نمایش مبدأ برای شب اسفندی

[[پرونده:15683028 752.jpg|جایگزین=مراسم شب اسفندی - کاشان|بندانگشتی|مراسم شب اسفندی در [[کاشان]]]]
'''{{درشت|شب اسفندی}}'''؛ جشن باستانی ایرانیان برای استقبال از بهار با آداب و رسوم خاص.

شب اسفندی (اسپندی) از جشن‌های [[ایران]] باستان است که مانند بسیاری از جشن‌های ایرانیان مرتبط به گاه‌شماری ایام است. بر این اساس شب ۲۵ بهمن را شب اول [[اسفند]] در نظر می‌گرفتند و معتقد بودند در این ایام، بادی می‌وزد که نشانهٔ [[بهار]] است و آداب‌ورسوم خاصی را در این شب برگزار می‌کردند. امروزه این جشن در برخی شهرهای [[ایران]]، به جشن رعیتی معروف است و نمودی از فرهنگ باستانی ایرانیان است.

== تاریخچه شب اسفندی ==
در گذشته ماه‌های سال را بر اساس یکی از گاه‌شماری‌های رایج<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253263/ایین-ها-جشن-اسفندی-نمودی-از-سپندارمذ?q=شب%20اسفندی&score=16.0&rownumber=2 جعفری، «جشن اسفندی نمودی از اسپندارمذ»، ص84.]</ref> در تقویم ایران باستان، سی روزه حساب می‌کردند. بدین ترتیب یک سال دارای ۳۶۰ روز بوده که پنج روز باقیمانده را، پنجه یا پنگه می‌گفتند. ازاین‌رو بیست‌وپنجم بهمن‌ماه در تقویم رسمی شب اول [[اسفند]] بوده که آن را شب اسفندی یا شب اسپند رعیتی یا زراعتی می‌نامیدند.<ref>«برگزاری شب اسفند رعیتی در آران و بیدگل/سنتی برای کمک به مستمندان»، خبرگزاری مهر.</ref> آنها عقیده داشتند باد معتدلی در این ایام می‌وزد، که به پِیک بهار معروف است و با فرارسیدن اسفند، اثر سرما کم می‌شود. ایرانیان باستان برای این روز آیین خاصی داشتند<ref>[http://kashannews.net/مراسم-اسفندی-کاشان-و-تشابه-آن-با-ولنتای/ ارشدی ابیانه، «مراسم اسفندی کاشان»، وب‌سایت کاشان نیوز.]</ref> و این روز را [[جشن]] می‌گرفتند؛ اما عنوان جشن در آن لحاظ نشده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240446/جشن جعفری، سلیمی،«جشن»، مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> ماه اسفند برای ایرانیان باستان، دربردارندهٔ دوستی، محبت و از خودگذشتی بود.<ref>[https://www.irna.ir/news/82841288/آيين-كهن-پخت-آش-اسفندي-در-دليجان-برگزار-شد «آیین کهن پخت آش اسفندی در دلیجان برگزار شد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

== مکان و زمان مراسم شب اسفندی ==
در میان ایرانیان باستان، آخرین ماه سال دارای [[آداب]] و سنت‌های متنوعی بود که یکی از این آداب و رسومِ قدیمی مردم در نواحی مختلف [[ایران]]، آیین شب اسفندی است.<ref>[http://radioiran.ir/VideoDetails/?m=015110&n=995477 «آیین شب اسفندی در نقاط مختلف ایران»، رادیو ایران.]</ref> این مراسم در ۲۵ [[بهمن]] یا اول اسفند بسته به گاه‌شماری تقویم<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1106527/تعاون-همیاری-سنتی-در-فرهنگ-مردم?q=شب%20اسفندی&score=16.0&rownumber=3 هاشمی، «تعاون؛ همکاری سنتی در فرهنگ مردم»، ص125-126.]</ref> در برخی شهرهای ایران از جمله [[کاشان]] و شهرستان‌های اطراف آن مانند آران و بیدگل،<ref>[https://kashanefarda.ir/2019/02/14/شب-اسفند-رعیتی-در-آران-و-بیدگل/ «شب اسفند رعیتی در آران بیدگل»، وب‌سایت کاشان فردا.]</ref> [[اصفهان]]، [[یزد]]، [[کرمان]] و استان [[مرکزی]] برگزار می‌شد.<ref>[http://radioiran.ir/VideoDetails/?m=015110&n=995477 «آیین شب اسفندی در نقاط مختلف ایران»، رادیو ایران.]</ref>

