ازبکستان) به‌عنوان [[هدیه]] تقدیم شد. همچنین بخشی از جواهرات را به آستان [[امام رضا]] اهدا کرد و برخی از آن را نیز میان سربازان و سپاهیان خود توزیع کرد. توجه و عنایت نادرشاه به جمع‌آوری و نگهداری جواهرات و زیورآلات سلطنتی باعث ثروتمند‌شدن خزانه [[ایران]] در دوره افشاری شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/995511/%D8%AE%D8%B2%D8%A7%D9%86%D9%87- بی‌نا، «خزانه جواهرات ملی؛ کهکشان گوهر‌های تابناک ایران؛ گزارشی از جمع‌آوری و نقل و انتقالات جواهرات ملی ایران در طول تاریخ»، 1392ش، ص29.]</ref> 

==زیورآلات نادرشاه افشار==
در تصاویر به‌جا‌مانده از نادرشاه، یکی از تزیینات موجود روی تن‌پوش نادرشاه، بازوبند آراسته به جواهر است که روی آستین قبای سلطنتی او متصل شده و این بازوبند به‌همراه قلاب کمربند و تاج جواهرنشان از لحاظ شکل و فرمِ قرارگیری جواهرات با یکدیگر هماهنگی و تناسب دارد. همچنین بعضی از قبا‌های نادرشاه در قسمت سرشانه با انواع جواهرات تزیین شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226023 بژگی، «بحثی در لباس و پوشش مردم ایران در دوره افشاریه»، 1391ش، ص261.]</ref>  علاوه بر بازوبند، تاج نادرشاه نیز با انواع جواهرات گران‌بها تزیین می‌شد. البته تاج نادری در مقایسه با تاج‌های پادشاهان دوره‌های قبل ساده‌تر بود و یک جقه روی کلاه نصب می‌شد<ref>غیبی، 35000 سال تاریخ زیورآلات اقوام ایرانی، 1391ش، ص308.</ref>  که به جقه نادری معروف است و مربوط به قرن هجدهم میلادی است. جقه نماد سرو سرافکنده‌ای است که نشان راستی و تواضع ایرانیان است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AC%D9%82%D9%87-3 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه جقه، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref>  این جقه نیز آراسته به سنگ‌های گران‌بهایی، چون زمرد، یاقوت، الماس و پر‌های بزرگ پرندگان کمیاب بود که روی کلاه نصب می‌شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/995516 راعی، «الگو‌های سنتی و مدرن طراحی زیور ایرانی (از پیش از ماد‌ها تا پهلوی)»، 1392ش، ص70-71.]</ref>  این تاج همیشه همراه نادرشاه بوده و حتی در سفر‌های جنگی آن را بر سر خود می‌گذاشت.<ref>بیانی، پانصد سال تاریخ جواهرات سلطنتی ایران، 1348ش، ص58.</ref> 

==زیورآلات مردم افشاری==
زیورآلات زنان و مردان این دوره، شامل گوشواره، انگشتر، گردن‌بند، دست‌بند، النگو و بازوبند است. بازوبند مردان و زنان و همچنین پیشانی‌بند و کلاهک‌های زنان آراسته به مروارید و سنگ‌های قیمتی و گران‌بها بودند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/995516 راعی، «الگو‌های سنتی و مدرن طراحی زیور ایرانی (از پیش از ماد‌ها تا پهلوی)»، 1392ش، ص70.]</ref>  پوشش آراسته به جواهرات مردان و زنان نسبت به شاه از تزیینات کمتری برخوردار بود.<ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226023 بژگی، «بحثی در لباس و پوشش مردم ایران در دوره افشاریه»، 1391ش، ص261.]</ref> 

==الگو‌های طراحی زیورآلات دوره افشاریه==
بسیاری از فرم‌ها و نقوش استفاده شده در دورۀ افشاریه ادامۀ الگو‌های طراحی جواهرات دوره‌های قبلی است. نقوش و فرم‌های حیوانی، مثل ماهی و اژدها، پرندگانی مثل طوطی، نقوش گیاهی مانند شاخه گندم و فرم‌های انتزاعی مثل فرم ازگیلی یا فرمی شبیه کوزه برعکس،<ref>ضیاء‌پور، زیور‌های زنان ایران از دیرباز تاکنون، 1348ش، ص395.</ref>  طرح‌های سیاه‌قلمی که بیشتر منشأ اروپایی دارند و همچنین کتیبه‌های فارسی و عربی از جملۀ این الگو‌ها هستند.<ref>غیبی، 35000 سال تاریخ زیورآلات اقوام ایرانی، 1391ش، ص324.</ref> 

