نمایش مبدأ برای عبدالعلی مزاری

[[پرونده:مزاری.jpg|300px|thumb|left|عبدالعلی مزاری رهبر مقاومت ضد استبداد در افغانستان]]
<big>'''عبدالعلی مزاری،'''</big> رهبر مقاومت ضد استبداد در افغانستان.

عبدالعلی مزاری، چهرۀ مشهور سیاسی و رهبر مقاومت ضد استبداد در [[افغانستان]] که نام او به‌دلیل اندیشه‌ و مبارزات عدالت‌خواهانه، به نماد «عدالت‌خواهی» در خاطرۀ جمعی اقوام محروم این کشور بدل شده است. عبدالعلی مزاری، وحدت ملی در افغانستان را یک اصل می‌دانست و راهبرد مبارزاتی او، ایجاد حکومت اسلامی بر قاعده وسیع و مبتنی بر خواست مردم بود که همۀ اقوام افغانستان به‌اندازۀ شعاع وجودی خود در آن حضور فعال داشته باشند.
==کودکی و نوجوانی عبدالعلی مزاری==
عبدالعلی مزاری، فرزند حاجی خداداد، در پنجم [[خرداد]] (جوزا)<ref>[https://www.andisha.af/fa/events/477/%D9%BE%D9%86%D8%AC%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%B2%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA%E2%80%8C%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DA%A9 «پنجم جوزا سال‌روز ولادت رهبر شهید وحدت‌ ملی عبدالعلی مزاری بر عدالت‌خواهان مبارک»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref> سال 1326ش، در یک خانوادۀ [[مسلمان]] و محب [[اهل‌بیت]] [[پیامبر اسلام]] در روستای «نانوایی» منطقۀ «چهاركِنت»، از توابع ولایت (استان) [[بلخ]] افغانستان به دنیا آمد. [[پدر]] عبدالعلی مزاری از طریق کشاورزی معیشت خانواده را تأمین می‌کرد و از نظر قومی به [[قوم هزاره]] تعلق داشت و به زبان  [[فارسی دری|فارسی]] [[زبان دری|دری]] تکلم می‌کرد.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>  

