نمایش مبدأ برای سلطان محمد خدابنده

[[پرونده:سلطان محمد خدابنده.jpg|جایگزین=تصویر سلطان محمد خدابند در کتاب خلاصه التواریخ|بندانگشتی|تصویر سلطان محمد خدابند در کتاب خلاصه التواریخ]]
'''{{درشت|سلطان محمد خدابنده؛}}''' از سلاطین نامدار سلسلهٔ ایلخانان ایران.

غیاث‌الدین محمد خدابنده مشهور به اولْجایتو یا اُلجایتو (۶۸۰–۷۱۶ق)، هشتمین پادشاه ایلخانی است که حدود ۱۳ سال در ایران حکومت کرد. او پسر ارغون‌خان و برادر غازان بود. اولجایتوی مسیحی، بعد از به سلطنت رسیدن مذهب [[شیعه]] را انتخاب کرد و نخستین کسی بود که در دوران حکومتش به مذهب شیعه در [[ایران]] رسمیت داد و به نام امامان شیعه سکه زد و خطبه خواند. اولجایتو به‌شدت تحت تأثیر فرهنگ و تمدن ایرانی قرار گرفته و به آبادانی و عمران ایران توجه ویژه‌ای داشت.

==کودکی و نوجوانی سلطان محمد خدابنده==
اولجایتو، پسر ارغون‌خان در سال ۶۸۰ق در محلی میان مرو و سرخس زاده شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/225918/اولجایتو خطیبی، «اولجایتو»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی]</ref> در سال ۶۸۲ق به همراه برادرش غازان از سوی پدر به فرمانروایی [[خراسان]] گمارده شدند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/اولجایتو#پیوند_به_بیرون « اولجایتو»، ویکی شیعه]</ref> او در نوجوانی بنا بر سنت ایلخانان، در مقام ولایت‌عهدی امارت خراسان قرار گرفت و در آنجا، امرای شورشی ترک و شاهزادگان مغولی را سرکوب کرد.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/محمد%20خدابنده%20اولجایتو «محمد خدابنده اولجایتو»، ویکی فقه]</ref>

==جوانی سلطان محمد خدابنده==
پس از درگذشت غازان در سال ۷۰۳ق، اولجایتو به تدبیر امور پرداخت<ref>[https://fa.wikishia.net/view/اولجایتو#پیوند_به_بیرون «اولجایتو»، ویکی شیعه]</ref> و در ۱۵ [[ذی‌الحجه]] همان سال بدون درگیری در اوجان بر تخت نشست. سپس سعدالدین و رشیدالدین فضل‌الله را برای وزرات انتخاب کرد و قُتلُغ‌شاه را به مقام امیرالامرایی برگمارد.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/محمد%20خدابنده%20اولجایتو «محمد خدابنده اولجایتو»، ویکی فقه]</ref>

اولجایتو،<ref>به معنای پادشاه میمون</ref> ابتدا اولجایبوقا، سپس ماتمودار و خربنده‌<ref>شکل دیگر «خوربندا» یا «قوربندای» مغولی به معنای سومی (پسر سوم)</ref> نامیده شد؛ اما پس از آنکه بر تخت نشست و [[مسلمان]] شد سلطان محمد خدابنده خوانده شد.<ref>[https://lib.eshia.ir/23022/10/4132 «اولجایتو»، کتابخانه مدرسه فقاهت]</ref>