== آداب ورسوم شب اسفندی ==
[[پرونده:شب اسفندی.jpg|جایگزین=مراسم شب اسفندی - کاشان|بندانگشتی|مراسم شب اسفندی در کاشان]]

=== هدیه اسفندی به نوعروسان به‌عنوان رسم اصلی ===
از مهم‌ترین رسوم شب اسفندی دیدار نوعروسان با تازه دامادها بود.<ref>[https://salahshorannaragh.blog.ir/1397/04/16/شب-اسفند-یا-شب-عاشقی-از-سنت-های-دیرینه-مردم-شهر-نراق «شب اسفندی یا شب عاشقی»، وب‌سایت سلحشوران شهر نراق.]</ref> دامادهای جوان در این شب، با مراسمی ویژه، هدایایی با عنوان اسفندی، متناسب با شرایط مالی خود برای همسران‌شان می‌فرستادند؛<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4542363/برگزاری-شب-اسفند-رعیتی-در-آران-و-بیدگل-سنتی-برای-کمک-به-مستمندان «برگزاری شب اسفند رعیتی در آران و بیدگل/سنتی برای کمک به مستمندان»، خبرگزاری مهر.]</ref> زیرا در ایران باستان، در روزهای خاصی از ماه اسفند، مردان به زنان هدیه می‌دادند<ref>[https://www.irna.ir/news/82841288/آيين-كهن-پخت-آش-اسفندي-در-دليجان-برگزار-شد «آیین کهن پخت آش اسفندی در دلیجان برگزار شد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

=== پختن آش شب اسفندی به‌عنوان نماد برکت و روشنایی ===
پختن [[آش]] از سوی زنان به پاس [[هدیه]] مردان یکی از مراسم خاص این شب است. آنها معتقد بودند باید افراد یک محل، در حیاط [[خانه]]‌ها جمع شوند و با کوبیدن [[جو]] و [[گندم]] در هاون سنگی، مشغول آماده‌کردن مواد آش برای شب اسفند شوند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1106527/تعاون-همیاری-سنتی-در-فرهنگ-مردم?q=شب%20اسفندی&score=16.0&rownumber=3 هاشمی،«تعاون؛ همکاری سنتی در فرهنگ مردم»، ص125-126.]</ref> آنها پختِ آش شب اسفندی را مایهٔ [[برکت]] [[زندگی]] و روشنی خانه برای سال بعد می‌دانستند.<ref>[https://www.irna.ir/news/82841288/آيين-كهن-پخت-آش-اسفندي-در-دليجان-برگزار-شد «آیین کهن پخت آش اسفندی در دلیجان برگزار شد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> امروزه نیز در استان‌هایی نظیر [[اصفهان]]، [[یزد]] و استان مرکزی پخت این آش رواج دارد.<ref>[http://radioiran.ir/VideoDetails/?m=015110&n=995477 «آیین شب اسفندی در نقاط مختلف ایران»، رادیو ایران.]</ref>

=== آداب سفره شام: پلو و خوراکی‌های نمادین ===
این شب در بیشتر نقاط [[ایران]] با آداب‌ورسوم خاصی برگزار می‌شد. به‌طور مثال دورهم بودن، خوردن [[پلو]]، [[آجیل]] اسفندی و خاطره‌گویی از جمله سنت‌های این شب بود.<ref>[https://salahshorannaragh.blog.ir/1397/04/16/شب-اسفند-یا-شب-عاشقی-از-سنت-های-دیرینه-مردم-شهر-نراق «شب اسفندی یا شب عاشقی»، وب‌سایت سلحشوران شهر نراق.]</ref> در این شب زودتر از شب‌های دیگر چراغ خانه‌ها را روشن می‌کردند. از سنت‌های غذایی این شب پخت پلو بود؛ زیرا آن‌ها معتقد بودند، پختِ پلو موجب روشنایی اجاق خانه تا سال آینده می‌شود. در این شب غذای خانواده‌ها چلو ماهی‌دودی یا چلو با کوکو یا کشمش‌پلو بود. برخی افراد نیز در این شب چلو و [[قورمه‌سبزی]] می‌خوردند که همیشه سرسبز و شاد و خرم بمانند.<ref>[http://kashannews.net/مراسم-اسفندی-کاشان-و-تشابه-آن-با-ولنتای/ ارشدی ابیانه، «مراسم اسفندی کاشان»، وب‌سایت کاشان نیوز.]</ref>