عبدالعلی مزاری، به‌اقتضای شرایط حاکم بر جامعه، تابستان‌ها با [[خانواده]] در قشلاق می‌رفت و کار می‌کرد و زمستان‌ها در ییلاق، در مدرسۀ ابتدایی روستا، درس می‌خواند. او بعد از اتمام دورۀ ابتدایی، به تحصیل و [[آموزش علوم دینی در افغانستان|آموزش علوم دینی]] علاقه‌مند شد و دورۀ مقدماتی علوم دینی را در [[مدرسه دینی در هزاره‌جات|مدرسۀ دینی]] چهارکنت و در «[[مزارشریف]]» آموخت.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاري از ولادت تا شهادت/ بررسي زندگی‌نامه شهيد وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>  
==دوران جوانی عبدالعلی مزاری==
عبدالعلی مزاری، در سال 1348ش به‌خدمت سربازي رفت. در 1350ش، در مدرسۀ علوم ديني «[[شیخ سلطان ترکستانی|شيخ سلطان]]» که در آن زمان معروف بود، ثبت‌نام كرد و به‌مدت یک‌سال درس خواند. عبدالعلی مزاری، در [[بهار]] سال 1351ش،<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاري از ولادت تا شهادت/ بررسي زندگی‌نامه شهيد وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>  از [[وطن]] [[مهاجرت]] کرد و به‌منظور ادامه و تکمیل تحصیلات دینی، به [[ایران]] رفت و در حوزۀ علميۀ [[مشهد]] و  [[حوزه علمیه قم|حوزه علمیۀ قم]]، به‌ فراگیری [[علم‌آموزی|علوم]]  و معارف اسلامی پرداخت.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاري از ولادت تا شهادت/ بررسي زندگی‌نامه شهيد وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>   او در زمان تحصیل در ایران، برای [[زیارت در فرهنگ شیعه|زیارت]] مزار امامان [[شیعه]]، مخصوصا زیارت [[امام علی]] و [[امام حسین]] و دیدن [[حوزۀ علميۀ نجف]]، به‌کشور عراق [[مسافرت]] کرد.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاري از ولادت تا شهادت/ بررسي زندگی‌نامه شهيد وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>   
==مآخذ فکری عبدالعلی مزاری==
===1. رشد و تربیت در فضای انقلابی=== 
فضای سیاسی دوران [[کودکی]] و [[نوجوانی]] عبدالعلی مزاری، فضای انقلابی و مبارزه با حاکمیت و رفتار استبدادی ظاهرشاه (پادشاه) و داوودخان (نخست‌وزیر) بود. تاریخ نگاری [[فیض‌محمد کاتب هزاره]]، مبارزات [[سید اسماعیل بلخی]]، قیام مسلحانۀ [[ابراهیم گاو سوار|ابراهیم‌ گاو سوار]] و مبارزات فکری [[اسماعیل مبلغ]] و جریان اسلام‌گرایی در رأس همه اندیشه‌های انقلابی [[امام خمینی]] و جریان مبارزات ضداستبدادی در مناطق مختلف [[افغانستان]]، در پرورش روحیۀ انقلابی، دگرگونی فکری و مشی سیاسی آیندۀ عبدالعلی مزاری، تأثیرگذار بود.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>  
===2. آشنایی با چهره‌های مبارز و انقلابی===
عبدالعلی مزاری، در دوران نوجوانی و تحصیل، با چهره‌های انقلابی مانند [[سید جمال الدین|سید جمال‌الدین حسینی]]، [[امام خمینی|امام خمینی،]] سیدقطب، حسن‌البنا و کواکبی آشنا شد<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>   و با سیداسماعیل بلخی که از فعالان ضداستبداد در [[افغانستان]] بود، از نزدیک مراوده داشت. اسماعیل بلخی در سفری به‌زادگاه مزاری، او را به‌ ادامۀ تحصیل، داشتن همت بالا و رفتن به‌خدمت سربازی تشویق کرد که برای او الهام‌بخش و منشأ تحولی بزرگ بود.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاري از ولادت تا شهادت/ بررسي زندگی‌نامه شهيد وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>    
===3. دوران سربازی عبدالعلی مزاری===
خدمت سربازی، برای عبدالعلی مزاری دوران تحول شخصیت و اندیشه بود که خود از این دوران، به‌عنوان مدرسۀ «عبرت‌آموزی» یاد کرده است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاري از ولادت تا شهادت/ بررسي زندگی‌نامه شهيد وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> او دوران سربازی را که برای دیگران چالش خطرناک بود، به ‌فرصت مطالعه دربارۀ مناسبات قدرت تبدیل کرد و با ساختار فسادآلود و رفتار تبعض‌آمیز سران [[قوم پشتون]] و حاکمان وقت افغانستان با اقوام تحت ‌ستم چون [[قوم هزاره|هزاره]]، [[تاجیک‌های افغانستان|تاجیک]]، [[قوم ازبک|ازبک]]، به‌صورت عینی و ملموس، آشنا شد. عبدالعلی مزاری، بعد از این تحول فکری و با الهام از اندیشۀ انقلابی متفکران مسلمان و توصیه‌های اسماعیل بلخی، تصمیم گرفت که خوب درس بخواند و در راه مبارزه با استبداد و تأمین [[عدالت اجتماعی]]، تا آخرین لحظۀ زندگی خود، تلاش کند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاري از ولادت تا شهادت/ بررسي زندگی‌نامه شهيد وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>    
==سیرۀ عملی و اخلاقی عبدالعلی مزاری==
از ویژگی‌های بارز عبدالعلی مزاری، [[صداقت]] در گفتار و رفتار، صراحت بیان،<ref>[http://bonyadesaba.com/%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA/543-%D8%AA%D8%A8%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%88-%D8%B9%D9%85%D9%84-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D9%87.html صالحی مالستانی، «تبیین وحدت ملی، در اندیشه و عمل شهید بابه مزاری»، وب‌سایت سروش صبا.]</ref>  [[عزت نفس]]، پشتكار، [[قناعت]]،<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاري از ولادت تا شهادت/ بررسي زندگی‌نامه شهيد وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>  [[ساده‌زیستی]]، [[امانت داری|امانت‌ داری،]] مردمی‌بودن بود.<ref>[https://www.mizan.news/283382/%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7/ «عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانه سیاسی از مولفه‌های اصلی اندیشه‌های شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری بود»، خبرگزاری میزان.]</ref>  او علاقۀ شدیدی به مطالعه داشت و از [[مصرف‌گرایی]] و [[تجمل‌گرایی]]، گریزان بود. پایبندی به احکام [[دین]] اسلام و داشتن اعتقاد راسخ به [[ولایت‌پذیری در سبک زندگی|ولایت]]، [[امامت]] و [[مرجع دینی]] از دیگر ویژگی‌های بارز او بود. برای مزاری، نسبت‌های قومی، زبانی، منطقه‌ای و خانوادگی، ملاک خدمت و ارزش‌گذاری تلقی نمی‌شد و [[کرامت انسانی|کرامت ذاتی]] انسان‌ها برای او مهم بود.<ref> [http://www.dailyafghanistan.com/opinion_detail.php?post_id=142952 دانش، «شهید مزاری؛ پیوند امروز، دیروز و فردا»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref>

