نمایش مبدأ برای عزاداری مردم بلوچ

[[پرونده:156652414.jpg|جایگزین=عزاداری مردم بلوچ|بندانگشتی|عزاداری حسینی مردم بلوچ]]
{{درشت|'''عزاداری مردم بلوچ؛'''}} آیین‌های سوگواری در قوم بلوچ.

[[عزاداری]] مردم [[قوم بلوچ|بلوچ]]، با حفظ ویژگی‌های فرهنگ سنتی این قوم، دارای [[آداب]] و رسوم خاصی است که همچنان در سطحی فراگیر، پاس داشته می‌شود. مردم بلوچ در سوگ عزیزان خود، آیین‌های ویژه‌ای را برای هر مرحله، برپا می‌کنند. در این آیین‌ها علاوه بر امورات متوفی، به وضعیت بازماندگان نیز رسیدگی می‌شود.

==پیشینه عزاداری مردم بلوچ==
مردم بلوچ عزاداری در سوگ عزیزان را «پُرسه» می‌گویند.<ref>[https://vista.ir/w/a/21/zwnde قنبرپور، «مروری بر مراسم پُرسه در بلوچستان»، وبسایت مجلۀ ویستا.]</ref> از نظر پژوهش‌گران ریشهٔ تاریخی آیین پرسه، به دوران ایران باستان می‌رسد. واژهٔ «پُرسه» ریشهٔ فارسی دارد و در سایر اقوام ایرانی با عنوان‌های «پُرس»، «پرسانه»، «پُرس‌وپو» و «پرس‌وانو» یاد می‌شود. در [[آیین زرتشت|آیین زرتشتی]] نیز پروسه گفته می‌شود که در روز سوم پس از مرگ دارای اهمیت زیاد است؛<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239495/پرسه اکبری بیرق، «پرسه»، مرکز دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> مراسم اصلی پرسهٔ مردم بلوچ نیز از روز سوم شروع می‌شود که کارشناسان، آن را نشانهٔ اثرپذیری مردم بلوچ از آیین زرتشت قبل از [[اسلام]] دانسته‌اند که در تلفیق با آموزه‌های اسلام همچنان در فرهنگ این مردم باقی مانده است.<ref>[https://vista.ir/w/a/21/zwnde قنبرپور، «مروری بر مراسم پُرسه در بلوچستان»، وبسایت مجلۀ ویستا.]</ref>

بلوچ‌هایی که پیرو مذهب [[شیعه]] هستند، عزاداری [[ماه محرم|محرم]] را نیز به‌صورت سنتی با آداب و رسوم خاصی برگزار می‌کنند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/154694/Ø§Ø´ØªØ±Ø§Ú©Ø§Øª-ÙØ±ÙÙÚ¯Û-ØªØ§Ø±ÛØ®Û-Ø¨ÙÙÚ-ÙØ§-Ø¨Ø§-Ø³Ø§ÛØ±-Ø§ÛØ±Ø سلطانی، «اشتراکات فرهنگی و تاریخی بلوچ‌ها با سایر ایرانیان»، 1383ش، ص 9-12.]</ref> امروزه بلوچ‌های شیعه و سنی در حفظ آیین‌های کهن عزاداری کوشا هستند.<ref>«[https://www.chtn.ir/news/14000528309373/محرم-و-آیین-های-سوگواری-در-بلوچستان محرم و آیین‌های سوگواری در بلوچستان»، خبرگزاری میراث آریا.]</ref>

==عزاداری ایام محرم==
[[پرونده:170492453.jpg|جایگزین= قیام مردم سیستان برای خون خواهی امام حسین ع|بندانگشتی|ششمین سال بازخوانی قیام مردم سیستان برای خون خواهی امام حسین ع]]
بلوچ‌های [[افغانستان]] و پاکستان مراسم عزاداری در ایام محرم را با شکوه خاصی برگزار می‌کنند و زن و مرد بلوچ در آن شرکت می‌کنند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1387434/عزاداری-در-شبه-قاره-و-جنوب-شرق-آسیا «عزاداری در شبهقاره و جنوب شرق آسیا»، وبسایت راسخون.]</ref> عزاداری محرم در بلوچستان ایران دارای تنوع زیر است:

===روزه‌داری و دعا===
بلوچ‌های اهل‌سنت به‌طور عموم، در روزهای [[تاسوعا]] و [[عاشورا]] [[روزه]] می‌گیرند و در ایام محرم در خانه‌های خود برنامهٔ تلاوت [[قرآن]] و [[دعا]] دارند.