[[پرونده:زیورآلات دوره افشاریان. 1.png|بندانگشتی|چپ|جایگزین=سپر جواهرنشان نادرشاه افشار|سپر جواهرنشان نادرشاه افشار]]
==سپر جواهرنشان نادرشاه==
این سپر در قرن 11 قمری ساخته شده و جنس آن از پوست کرگدن و سطح روی آن پر از لعل، زمرد و الماس است. قسمت وسط سپر به‌وسیلۀ گل هشت‌پر تزیین شده و در مرکز آن، یاقوت بزرگ و ارزنده‌ای قرار دارد. 12 زمرد ارزشمند نیز در اطراف آن هستند که از این تعداد، چهار زمرد در میان پر‌های ستاره‌ای و هشت زمرد دیگر در میان الماس‌ها و یاقوت‌ها در ردیف بعدی قرار دارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/995511/%D8%AE%D8%B2%D8%A7%D9%86%D9%87- بی‌نا، «خزانه جواهرات ملی؛ کهکشان گوهر‌های تابناک ایران؛ گزارشی از جمع‌آوری و نقل و انتقالات جواهرات ملی ایران در طول تاریخ»، 1392ش، ص27.]</ref>  طراحی این سپر به‌گونه‌ای است که جنگ و خونریزی را یادآوری نمی‌کند؛ بلکه هنر ایرانی و شیوۀ تفکر شاهان آن دوره را بازنمایی می‌کند.<ref>[https://www.magiran.com/article/2764505 «سپر نادرشاه افشار»، روزنامه جام‌جم.]</ref>

==شمشیر جهان‌گشای نادری==
غلاف این شمشیر آراسته به 1869 الماس‌دانه است که با مینا‌کاری‌های رنگین و ظریف تزیین شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253658/ کالرس، «تاریخچه جواهرات سلطنتی ایران»، 1344ش، ص47.]</ref>  طول این شمشیر، 100 سانتی‌متر و شامل چهار الماس با وزن‌های 13 تا 20 قیراط<ref group="یادداشت"> قیراط معادل یک پنجم گرم (۰.۲ گرم یا ۲۰۰ میلی‌گرم) است. </ref>  است که از میان آنها، سه الماس، پررنگ هستند و یکی دیگر آن که درشت‌ترین است، به رنگ دودی است. علاوه‌ بر ‌این، بیش از 800 الماس دیگر روی شمشیر نادرشاه کار شده است.<ref>توکلی بزاز، گوهر ایران، 1380ش، ص115.</ref> 

==الماس تاج‌ماه==
الماس تاج‌ماه درشت‌ترین الماس هندی است که ارزش خاص خود را دارد و جزء جواهراتی است که نادرشاه با خود به ایران آورد. این الماس، بی‌رنگ، بادامی‌شکل و وزن آن، 06/115 قیراط است و هم‌اکنون در خزانۀ جواهرات ملی بانک مرکزی ایران نگهداری می‌شود.<ref>قمی، بررسی الماس دریای نور از نگاه تاریخ هنر، 1390ش، ص19.</ref> 

==الماس دریای نور==
از ارزشمند‌ترین و مشهور‌ترین الماس‌هایی که در خزانه جواهرات ملی بانک مرکزی ایران نگهداری می‌شود، الماس دریای نور است. وزن این الماس، 182 قیراط و جزء درشت‌ترین الماس‌های جهان است که رنگ آن صورتی است و این رنگ، کمیاب‌ترین رنگ‌های الماس در دنیا به شمار می‌رود. قطع این الماس، چهارگوش تخت و دارای صافی و روشنی باورنکردنی است. این الماس به‌همراه الماس نورالعین (محفوظ در خزانه جواهرات ملی) دو تکه از یک قطعه الماس هستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/995511/%D8%AE%D8%B2%D8%A7%D9%86%D9%87- بی‌نا، «خزانه جواهرات ملی؛ کهکشان گوهر‌های تابناک ایران؛ گزارشی از جمع‌آوری و نقل و انتقالات جواهرات ملی ایران در طول تاریخ»، 1392ش، ص28.]</ref>  این الماس که به‌حالت افقی بر قاب مستطیل‌شکل نصب شده است، دارای 14 چنگ بوده که این چنگ‌ها الماس را در قاب نگه داشته است. در قسمت بالا و مرکز قاب، تاج شاهی قرار گرفته است که با الماس‌های ریز و درشت بی‌رنگ، دو پر درشت، دو شیر با چشمانی از یاقوت و شمشیر با پس‌زمینۀ خورشید به‌شکل قرینه تزیین شده است. پادشاهان دوره‌های بعدی نیز، از این الماس به‌صورت‌های مختلف (بازوبند، سنجاق‌سینه و جقه‌کلاه) استفاده می‌کردند.<ref>قمی، بررسی الماس دریای نور از نگاه تاریخ هنر، 1390ش، ص17-18 و 104.</ref> 
[[پرونده:زیورآلات دوره افشاریان. 2.png|بندانگشتی|چپ|جایگزین=الماس دریای نور به همراه قابی از طلا و برلیان|الماس دریای نور به همراه قابی از طلا و برلیان]]