==فعالیت‌های فرهنگی عبدالعلی مزاری==
#جمع‌آوری کتاب و تأسیس [[کتابخانه|کتابخانۀ]] «جوادیه» در سال 1355ش در زادگاه خود و تشویق مردم، به‌ویژه جوانان به مطالعه؛
#تأسیس کتاب‌فروشی از سرمایۀ شخصی در مزار شریف به‌منظور ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی؛
#برگزاری برنامه‌های آموزشی و سوادآموزی در مناطق چهارکنت، شُولگَر، دَرِه‌صُوف، چِیمتال و دولت‌آباد در سال 1359ش؛
#فعالیت‌های آموزشی و [[تربیت|تربیتی]] در مدرسۀ دینی چیمتال در سال 1360ش؛
#تأسیس نشریۀ «پیام خون» در سال 1360ش در زادگاه خود؛
#سفر به [[ایران]] در [[پاییز]] 1360ش و تلاش برای ایجاد کانون‌های آموزشی و تربیتی و شناسایی استعدادها و نیروی‌های فرهنگی مؤثر از میان جوانان مهاجر  در [[تهران]] و [[قم]]؛
#فراهم‌کردن زمینۀ [[تحصیلات عالی افغانستان|تحصیلات عالی]] برای دانشجویان و طلاب [[مهاجرت هزاره‌ها|مهاجر افغانستانی]] در [[دانشگاه در افغانستان|دانشگاه‌]]<nowiki/>ها و حوزه‌های علمیۀ [[ایران]] به خصوص [[حوزه علمیه قم|حوز علمیه قم]]؛
#تأسیس مجلۀ «[[مجله حبل‌الله|حبل‌الله]]» در سال 1365ش در [[تهران]]، با همکاری جمعی از فعالان فرهنگی افغانستانی؛
#طراحی و انتشار مجلۀ «پیام نصر» در مدرسۀ حضرت قائم [[تهران]]؛
#طراحی و انتشار «بُولتَن (نشریه داخلی) خبری سازمان نصر افغانستان» در مدرسۀ حضرت قائم تهران؛
#به‌دست‌آوردن نسخۀ خطی جلد سوم «[[سراج التواریخ|سراج‌التواریخ]]»، و چاپ آن.
#تأسیس «مجمتع آموزش عالی شهید بلخی» به‌عنون مرکز [[تحصیلات عالی خصوصی]] در چهار رشتۀ علوم انسانی در سال 1369ش در [[قم]]؛<ref> [https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/289/%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C امیری، «فعالیتهای فرهنگی شهید مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>
#تأسیس «[[مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان]]» در سال 1372ش در قم با عضویت هفت نفر از شخصیت‌های برجسته از جمله [[بصیراحمد دولت‌آبادی]].<ref>[https://www.andisha.af/fa/events/1612/mazari-Khorasani «گرامی‌داشت سالیاد شهادت شهید وحدت ملی استاد مزاری و تجلیل از مقام آیتالله محقق خراسانی»، وب‌سیات بنیاد اندیشه.] </ref>
==فعالیت‌های سیاسی عبدالعلی مزاری==
===1. فعالیت عبدالعلی مزاری در حزب حسینی===
فعالیت در حزب حسینی، اولین فعالیت سیاسی عبدالعلی مزاری در سال 1353ش است که مبارزه بر مبنای آموزه‌های اسلامی و بنیانگذاری حکومت اسلامی، از مواد اساسنامۀ این حزب و نشان‌دهندۀ مبانی فکری او است.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>    
====2. عضویت عبدالعلی مزاری در شورای رهبری سازمان نصر افغانستان====
سازمان نصر افغانستان در سال ۱۳۵۷ش، از ائتلاف چند گروه کوچک‌تر تشکیل شد و در [[فروردین]] ۱۳۵۸ش، به‌طور رسمی، اعلام وجود کرد. این سازمان که مقر اصلی آن در [[ایران]] بود، به‌صورت شورایی رهبری می‌شد. اعضای آن بیشتر از روحانیان [[شیعیان افغانستان|شیعۀ افغانستانی]] و عبدالعلی مزاری، یکی از اعضای مهم شورای رهبری این تشکل سیاسی و جهادی بود.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>     
====3. فعالیت عبدالعی مزاری در حزب وحدت اسلامی افغانستان====
از مهم‌ترین فعالیت‌های سیاسی عبدالعلی مزاری، تلاش بی‌وقفه او برای تأسیس حزب وحدت اسلامی [[افغانستان]]، با هدف اتحاد احزاب مختلف شیعی، رسمیت پیداکردن مذهب جعفری و سهم‌گیری موثر در معادلات نظامی و سیاسی افغانستان بود. او که در ساختار سازمان نصر به‌تدریج قدرت پیدا کرده و به رهبر برجستۀ این سازمان بدل شده بود، در ۱۳۶۵ش به افغانستان بازگشت و تلاش خود برای متحدکردن گروه‌های شیعی را آغاز کرد. نخست، منشور اتحاد، توسط سازمان نصر و گروه رقیب او «پاسداران جهاد اسلامی»، در [[بهار]] ۱۳۶۷ش امضاء شد و سپس در 25 [[تیر]] ۱۳۶۸ش، مسئولان اکثر احزاب شیعۀ افغانستان، گروه‌های خود را منحل و مثیاق وحدت را امضاء کردند و حزب وحدت اسلامی افغانستان را تأسیس کردند که مقر اصلی آن [[بامیان]] انتخاب شد. 