==مذهب سلطان محمد خدابنده==
سلطان محمد خدابنده در زمان کودکی با آداب [[دین]] مسیحیت رشد نمود، اما با گذشت زمان و در دوران [[نوجوانی]] به آیین بودایی روی آورد. در دوران حاکمیت خراسان به‌دلیل داشتن همراهان و روحانیون سنی و حنفی در دربار، به مذهب حنفی روی آورد و [[مسلمان]] شد.<ref>[https://www.rismoun.com/article/سلطان-محمد-خدابنده-ملقب-به-الجایتو «سلطان محمد خدابنده»؛ در مجله ریسمون]</ref> پس از رسیدن به پادشاهی، رقابت میان فرقه‌های مختلف مذهبی در دربار [[ایلخانان|ایلخان]] زیاد شد و هر یک می‌کوشیدند تا اولجایتو را به [[کیش]] خود درآورند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/225918/اولجایتو خطیبی، «اولجایتو»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی]</ref> بنا به‌دلایلی از جمله نفوذ علما، وزرا و امرای شیعی چون علامه حلی، پسرش فخرالمحققین و امیر طرمطاز به دربارش و آوردن دلایلی مبنی بر برتری [[شیعه]] بر سنی، سلطان به تشیع ترغیب شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1693436/چگونگی-اسلام-اوردن-محمد-اولجایتو بهزادی، «چگونگی اسلام آوردن محمد اولجایتو»، 1399ش، ص9.]</ref> او مناظرات بسیار بین علاّمه نظام‌الدّین با علاّمه حلّی صورت می‌داد، قوت استدلال بالای علاّمه‌حلّی در مناظرات، موجب گرایش سلطان محمد خدابنده به مذهب شیعه شد.<ref>[https://farhangi.tums.ac.ir/ماجرای-جالب-شیعه-شدن-سلطان-محمد-خدابنده-توسط-علامه-حلی_19914.html «شیعه شدن شاه محمد خدابنده»، سایت دانشگاه علوم پزشکی تهران]</ref>

سرانجام در ۷۰۹ق به بغداد رفت و رسماً مذهب [[شیعه]] اختیار کرد؛<ref>[https://lib.eshia.ir/23022/10/4132 «اولجایتو»، کتابخانه مدرسه فقاهت]</ref> اما دو سال بعد، به‌دلیل توطئه‌های ایجاد شده در دربار و به‌دلیل آن‌که تشکیلات دولت ایلخانی بر مبنای تسنن بنا شده بود، مخالفت‌های فراوانی با سیاست مذهبی او صورت گرفت که در نهایت وی را وادار به عقب‌نشینی کرد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/اولجایتو#پیوند_به_بیرون «اولجایتو»، ویکی شیعه]</ref> ازاین‌رو نفوذ شیعیان نیز در دستگاه ایلخانان روبه‌کاستی نهاد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/225918/اولجایتو خطیبی، «اولجایتو»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی]</ref> اولجایتو در واپسین روزهای زندگی‌اش به مذهب اهل‌سنت بازگشت.<ref>[https://lib.eshia.ir/23022/10/4132 «اولجایتو»، کتابخانه مدرسه فقاهت]</ref> البته برخی معتقدند که وی تا روزهای آخر عمر بر مذهب تشیع باقی ماند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/اولجایتو#پیوند_به_بیرون «اولجایتو»، ویکی شیعه]</ref>

==فعالیت‌های سلطان محمد خدابنده==

===نظامی===
اولجایتو نیز مانند بیشتر فرمانروایان سلف مجبور شد برای استقرار نفوذ و سلطه خود، معترضان را از میان بردارد. نخستین و مهم‌ترین لشکرکشی او در ۷۰۶ق بر ضد امرای شورشی در [[گیلان]] رخ داد که به سبب کوه‌های بلند و بیشه‌های انبوه و راه‌های سخت پس از ۵۰ سال سرانجام توسط اُمرای اولجایتو انجام شد؛<ref>[https://fa.wikishia.net/view/اولجایتو#پیوند_به_بیرون «اولجایتو»، ویکی شیعه]</ref> او ابتدا توانست بر [[لاهیجان]] چیره شود؛ اما قُتلغ‌شاه به‌دست گیلانیان کشته شد و اولجایتو پس از هجوم سراسری آنها را به اطاعت واداشت. گیلان نیز پس از این ماجرا خراج‌گزار ایلخانان شد.<ref>[https://lib.eshia.ir/23022/10/4132 «اولجایتو»، کتابخانه مدرسه فقاهت]</ref>