در گذشته اکثر مردم کشاورز بودند و درآمد چندانی نداشتند که همیشه پلو بخورند؛ اما در این شب، شام ضیافت برپا می‌کردند و معتقد بودند،<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4542363/برگزاری-شب-اسفند-رعیتی-در-آران-و-بیدگل-سنتی-برای-کمک-به-مستمندان «برگزاری شب اسفند رعیتی در آران و بیدگل/سنتی برای کمک به مستمندان»، خبرگزاری مهر]</ref> حتماً یکی از پلوها را در سفره قرار دهند؛ همچنین گذاشتن [[پنیر]] و ماست در سفره را خوش‌یُمن می‌دانستند.<ref>[http://kashannews.net/مراسم-اسفندی-کاشان-و-تشابه-آن-با-ولنتای/ ارشدی ابیانه، «مراسم اسفندی کاشان»، وب‌سایت کاشان نیوز.]</ref>

=== رسوم عمومی و خانوادگی ===
[[پرونده:3046754.jpg|جایگزین=مراسم شب اسفندی|بندانگشتی|جشن سنتی نوروزگاه در خانه باغ تاریخی شاکر آران و بیدگل]]
هنگام خوردن شام، افراد [[خانواده]] دور [[کرسی]] جمع می‌شدند و شام آماده شده را در یک سینیِ مسیِ دور کنگره‌دار باهم میل می‌کردند.<ref>[https://kashanefarda.ir/2019/02/14/شب-اسفند-رعیتی-در-آران-و-بیدگل/ «شب اسفند رعیتی در آران بیدگل»، وب‌سایت کاشان فردا.]</ref>

علاوه بر غذا، سرِ سفره، وسایل [[هفت‌سین]] مانند؛ [[سیر]]، [[سنجد]]، [[سرکه]]، [[سیب]]، [[سماق]]، [[سمنو]]، سبزی و [[سنگک]] می‌گذاشتند و بعد از اتمام شام شب [[اسفند]]، با «شوچره» (شب‌چره) که تنقلاتی است برای شب‌نشینی، از مهمانان پذیرایی می‌کردند. بعضی از این رسوم در برخی شهرها هنوز هم پابرجا است.<ref>[http://kashannews.net/مراسم-اسفندی-کاشان-و-تشابه-آن-با-ولنتای/ ارشدی ابیانه، «مراسم اسفندی کاشان»، وب سایت کاشان نیوز]</ref>

در شهرهای کویری، کسبه به شاگردان خود مقداری [[برنج]] و [[روغن]] هدیه می‌دادند<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4542363/برگزاری-شب-اسفند-رعیتی-در-آران-و-بیدگل-سنتی-برای-کمک-به-مستمندان «برگزاری شب اسفند رعیتی در آران و بیدگل/سنتی برای کمک به مستمندان»، خبرگزاری مهر]</ref> یا در [[کاشان]] دکان‌دارها دکان‌های خود را چراغانی<ref>[https://yabex.net/blog/customs-culture-kashan/ «آشنایی با آداب و فرهنگ کاشان»، مجله گردشگری یابکس.]</ref> و سبزی‌فروش‌ها ریشهٔ پیازچه‌ها و تربچه‌ها را رنگ‌آمیزی می‌کردند و آنها را برروی سکوی دکان می‌چیدند.