افراد معروف این حزب پیش از انشعاب در [[کابل]] در سال 137ش، عبدالعلی مزاری، [[محمدکریم خلیلی]]، [[سید علی بهشتی ورسی|سیدعلی بهشتی]]، محمد محقق، محمد اکبری، [[قربانعلی عرفانی یکه ولنگی|قربان علی عرفانی]]، صادقی نیلی، سید عبدالحمید سجادی، [[میرحسین صادقی پروانی]] و سید محمد امین سجادی بودند. این حزب، پس از آغاز رهبری مزاری، به قدرتمندترین حزب سیاسی در افغانستان تبدیل شد.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>  

====4. حضور در کابل==== 
بعد از شکست دولت نجیب‌الله در 1371ش و آمدن مجاهدین در [[کابل]]، نیروهای حزب وحدت اسلامی نیز به پایتخت آمدند و در مناطق مختلف غرب کابل، مستقر شدند.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>  بعد از تشکیل دولت موقت مجاهدین به ریاست [[صبغت‌الله مجددی|صبغت‌الله مجددی]]، حزب وحدت اسلامی در دولت اسلامی عضو شد و با اعضای آن تعامل سازنده داشت؛ اما حزب جمعیت اسلامی [[افغانستان]] به‌رهبری [[برهان‌الدین ربانی]] و شورای نظار به‌ریاست [[احمدشاه مسعود]]، به توافقات قبلی خود عمل نکردند و جایگاه هزاره‌ها و [[شیعیان افغانستان|شیعیان]] را در دولت مجاهدین نادیده گرفتند. به‌همین دلیل، حزب وحدت اسلامی به‌رهبری عبدالعلی مزاری، با دولت برهان‌الدین ربانی همراهی نکرد. بعد از آن، مناطق هزاره‌نشین کابل مورد حملۀ نیروهای ربانی، مسعود و عبدالرب‌رسول سیاف قرار گرفت.<ref>بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص ۴۱.</ref>

==دیدگاه‌های عبدالعی مزاری==
در اندیشۀ سیاسی عبدالعلی مزاری، تأمین عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانۀ سیاسی همۀ اقوام در ساختار حکومت، یک اصل است. ضرورت وحدت ملی، فاجعه‌آمیز بودن دشمنی میان اقوام، تأکید بر حقوق شهروندی و [[مشارکت سیاسی زنان افغانستان|مشارکت سیاسی]]، [[اشتغال زنان افغانستان|اشتغال]] و [[تحصیل زنان]] و [[تحصیل دختران|دختران]]، لزوم تعدیل واحد‌های اداری، نظام فدرالیزم، سرشماری، برگزاری انتخابات و مشارکت اقوام در تصمیم‌گیری‌های کلان کشور، از دیگر اصول فکری عبدالعلی مزاری است.<ref>[https://www.mizan.news/283382/%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7/ «عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانه سیاسی از مولفه‌های اصلی اندیشه‌های شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری بود»، خبرگزاری میزان.]</ref> 

==رابطه با چهره‌های دیگر==
عبدالعلی مزاری، در زمان تحصیل در [[ایران]]، به‌ملاقات [[امام خمینی]] در [[عراق]] می‌رفت و پیام‌ها، نوارهای سخنرانی و کتاب ولایت فقیه او را به‌ ایران می‌آورد و یک‌بار به‌دلیل همراه‌داشتن آثار امام خمینی، توسط ساواک دستگیر، زندانی و به‌شدت شکنجه شد. او در زندان اوین، پنج‌ماه با [[محمدعلی رجایی]]، هم‌سلول بود. عبدالعلی مزاری، بعد از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]]، با [[آیت‌الله خامنه‌ای]] (در زمان ریاست جمهوری)، آیت‌الله جوادی آملی، آیت‌الله علی مشکینی، هاشمی رفسنجانی، محسن رضایی و سیدعباس موسوی دبیرکل پیشین [[حزب‌الله لبنان|حزب‌اللّه لبنان]]، ارتباط نزدیک داشت و با آنها دربارۀ مسائل جهان [[اسلام]] و افغانستان، تبادل نظر می‌کرد.<ref> [https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/191/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C احمدی، «نگاهی به مبانی اصولی شهید مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>