===عمرانی===
[[پرونده:سلطان محمد خدابنده۳.jpg|جایگزین=مهراب اولجایتو -مسجد جامع اصفهان محراب اولجایتو |بندانگشتی|مهراب اولجایتو -مسجد جامع اصفهان محراب اولجایتو جامع عتیق دربرگیرنده گنجینه معماری دوران های مختلف مسجد تاریخی ایران]]
[[سلطان محمد خدابنده]] با اثرپذیری از تمدن غنی ایرانیان، کارهای عمرانی برادرش غازان را پی گرفت.<ref>[https://lib.eshia.ir/23022/10/4132 «اولجایتو»، کتابخانه مدرسه فقاهت]</ref> از مهم‌ترین کارهای عمرانی اولجایتو، تکمیل و توسعه شهر سلطانیه بود و به‌فرمان او، عمارت‌های باشکوه، از جمله [[مسجد]] و بیمارستان در این شهر ساخته شد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/اولجایتو#پیوند_به_بیرون «اولجایتو»، ویکی شیعه]</ref> همچنین او در موغان، شهر اولجایتو سلطان و در پای کوه بیستون تختگاه دومی به نام سطان‌آباد ایجاد کرد که ویرانه‌های آن به نام دشت چم‌چمال، هنوز باقی است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/225918/اولجایتو خطیبی، «اولجایتو»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی]</ref>

===فرهنگی===
پس از ورود مغولان به [[ایران]]، آنها به‌مرور تحت‌تأثیر فرهنگ ایرانی اسلامی شروع به آبادانی نموده‌اند.<ref>[https://hoviatshahr.srbiau.ac.ir/article_6430_4412fbbabcb9e71be1b4173fdb925f69.pdf میری‌نژاد و دیگران، «تأثیر شمنیسم مغوالن بر معماری دوره ایلخانان در ایران»، 1391ش، ص67.]</ref> اولجایتو نیز چندان درگیر جنگ نبود و حامی هنرمندان بود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/225918/اولجایتو خطیبی، «اولجایتو»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی]</ref> از جمله هنرهای متداول در این دوره [[معماری ایرانی|معماری]]، [[نقاشی]] و خوشنویسی بود که موردتوجه ویژهٔ سلطان ایلخانی قرار گرفت که در نتیجه آن باعث رونق و گسترش آن شد.<ref>[https://www.magiran.com/paper/2127379 سلیمانی، قاسم‌زاده،« رویکرد ایلخانان نسبت به هنر در ایام سلطنت سلطان محمد خدابنده اولجایتو»،1399ش، ص51]</ref> او اصلاحات دستگاه دیوانی را که برادرش آغاز کرده بود؛<ref>[https://lib.eshia.ir/23022/10/4132 «اولجایتو»، کتابخانه مدرسه فقاهت]</ref> مانند قوانین (یاسا)<ref>یاسا کتاب قانونی است که بر اساس حقوق عرفی مغول و فرمان‌های چنگیز خان تنظیم شده است.</ref> از هرگونه تحریف مصون نگه داشت.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/اولجایتو#پیوند_به_بیرون «اولجایتو»، ویکی شیعه]</ref> مورخان و نویسندگان نامداری؛ مانند ابوالقاسم کاشانی و رشیدالدین فضل‌الله، در دوره فرمانروایی اولجایتو پرورش یافتند.<ref>[https://lib.eshia.ir/23022/10/4132 «اولجایتو»، کتابخانه مدرسه فقاهت]</ref>

===سیاست خارجی===
[[پرونده:سلطان محمد خدابنده۲.jpg|جایگزین=اولجایتو و سفرای چین (دودمان یوآن)، در کتاب مجمع التواریخ|بندانگشتی|اولجایتو و سفرای چین (دودمان یوآن)، در کتاب مجمع التواریخ]]