==الماس کوه نور==
الماس کوه نور الماسی بی‌رنگ است که در سال 1301م از معادن گُلکُنده در هند استخراج شده و آن را جفت تاریخی الماس دریای نور می‌دانند. نوع تراش این الماس، برلیان و وزن آن 108 قیراط است که در حال حاضر در برج لندن (محل نگهداری جواهرات سلطنتی انگلستان) حفاظت و نگهداری می‌شود. کوه نور با تراش هندی خود، تا مدت‌ها به‌عنوان بازوبند استفاده می‌شده است. بازوبند‌های کوه نور و دریای نور تا زمان مرگ نادرشاه، از بازوان او باز نشدند.<ref>قمی، بررسی الماس دریای نور از نگاه تاریخ هنر، 1390ش، ص20  و 118.</ref> 

==دلیل نام‌گذاری دریای نور و کوه نور==
این دو الماس، به‌دلیل اینکه بزرگ‌ترین الماس‌هایی بودند که توسط نادرشاه به سرزمینی که مادر کوه‌های زمین (البرز) و بزرگ‌ترین دریاچه جهان (خزر) در آن قرار دارند، آورده شدند، کوه نور و دریای نور نامیده شدند.<ref>قمی، بررسی الماس دریای نور از نگاه تاریخ هنر، 1390ش، ص113.</ref> 

==تشابه خصوصیات الماس کوه نور و دریای نور با توجه به نام‌گذاری آن==
شباهت ویژگی‌های الماس کوه نور به نامش را می‌توان در سختی، استقامت و پایداری و همچنین در درخشندگی بی‌نظیرش نسبت داد و شباهت ویژگی‌های الماس دریای نور به نامش را می‌توان حاصل تداعی انعکاس نور صورتی‌رنگ خورشید در هر طلوع و غروب بر موج‌های دریا دانست.<ref> قمی، بررسی الماس دریای نور از نگاه تاریخ هنر، 1390ش، ص113.</ref> 

==نماد‌شناسی الماس دریای نور== 
الماس، نماد کمال مطلق است و خصوصیاتی نظیر سختی، شفافیت و روشنایی دارد. فرم مستطیل‌شکل دریای
نور، ایستایی، مقاومت، تعادل و توازن، سکون و گستردگی را به‌همراه خود دارد. رنگ صورتی این الماس، نماد
زندگی، نشاط، آرامش و راحتی است. این رنگ معنوی، جزء رنگ‌های گرم و روح‌بخش به شمار می‌رود.<ref>قمی، بررسی الماس دریای نور از نگاه تاریخ هنر، 1390ش، ص137-139.</ref> 
==یادداشت‌ها==
<references group="یادداشت"/> 
==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* بژگی، طیبه، «بحثی در لباس و پوشش مردم ایران در دوره افشاریه»، فصلنامۀ تاریخ‌پژوهی، شمارۀ 53، زمستان 1391ش.
* بیانی، مهدی، پانصد سال تاریخ جواهرات سلطنتی ایران، تهران، بانک مرکزی ایران، 1348ش.
* توکلی بزاز، محمد، گوهر ایران، تهران، انوشه، 1380ش.
* «خزانه جواهرات ملی؛ کهکشان گوهر‌های تابناک ایران؛ گزارشی از جمع‌آوری و نقل و انتقالات جواهرات ملی ایران در طول تاریخ»، فصلنامۀ پژوهش هنر، شمارۀ 3، پاییز 1392ش.
* دهخدا، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 4 اردیبهشت 1402ش.
* راعی، ریحانه، «الگو‌های سنتی و مدرن طراحی زیور ایرانی (از پیش از ماد‌ها تا پهلوی)»، فصلنامۀ پژوهش هنر، شمارۀ 3، پاییز 1392ش.
* «سپر نادرشاه افشار»، روزنامه جام‌جم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ تیر ۱۳۹۲ش.
* ضیاء‌پور، جلیل، زیور‌های زنان ایران از دیرباز تاکنون، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، 1348ش.
* غیبی، مهرآسا، 35000 سال تاریخ زیورآلات اقوام ایرانی، تهران، هیرمند، 1391ش.
* قمی، ساره، بررسی الماس دریای نور از نگاه تاریخ هنر، پایان‌نامه دورۀ کارشناسی‌ارشد، تهران، دانشکده هنر‌های کاربردی دانشگاه هنر تهران، تیر 1390ش.
* کالرس، رابرت.م، «تاریخچه جواهرات سلطنتی ایران»، ترجمه محمد فلاحی، نشریه وحید، شمارۀ 16، فروردین 1344ش.