==اجازه‌نامۀ امام خمینی به عبدالعلی مزاری، در امور حسبیه و شرعیه==
عبدالعلی مزاری در تحصیل علوم دینی، تقوا و پاکدستی به جایگاه بلندی رسیده بود تا جای‌که [[امام خمینی]]، در 1 [[تیر]] 1359ش، با صدور اجازه‌نامۀ شرعی، به وی اجازه می‌دهد که در چندین ولسوالی (شهرستان) ولایت بلخ، وجوهات شرعی را جمع‌آوری و مصرف کند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/C207_43148/_%D8%AA%D8%B5%D8%AF%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B1_%D8%AD%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D9%87_%D9%88_%D8%B4%D8%B1%D8%B9%DB%8C%D9%87 «اجازه‌نامه تصدی امور حسبیه و شرعیه اجازه‌نامه به آقای عبدالعلی مزاری، در امور حسبیه و شرعیه»، پرتال امام خمینی.]</ref>

==شهادت==
در اوج جنگ‌های داخلی، گروهی به‌نام «طالبان» با رهبری [[ملا عمر]] در [[قندهار]] ظاهر شد که مناطق جنوبی [[افغانستان]] را خیلی سریع تصرف کرد و به‌ سرعت با عبور از [[غزنی]] به‌دروازه‌های کابل رسید. در آن زمان، درگیری حزب جمعیت اسلامی، شورای نظار و متحدان آنها، با حزب وحدت اسلامی شدت یافته بود. مزاری با طالبان که تا آن زمان ماهیت واقعی خود را نشان نداده بود، موافقت‌نامه‌ای امضاء کرد که بر اساس آن، نباید میان آنها درگیری مسلحانه صورت می‌گرفت؛ اما طالبان به [[وفای به عهد|عهد]] خود وفا نکرد و با ورود به کابل، سربازان حزب وحدت اسلامی را خلع سلاح و مناطق تحت کنترل آنها را تصرف کرد. سپس عبدالعلی مزاری و چند نفر از یاران نزدیک او از جمله [[حسینعلی ابوذر]] توسط طالبان دستگیر و در ۲۲ [[اسفند]] ۱۳۷۳ش، به‌طرز فجیعی در چهار آسیاب و از توابع ولایت لوگر به [[شهادت]] رسیدند و جنازه‌های ایشان در بیابان‌های شهر [[غزنی]] رها شده بود.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص۲۵۹-۲۶۰.</ref> 
==تشییع باشکوه==
پیکر عبدالعلی مزاری از شهر غزنی تا مزار شریف در شمال افغانستان، با عبور از مناطق مختلف از جمله [[مرکز بهسود|بهسود]]، بامیان و [[یکه‌ولنگ]]، به‌مدت 15 شبانه‌روز، بر روی شانه‌های مردم با پای پیاده تشییع شد که طولانی‌ترین و باشکوه‌ترین [[آیین تدفین]] در تاریخ [[افغانستان]] بود. پیکر شهید مزاری و سیدعلی در روز هفتم [[فروردین|فروردين]] 1374ش در مزار شریف به‌خاک سپرده شد. <ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>
==یادمان‌ها==
===1. نماد عدالت‌خواهی و مقاومت===
در حال‌حاضر، نام عبدالعلی مزاری، به نماد مظلومیت، عدالت‌خواهی و مقاومت در خاطرۀ جمعی هزاره‌ها و [[شیعیان]] افغانستان، تبدیل شده است و هرساله بیش از پیش در داخل و خارج از کشور، تجلیل می‌شود.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>   
===2. آثار مکتوب درباره مزاری=== 
====2،1. کتاب و مقاله====
بعد از شهادت مزاری، ده‌ها عنوان کتاب، صدها عنوان پایان‌نامه و مقاله، ده‌ها ویژه‌نامه، خاطره و یادداشت دربارۀ شخصیت، اندیشه، فعالیت‌های سیاسی و نقش او در تحولات معاصر [[افغانستان]] نوشته شده است.<ref>[https://www.andisha.af/fa/journals/266/adalat3 «ویژهنامۀ بیست‌وچهارمین سالیاد شهادت شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، فصل‌نامۀ عدالت و امید، ۱۳۹۷ش، ص222-235.]</ref>  تولید آثار مکتوب از نظر کمی و کیفی دربارۀ عبدالعلی مزاری، بی‌سابقه بوده و تاکنون دربارۀ هیچ شخصیتی در تاریخ افغانستان، به این پیمانه متن تولید نشده است.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>