====رابطه با مصر====
در این دوره سلاطین ممالیک مصر بزرگ‌ترین دشمن ایلخانیان بودند؛ اما اولجایتو سعی داشت تا با آنها روابط صمیمانه‌ای ایجاد کند. ازاین‌رو به آنها نامه‌ای نوشت این کار باعث شد موقتاً، خان اردوی زرین در تحریک سلطان مصر در یورش به قلمرو ایلخانان توفیقی نیابد.<ref>[[«اولجایتو»، کتابخانه مدرسه فقاهت]]</ref>

====رابطه با مسیحیان====
حکومت ایلخانان ایران، برای سرکوب ممالیک مصر از هیچ کوششی فروگذار نمی‌کرد؛ حتی از پادشاهان مسیحی اروپا در این راه مدد می‌خواستند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/اولجایتو#پیوند_به_بیرون «اولجایتو»، ویکی شیعه]</ref> سلطان محمدخدابنده نیز در آغاز حکومت، دو سفیر نزد پاپ کلمان پنجم، فیلیپ لوبل، پادشاه فرانسه و ادوارد دوم، پادشاه انگلستان فرستاد. ایلخان در نامه‌ای به فیلیپ لوبل، پادشاه فرانسه از او خواست که بر ضد ممالیک مصر متحد شوند؛ اما اتحاد اولجایتو با دولت‌های مسیحی اروپایی هرگز تحقق نیافت.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/محمد%20خدابنده%20اولجایتو «محمد خدابنده اولجایتو»، ویکی فقه]</ref>

====روابط تجاری====
در ابتدای سلطنت اولجایتو، فرستادگان برخی از فرمانروایان مغول با وی پیمانی بستند تا بتوانند آزادانه در سراسر قلمرو مغولان به فعالیت بازرگانی بپردازند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/225918/اولجایتو خطیبی،«اولجایتو»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی]</ref> این پیمان برای اولجایتو تاحدی حائز اهمیت بود که آن را به‌وسیله هیئت‌هایی به اطلاع اروپاییان رساند. اولجایتو با امپراتور روم شرقی روابط دوستانه داشت و امپراتور برای حفظ قلمرو خود از یورش‌های ترکمانان، با ایلخان ایران پیمان اتحاد بست و خواهر خود را به همسری سلطان محمد درآورد. اولجایتو نیز برای مقابله با حاکمان ترک آناتولی اقداماتی انجام داد؛ اما ترکان به‌تدریج قلمرو خود را گسترش دادند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/محمد%20خدابنده%20اولجایتو «محمد خدابنده اولجایتو»، ویکی فقه]</ref>

==نوآوری سلطان محمد خدابنده==
[[پرونده:سلطان محمد خدابنده۱.jpg|جایگزین=ضرب سکه با شعار شیعی در زمان سلطنت اولجایتو|بندانگشتی|ضرب سکه با شعار شیعی در زمان سلطنت اولجایتو؛ ۷۰۹ ه‍. ق]]
سلطان محمد خدابنده پس از انتخاب مذهب شیعه اثنیاعشری هم‌زمان فرمان داد در نماز جمعه به نام امامان [[شیعه]] خطبه خوانده شود و به نام آنها در سراسر ایران سکه ضرب شود. در این زمان اوضاع [[مسلمانان]] به‌خصوص شیعیان بهبود یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1693436/چگونگی-اسلام-اوردن-محمد-اولجایتو بهزادی، «چگونگی اسلام آوردن محمد اولجایتو»، 1399ش، ص9]</ref> همچنین «مدرسه سیاره» از نوآوری‌های وزیران اولجایتو بود. در سفرهای اولجایتو، خیمه‌هایی برپا می‌شد و گروهی از علما و دانشمندان؛ از جمله نظام‌الدین عبدالملک، عبدالرحمان حکیم تستری، محقق حلی و علامه حلی در آن به تدریس می‌پرداختند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/اولجایتو#پیوند_به_بیرون « اولجایتو»، ویکی شیعه]</ref>