===ممنوعیت جشن و سرور===
در میان بلوچ‌های اهل‌سنت، به‌دلیل همدلی و هم‌دردی با شیعیان و احترام به [[اهل‌بیت]] [[حضرت محمد|پیامبر]]، [[جشن]] و سرور به‌ویژه [[مراسم عروسی|عروسی]] در ماه محرم ممنوع است.

'''دعوت به تعامل و وحدت'''

در ماه محرم مولوی‌های اهل‌سنت در [[مسجد|مساجد]]، مردم را به تعامل و وحدت دعوت می‌کنند و در این ماه تعامل خود را با شیعیان بیشتر می‌کنند. مولوی‌های اهل‌سنت در کنار علمای شیعه به وعظ و سخنرانی می‌پردازند.

===دستگیری از فقرا===
بلوچ‌هایی که وضعیت اقتصادی خوب دارند، در دههٔ اول محرم، با دادن خیرات و تقسیم گوشت و غذا، به فقرا کمک می‌کنند.<ref>[https://www.irna.ir/news/84017564/محرم-و-آیین-های-سوگواری-در-بلوچستان «محرم و آیینهای سوگواری در بلوچستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

===خرج امام===
یکی از مراسم‌های دیرینهٔ مردم بلوچ به‌ویژه شهرستان دلگان، خرج امام است. در دههٔ اول محرم هر شب یکی از بزرگان و [[ریش‌سفید|ریش‌سفیدان]] قوم، مردم را قبل از مغرب به منزل خود دعوت می‌کند. این مراسم با صرف غذای [[نذری]]، [[روضه‌خوانی]] و نوحه‌خوانی برگزار می‌شود. در این مراسم شیعه و سنی حضور دارند.<ref>[https://borna.news/fa/news/1500231/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%85% «آداب و رسوم مردم سیستان و بلوچستان در ایام محرم»، خبرگزاری برنا.]</ref>

===سینه‌زنی===
این مراسم در روزهای اول داخل مساجد و [[حسینیه]]‌ها برگزار می‌شود؛ اما پس از روز چهارم به‌ویژه روزهای تاسوعا و عاشورا، در صف‌های منظم به خیابان‌ها آمده و برای عرض تسلیت به دیگر مساجد و [[هیئت|هیئت‌ها]] رفته و در مراسم آنها شرکت می‌کنند.<ref>[https://www.chtn.ir/news/14000528309373/محرم-و-آیین-های-سوگواری-در-بلوچستان «محرم و آیین‌های سوگواری در بلوچستان»، خبرگزاری میراث آریا.]</ref> مردم بلوچ در این مراسم با پای برهنه حرکت می‌کنند و به‌طور معمول لباس سیاه بر تن دارند. این مراسم با نوحه‌خوانی، سینه‌زنی و زنجیرزنی همراه است.<ref>[http://ir-handicrafts.ir/blog/sistan-culture «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.]</ref>

===مقتل‌خوانی===
این مراسم اختصاص به شیعیان دارد که در سال‌های اخیر رواج یافته است. این مراسم بعد از نماز ظهر روز [[عاشورا]] اجرا می‌شود.<ref>[https://www.chtn.ir/news/14000528309373/محرم-و-آیین-های-سوگواری-در-بلوچستان «محرم و آیین‌های سوگواری در بلوچستان»، خبرگزاری میراث آریا.]</ref>

===دلگ‌عاشوری/ هفت‌دهلی===
[[زنان بلوچ]] در روز هفتم محرم به یاد علی‌اصغر و مادر او، [[آش]] نذری می‌پزند و در این روز، از عزاداران با [[شیر]] پذیرایی می‌کنند.<ref>[http://ir-handicrafts.ir/blog/sistan-culture «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.]</ref>

==پرسه به‌عنوان نوعی عزادی مردم بلوچ==
[[پرونده:Photo 2025-04-28 22-21-01.jpg|جایگزین= عزا داری امام حسین ع - مردم سیستان |بندانگشتی|عزاداری امام حسین ع - مردم سیستان]]
از نظر کارشناسان از جمله آیین‌هایی که در میان مردم بلوچ تغییر چندانی نکرده، «پرسه» است که طی مراسم‌های خاص اجرا می‌شود. این مراسم میان بلوچ‌های پاکستان<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/17675/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B1%D8%A8%D9%88%D8%B7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D «آداب و رسوم مربوط به اموات مسلمانان در پاکستان»، پایگاه تخصصی تحلیلی جامعه و ملل.]</ref> و [[ایران]] تفاوت چندانی ندارد.