====2،2. شعر====
صدها شاعر فارسی‌زبان دربارۀ عبدالعلی مزاری، شعر سروده‌اند که در نوع خود بی‌نظیر است. برخی از این اشعار، در 8 مجموعه، به‌نام‌های «هجرت خورشید»، «مرثیۀ آفتاب»، «در مرز گل و آیینه»، «زیارت‌نامۀ گل‌سرخ» و «تبر و باغ گل‌سرخ» در چهار مجموعه با یک‌نام، گردآوری و چاپ شده است.<ref>[https://www.andisha.af/fa/journals/266/adalat3 امیری و دیگران، «نمایۀ آثار مکتوب در مورد شهید مزاری»، فصل‌نامۀ عدالت و امید، ۱۳۹۷ش، ص222-224.]</ref>  «سیدعلی موسوی گرمارودی» شاعر و نویسندۀ معاصر ایرانی، در این مجموعه، چنین سروده است:<ref>[http://bonyadesaba.com/index.php?option=com_content&view=article&id=166:din-va-aseb-hayi-ajtimaei&catid=24&Itemid=199 «اشعار در رثای شهید مزاری»، وب‌سایت سروش صبا.] </ref>   
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|دیدم مزار پاک تو وز جان گریستم |بر سرنوشت شیعۀ افغان گریستم}}
 {{ب|سیدعلی کنار تو آرام خفته بود|بر آن شهید پاک هم از جان گریستم}}
 {{ب|یعنی وفا کنار شرف آرمیده بود|بر این سلام گفتم و بر آن گریستم}}
 {{ب|سیدعلی کنار تو آمد دوباره لیک|آن شاعرم که بر تو از ایران گریستم}}
 {{ب|سیدعلی موسوی گرم رودی‌ام|آن کز غم تو از بن دندان گریستم}}
 {{ب|آه ای سترگ چون قلل کوه بامیان|بر دامنت چو چشمۀ جوشان گریستم}}
 {{ب|یک لمحه خاک، آینه شد در نظر مرا|بر قامت رشید تو عریان گریستم}}
 {{ب|آن زخم‌ها که بر تنت از دشمنان رسید|بیش از هزار بود و فراوان گریستم}}
 {{ب|وانگه هزار زخم که بر سینه داشتی|یک‌یک به بوسه شستم و بر آن گریستم}}
 {{ب|دیدم هزار بار ستم بر «هزارگان»|در پیش چشم و با دل بریان گریستم}}
 {{ب|از داغ صد شکنجه تنت دشت لاله بود|ابر بهارگشتم و باران گریستم}}
 {{ب|با یادت ای مزاری نستوه ای دلیر!|موییدم ابتدا و به پایان گریستم}}
 {{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

===3. آثار هنری===
بعد از شهادت عبدالعلی مزاری، آثار [[هنر اسلامی|هنری]] زیادی در قالب‌ [[نقاشی]]، [[منبت کاری|منبت‌کاری]]، تذهیب‌کاری، خوشنویسی، [[صنایع‌دستی]]، عکاسی، پوستر، تندیس و بنر در بزرگداشت نام او، خلق شده ‌است.<ref>[https://www.andisha.af/fa/journals/266/adalat3 رجبیان، «یادمان گل‌سرخ»، فصل‌نامۀ عدالت و امید، ۱۳۹۷ش، ص217.]</ref> 
===4. لقب شهید وحدت ملی===
در سال 1394ش، فرمان لقب «شهید وحدت ملی» برای شهید عبدالعلی مزاری، توسط محمداشرف غنی، رئیس‌جمهور سابق [[افغانستان]]، اعلام و در تقویم رسمی افغانستان درج شد.<ref>آ[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography یتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>