بُنَکدارها نیز کپه‌های [[برنج]]، [[عدس]]، [[نخود]]، [[لوبیا]]، ماش، کشمش پلویی و [[تخم‌مرغ]] را رنگ‌کرده و به شکل زیبایی می‌چیدند. آجیل‌فروشان هم برای شب اسفندی آجیل آچار<ref>آجیل آچار یا آجیل ترش که با آبلیمو آن را ترش و با گل‌رنگ و زردچوبه معطر و خوش‌رنگش می‌کنند.</ref> درست می‌کردند و این‌گونه در [[شادی]] مردم سهیم می‌شدند.<ref>[http://kashannews.net/مراسم-اسفندی-کاشان-و-تشابه-آن-با-ولنتای/ ارشدی ابیانه، «مراسم اسفندی کاشان»، وب‌سایت کاشان نیوز.]</ref>

== نمادشناسی شب اسفندی ==
[[پرونده:577.jpg|جایگزین=گل - ایزدبانو سپندارمذ|بندانگشتی|گل ویژه ایزدبانو سپندارمذ]]
این شب در بین مردم آن دوره، نماد عشق و معروف به شب عاشقی<ref>[http://kashannews.net/مراسم-اسفندی-کاشان-و-تشابه-آن-با-ولنتای/ ارشدی ابیانه، «مراسم اسفندی کاشان»، وب‌سایت کاشان نیوز.]</ref> برای عروس‌خانم‌ها و آقادامادها بود و آنها لحظات خوشی را در کنار خانواده‌ها باهم سپری می‌کردند؛<ref>[https://salahshorannaragh.blog.ir/1397/04/16/شب-اسفند-یا-شب-عاشقی-از-سنت-های-دیرینه-مردم-شهر-نراق «شب اسفندی یا شب عاشقی»، وب‌سایت سلحشوران شهر نراق.]</ref> زیرا اسفندارمَذ<ref>ماه دورازدهم از سال شمسی ایرانی.</ref> از نمادهای مادر خدایی اهورامزدا به‌شمار می‌آمد و نماد دوست‌داری و صبوری و از خودگذشتگی اهورمزدا در جهان بود و منتسب به جشن زنان که در [[ایران]] باستان مورد توجه بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253263/ایین-ها-جشن-اسفندی-نمودی-از-سپندارمذ?q=شب%20اسفندی&score=16.0&rownumber=2 جعفری، «جشن اسفندی نمودی از اسپندارمذ»، ص84.]</ref> همچنین مراسم شب اسپندی علاوه بر عشق میان انسان‌ها، نمادی از توجه به مستمندان و انسانیت نیز بوده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4542363/برگزاری-شب-اسفند-رعیتی-در-آران-و-بیدگل-سنتی-برای-کمک-به-مستمندان «برگزاری شب اسفند رعیتی در آران و بیدگل/سنتی برای کمک به مستمندان»، خبرگزاری مهر.]</ref>

== باورهای عامیانه در مورد شب اسفندی ==
بر اساس، باورهای عامیانه در این شب برای در امان‌ماندن از گزند حشرات و خزندگان افسون‌هایی می‌نوشتند و معتقد بودند با این کار تا چند سال آینده در امان می‌مانند. آنها از آغاز سپیده‌دم تا طلوع آفتاب این [[افسانه]] را بر کاغذهای چهارگوش می‌نوشتند. در برخی منابع نام این افسون را «بسم الله الرحمن الرحیم» قید کرده‌اند. مراسم دیگری در برخی روستاها در این شب وجود داشت که در آن، کودکی دور خانه می‌چرخید و می‌گفت همه حشرات را کشتم. این رسم به «اَنگَنه‌بریدن» معروف بود و معتقد بودند با این کار تا آخر سال در خانه‌های‌شان هیچ حشره‌ای پیدا نخواهد شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253263/ایین-ها-جشن-اسفندی-نمودی-از-سپندارمذ?q=شب%20اسفندی&score=16.0&rownumber=2 جعفری، «جشن اسفندی نمودی از اسپندارمذ»، ص85.]</ref>