==دیدگاه‌های سلطان محمد خدابنده==
برخی، پایبندی اولجایتو به احکام شریعت و تلاش او را در گسترش و تبلیغ دین اسلام ستوده‌اند و گفته‌اند که درگاه او مجمع علما، فضلا، ادبا و حکما بود<ref>[https://lib.eshia.ir/23022/10/4132 «اولجایتو»، کتابخانه مدرسه فقاهت]</ref> و بیشتر نویسندگان تأکید دارند که اولجایتو به آبادانی و سازندگی ایران، توجه ویژه‌ای داشت؛ اما مورخان مصری، او را رافضی دانسته، و به فساد و سفاکی متهم کرده‌اند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/اولجایتو#پیوند_به_بیرون «اولجایتو»، ویکی شیعه]</ref>

==تصویرپردازی سلطان محمد خدابنده==
ابوالقاسم کاشانی در دربار ایلخان می‌زیست و کتاب «تاریخ اولجایتو» را درباره زندگی و پادشاهی او نوشت. دانشمندان بزرگ آن عصر؛ مانند رشیدالدین فضل‌الله، جلد دوم «جامع التواریخ» و وصاف، کتاب تاریخ خود به او تقدیم کردند.<ref>[https://lib.eshia.ir/23022/10/4132 «اوتجایتو»، کتابخانه مدرسه فقاهت]</ref> علامه حلی نیز دو کتاب خود «منهاج الکرامه» و «نهج‌الحق» را به نام سلطان کرد و به او پیشکش کرد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/اولجایتو#پیوند_به_بیرون «اولجایتو»، ویکی شیعه]</ref>

==درگذشت و آرامگاه سلطان محمد خدابنده==
[[پرونده:سلطان محمد خدابنده۴.png|جایگزین=گنبد سلطانیه در استان زنجان|بندانگشتی|گنبد سلطانیه در استان زنجان]]
اولجایتو در ۳۶ سالگی در سلطانیه درگذشت. گفته‌اند که او بر اثر زهر، مسموم شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/225918/اولجایتو خطیبی، «اولجایتو»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی]</ref> پیکر اولجایتو در آرامگاهی در قلعه سلطانیه که خود در زمان حیاتش به‌ساختن آن فرمان داده بود، به خاک سپرده شد.<ref>[https://lib.eshia.ir/23022/10/4132 «اولجایتو»، کتابخانه مدرسه فقاهت]</ref> آرامگاه اولجایتو هنوز پابرجا است و با نام [[گنبد سلطانیه]]، یکی از مشهورترین بناهای تاریخی [[ایران]] به‌شمار می‌رود.<ref>[[« اولجایتو»، ویکی شیعه|«اولجایتو»، ویکی شیعه]]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
*«اولجایتو»، کتابخانه مدرسه فقاهت، تاریخ بازدید: ۲۶ مهر ۱۴۰۱ش.
*«اولجایتو»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۲۵ مهر ۱۴۰۱ش.
*بهزادی، سیده سمیرا، «چگونگی اسلام آوردن محمد اولجایتو»، مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۱۶، ۱۳۹۹ش.
*خطیبی، ابوالفضل «اولجایتو»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۳۹۹ش.
*«سلطان محمد خدابنده»؛ در مجله ریسمون، تاریخ بازدید: ۲۷ مهر ۱۴۰۱ش.
*سلیمانی، قاسم‌زاده، میثم، افتخار، «رویکرد ایلخانان نسبت به هنر در ایام سلطنت سلطان محمد خدابنده اولجایتو»، نشریه پژوهش در هنر و علوم انسانی، شماره۲۴، ۱۳۹۹ش.
*«شیعه شدن شاه محمد خدابنده»، سایت دانشگاه علوم پزشکی تهرن، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۳۹۹ش.
*«محمد خدابنده اولجایتو»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۲۶ مهز ۱۴۰۱ش.
*میری‌نژاد، سهیل و دیگران، «تأثیر شمنیسم مغوالن بر معماری دوره ایلخانان در ایران»، نشریه هویت شهر، شماره ۲۰، ۱۳۹۱ش.
{{پایان منابع}}