==دیدگاه‌های دیگران==
===حامد کرزي رئيس‌جمهوري پیشین افغانستان=== 
حامد کرزی، شهید عبدالعلي مزاري را از شخصیت‌های برجستۀ [[افغانستان]] می‌داند که اندیشه‌های بلند او برای تحکیم وحدت ملی، ارزشمند است.<ref>[http://www.bonyadesaba.com/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C/155-%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86.html شفق، «شهيد مزاري در نگاه شخصيت‌ها و انديشمندان»، وب‌سایت سروش صبا.]</ref>   
===محمدکريم خليلي معاون پیشین رياست جمهوري=== 
[[محمدکريم خليلي]]، شهید مزاری را رهبر آزادانديش و مبارز می‌داند که در راستای استقلال، آزادی و پاسداری از ارزش‌های دینی و ملی مردم افغانستان، تلاش می‌کرد.<ref>[http://www.bonyadesaba.com/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C/155-%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86.html شفق، «شهيد مزاري در نگاه شخصيت‌ها و انديشمندان»، وب‌سایت سروش صبا.]</ref>   
===محمداشرف ‌غنی رئيس‌جمهور سابق افغانستان=== 
محمداشرف غنی، اصل عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانۀ سیاسی را از مؤلفه‌های محوری اندیشه و کنش مبارزاتی مزاری می‌داند.<ref>[https://af.sputniknews.com/20170224/1164154.html «غنی: عدالت و مشارکت عادلانه اساس فکری مزاری به‌شمار می‌رود»، خبرگزاری اسپوتنیک.]</ref> 
===محمديونس قانوني رئیس پیشین پارلمان افغانستان=== 
به‌نظر محمديونس قانوني، شهید مزاري برای ايجاد جامعۀ مبتني بر [[عدالت اجتماعی]]، هم طرح و برنامه داشت و هم برای تحقق آن تلاش مي‌کرد.<ref>[http://www.bonyadesaba.com/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C/155-%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86.html شفق، «شهيد مزاري در نگاه شخصيت‌ها و انديشمندان»، وب‌سایت سروش صبا.]</ref>   
===عبدالرشيد دوستُم معاون رئیس‌جمهور پیشین افغانستان=== 
به‌ نظر عبدالرشيد دوستم، عبدالعلی مزاری، به مردم [[افغانستان]] درس آزادزيستن، سرفرازبودن، تسليم‌ناپذيري، پايداري، صداقت و مقاومت را آموخته است.<ref>[http://www.bonyadesaba.com/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C/155-%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86.html شفق، «شهيد مزاري در نگاه شخصيت‌ها و انديشمندان»، وب‌سایت سروش صبا.]</ref>  
===صبغت‌الله مجددي رئيس پيشين مجلس سنا=== 
مجددی معتقد بود که عبدالعلی مزاری برای وحدت مردم [[افغانستان]] تلاش‌هاي زياد انجام داد و سرانجام در راه تحقق وحدت ملي در این کشور، به ‌[[شهادت]] رسيد.<ref>[http://www.bonyadesaba.com/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C/155-%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86.html شفق، «شهيد مزاري در نگاه شخصيت‌ها و انديشمندان»، وب‌سایت سروش صبا.]</ref>  
===گلبدين حکمتيار رهبر حزب اسلامي=== 
[[گلبدین حکمتیار]]، عبدالعلی مزاری را شخصیت نمونه، صالح و مایۀ افتخار مردم [[افغانستان]] و کشتن او را جنایت تاریخی و فراموش‌ناشدنی می‌داند.<ref>[http://www.bonyadesaba.com/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C/155-%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86.html شفق، «شهيد مزاري در نگاه شخصيت‌ها و انديشمندان»، وب‌سایت سروش صبا.]</ref>  
===علاءالدين بروجردي، دیپلمات ایرانی=== 
علاءالدين بروجردي، شخصیت عبدالعلي مزاري را در ميان رهبران جهادي [[افغانستان]]، منحصربه‌فرد می‌داند.<ref>[http://www.bonyadesaba.com/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C/155-%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86.html شفق، «شهيد مزاري در نگاه شخصيت‌ها و انديشمندان»، وب‌سایت سروش صبا.]</ref>   
===علامه سيد محمدحسين فضل‌الله از لبنان===  
به‌نظر علامه فضل‌الله، عبدالعلی مزاری حضور فعال در جهاد [[افغانستان]] داشت و کشتن او جنایت بزرگ در حق انسان و [[اسلام]] است.<ref>[http://www.bonyadesaba.com/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C/155-%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86.html شفق، «شهيد مزاري در نگاه شخصيت‌ها و انديشمندان»، وب‌سایت سروش صبا.]</ref>