از دیگر باورهای این شب نام‌گذاری آش اسفندی است که به ماجرای اسفندیار و نحوه کشته‌شدن و برگشتن او مرتبط است.<ref>[https://www.irna.ir/news/82841288/آيين-كهن-پخت-آش-اسفندي-در-دليجان-برگزار-شد «آیین کهن پخت آش اسفندی در دلیجان برگزار شد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> همچنین در این شب از تخم‌مرغ استفاده نمی‌کردند؛ زیرا معتقد بودند تخم‌مرغ جزء سرمایه است و باید آن را در خانه نگاه داشت.<ref>[http://kashannews.net/مراسم-اسفندی-کاشان-و-تشابه-آن-با-ولنتای/ ارشدی ابیانه، «مراسم اسفندی کاشان»، وب‌سایت کاشان نیوز.]</ref>

== شب اسفندی در آثار مکتوب ==
[[ابوریحان بیرونی]] در [[کتاب]] الباقیه و التفهیم به جشن شب اسفندی اشاره کرده<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253263/ایین-ها-جشن-اسفندی-نمودی-از-سپندارمذ?q=شب%20اسفندی&score=16.0&rownumber=2 جعفری، «جشن اسفندی نمودی از اسپندارمذ»، ص84.]</ref> و آن را نمودی از جشن باستانی دانسته که برای گرامیداشت زنان برگزار می‌کردند.<ref>[http://kashannews.net/مراسم-اسفندی-کاشان-و-تشابه-آن-با-ولنتای/ ارشدی ابیانه، «مراسم اسفندی کاشان»، وب‌سایت کاشان نیوز.]</ref>

== وضعیت کنونی ==
امروزه این جشن به‌شکل محدود و باعنوان مراسم اسپندی برگزار می‌شود.<ref>[http://kashannews.net/مراسم-اسفندی-کاشان-و-تشابه-آن-با-ولنتای/ ارشدی ابیانه، «مراسم اسفندی کاشان»، وب‌سایت کاشان نیوز.]</ref> به‌عنوان مثال در شهر نراق همچنان نوعروسان و دامادها در شب اول [[اسفند]] مراسمی را با آداب و رسوم امروزی برگزار می‌کنند.<ref>[https://salahshorannaragh.blog.ir/1397/04/16/شب-اسفند-یا-شب-عاشقی-از-سنت-های-دیرینه-مردم-شهر-نراق «شب اسفندی یا شب عاشقی»، وب‌سایت سلحشوران شهر نراق.]</ref> همچنین در سال ۱۳۹۶ش جشن «آش شب اسفندی» در فهرست آثار ناملموس ملی به ثبت رسیده است.<ref>[https://www.delijan.ir/default.aspx?PortalName=FaraPoratl&cid=10279&pageid=1&site=Primery «آش اسفندی»، پایگاه اطلاع‌رسانی شهرداری دلیجان.]</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* «آش اسفندی»، پایگاه اطلاع‌رسانی شهرداری دلیجان، تاریخ بازدید: ۱۳ دی ۱۴۰۱ش.
* «آشنایی با آداب و فرهنگ کاشان»، مجله گردشگری یابکس، تاریخ بازدید: ۱ دی ۱۴۰۱ش.
* «آیین شب اسفندی در نقاط مختلف ایران»، رادیو ایران، تاریخ درج مطلب: ۱ اسفند ۱۴۰۰ش.
* «آیین کهن پخت آش اسفندی در دلیجان برگزار شد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۳۹۶ش.
* ارشدی ابیانه، علی‌اکبر، «مراسم اسفندی کاشان»، وب‌سایت کاشان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۳۹۷ش.
* «برگزاری شب اسفند رعیتی در آران و بیدگل/ سنتی برای کمک به مستمندان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۳۹۷ش.
* جعفری، محمد و سلیمی، مینا، «جشن»، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۳۹۸ش.
* جعفری، محمد، «جشن اسفندی نمودی از اسپندارمذ»، فرهنگ مردم، شماره ۱۹ و ۲۰، ۱۳۸۵ش.
* «شب اسفند رعیتی در آران بیدگل»، وب‌سایت کاشان فردا. تاریخ بازدید: ۱ دی ۱۴۰۱ش.
* «شب اسفندی یا شب عاشقی»، وب‌سایت سلحشوران شهر نراق، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۱ش.
* هاشمی، سید علیرضا، «تعاون؛ همکاری سنتی در فرهنگ مردم»، فرهنگ مردم ایران، شماره ۳۵، ۱۳۹۲ش.
{{پایان منابع}}