==دست‌آوردهای مبارازتی عبدالعلی مزاری برای هزاره‌ها و شیعیان==
===هویت‌یابی ملی=== 
بعد از مبارزات و تلاش‌های سیاسی عبدالعلی مزاری، [[اشتغال هزاره‌ها|هزاره‌ها]] و [[شیعیان]] افغانستان  به «هویت‌یابی ملی» رسیدند و جایگاه اجتماعی و سیاسی خود در رابطه با هویت‌های دیگر، عقب‌ماندگی‌های فرهنگی و سیاسی و راه جبران آنها را شناختند.   
===احیای هویت هزاره‌ها=== 
به‌دلیل حاکمیت استبداد طولانی در [[افغانستان]] و اِعمال تبعیض سازمان‌یافته و سیاست حذف و کشتار علیه گروه قومی هزاره، این مردم [[اعتماد به نفس|اعتمادبه‌نفس]] خود را از دست داده بودند و کتمان هویت خود، به‌استراتژی حفظ موجودیت بدل شده بود؛ اما با تلاش‌های سیاسی عبدالعلی مزاری، هویت هزاره‌ها دوباره زند شد.  
===رسمیت مذهب شیعه=== 
یکی از اصول مبارزاتی او تلاش برای رسمیت مذهب [[شیعه]] در افغانستان بود که به ثمر نشست و بر اساس مادۀ 131 قانون اساسی نظام جمهوری اسلامی افغانستان، مذهب جعفری به‌عنوان یکی از مذاهب رسمی در کشور، وجهۀ قانونی و رسمی پیدا کرد.  
===تثبیت مرجعیت آیت‌الله محقق===  
مرجعیت آیت‌الله [[قربانعلی محقق کابلی]] در [[افغانستان]]، با حمایت سیاسی و تلاش‌های فرهنگی عبدالعلی مزاری، تثبیت شد. بعد از آن، فضا و شرایط لازم برای اعلام مرجعیت سایر فقهای بزرگ افغانستانی نیز فراهم شد.

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*آیتی، عبدالقیوم، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه، تاریخ  درج مطلب: 27 فروردین 1400ش.
*آیتی، عبدالقیوم، «سبک رهبری شهید عبدالعلی مزاری»، فصل‌نامۀ عدالت و امید، شماره ۳، اسفند ۱۳۹۷ش،
*«اجازه‌نامۀ تصدی امور حسبیه و شرعیه اجازه‌نامه به آقای عبدالعلی مزاری، در امور حسبیه و شرعیه»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: 28 دی 1401ش.
*احمدی، عابدین، «نگاهی به مبانی اصولی شهید مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: 9 اسفند 1399ش.
*«اشعار در رثای شهید مزاری»، وب‌سایت سروش صبا، تاریخ بازید: 28 دی 1401ش.
*امیری، اسدالله و دیگران، «نمایۀ آثار مکتوب در مورد شهید مزاری»، فصل‌نامۀ عدالت و امید، شماره ۳، اسفند ۱۳۹۷ش.
*امیری، جمعه‌خان، «فعالیتهای فرهنگی شهید مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: 13 اسفند 1399ش.
*بهمنی قاجار، محمدعلی؛ جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، تهران: موسسۀ مطالعات اندیشه‌سازان نور، ۱۳۹۲ش.
*«پنجم جوزا سال‌روز ولادت رهبر شهید وحدت ‌ملی عبدالعلی مزاری بر عدالت‌خواهان مبارک»، وب‌سایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: 5 خرداد 1400ش.
*دانش، محمدسرور، «شهید مزاری؛ پیوند امروز، دیروز و فردا»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: 22 اسفند 1396ش.
*رجبیان، حبیب‌الله، «یادمان گل‌سرخ»، فصل‌نامۀ عدالت و امید، شماره ۳، اسفند ۱۳۹۷ش.
*شفق، محمدابراهيم، «شهيد مزاري در نگاه شخصيت‌ها و انديشمندان»، وب‌سایت سروش صبا، تاریخ بازدید: 28 دی 1401ش.
*صالحی مالستانی، حسین، «تبیین وحدت ملی در اندیشه و عمل شهید بابه مزاری»، وب‌سایت سروش صبا، تاریخ بازدید: 28 دی 1401ش.
*«عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانه سیاسی از مولفه‌های اصلی اندیشه‌های شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری بود»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: 7 اسفند ۱۳۹۵ش.
*«غنی: عدالت و مشارکت عادلانه اساس فکری مزاری به‌شمار می‌رود»، خبرگزاری اسپوتنیک، تاریخ درج مطلب: 6 اسفند 1395ش.
*فیاض، محمدحسین، « نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان»، فصل‌نامۀ عدالت و امید، شماره ۶، پاییز 1399ش.
*«گرامی‌داشت سالیاد شهادت شهید وحدت ملی استاد مزاری و تجلیل از مقام آیت‌الله محقق خراسانی»، وب‌سایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: 22 اسفند 1400ش.
*«مزاري از ولادت تا شهادت/ بررسي زندگي‌نامه شهيد وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: 22 اسفند 1399ش.
*موسوی، سیدعسکر، هزاره‌های افغانستان، ترجمه اسدالله شفایی، تهران، مؤسسه فرهنگی هنری نقش سیمرغ، ۱۳79ش.
*«ویژهنامۀ بیست‌وچهارمین سالیاد شهادت شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، فصل‌نامۀ عدالت و امید، شماره ۳، اسفند ۱۳۹۷ش.