===اعلان خبر فوت===
بعد از فوت یک بلوچ، تعدادی از [[جوانی|جوانان]] به نقاط مختلف روستا رفته، مردم را از این واقعه با خبر می‌کنند. پس از حضور مردم، اگر میت مرد باشد، عمامه جلوی [[تابوت]] می‌گذارند. اگر پیرمرد و پیرزن باشد، روپوش تابوت رنگ تیره و اگر جوان باشد، رنگ شاد دارد. با توجه به جایگاه اجتماعی و معنوی میت، جمیعت زیاد یا کم دنبال تابوت با شعار «لااله الا الله، [[حضرت محمد|محمد]] رسول‌الله» و در میان شیعیان «[[امام علی|علی]] ولی‌الله» حرکت می‌کنند.<ref>[https://peacefact.com/پُرسه-در-سیستان-و-بلوچستان/ «آیین پُرسهداری در سیستان و بلوچستان»، مرکز گفتمان صلح برای همه.]</ref>

===غسل و کفن===
این مراسم و ادای [[نماز میت]]، طبق دستورات اسلامی در عیدگاه انجام می‌شود.

===خاک‌سپاری===
به‌طور معمول برای حفر قبر، حاضرین و نزدیکان برای کسب ثواب پیش‌قدم می‌شوند. در فرهنگ بلوچ تلاش می‌شود که کارهای مادی و معنویی انجام شود که به نفع میت باشد. قبر مردم بلوچ بسیار ساده است و پخته کردن قبر و ساختن سنگ رایج نیست. متوفی اگر مرد باشد، در بالا و پایین قبر دو تکه سنگ قرار می‌دهند و اگر زن باشد، یک سنگ می‌گذارند. امروزه در شهرهای بلوچستان ساختن سنگ قبر رایج شده، اما به‌صورت بسیار ساده. در پایان مراسم [[خاکسپاری|خاک‌سپاری]]، همه برای آمرزش متوفی، فاتحه خوانده و دعا می‌کنند. در همین مراسم نزدیکان متوفی به‌ویژه فرزندان او از حاضرین پرس‌وجو می‌کنند که اگر از متوفی طلبکار هستند، اعلام کنند.<ref>[https://vista.ir/w/a/21/zwnde قنبرپور، «مروری بر مراسم پُرسه در بلوچستان»، وبسایت مجلۀ ویستا.]</ref>

===پیش‌رونه===
آشنایان و همسایگان پرسه‌داران، [[خرما]] می‌آورند. خرما را داخل سینی‌ها گذاشته، پیش از تابوت حرکت می‌کنند و بعد از مراسم خاک‌سپاری آن را میان حاضرین تقسیم می‌کنند.

===شوم‌اول===
بعد از مراسم خاک‌سپاری، تمام افراد حاضر از طرف میزبان، با وعدهٔ شام یا نهار پذیرایی می‌شوند که در گویش محلی به آن «شوم‌اول» می‌گویند.

===سیه‌نومه===
این مراسم برای کسانی است که در مراسم خاک‌سپاری حضور نداشتند. پُرسه‌دار برای اطلاع آنها، نامه‌ای با گوشهٔ پاره یا سیاه درون پاکت می‌فرستند که به‌محض دیدن، متوجه قضیه می‌شوند؛ اما محتوای نامه برای اطلاع فوت، به‌صورت تدریجی است. متن نامه با این محتوای «مرگ و زندگی دست خداوند است. همهٔ ما رفتنی هستیم. [[پدر|پدران]] و مادران ما الآن در سرای ابدی خود هستند. مصلحت خداوند این است.» آغاز می‌شود.

===شال / لباس پرسه‌داری===
پرسه‌داران در گذشته با [[شال]] سفید جلو درب منزل می‌ایستادند یا با لباس سفید و چند دکمهٔ باز، وارد مجلس پرسه می‌شدند؛ اما امروزه پارچهٔ سیاه در بازو می‌بندند یا دور گردن یا سر می‌پیچند.<ref>[https://peacefact.com/پُرسه-در-سیستان-و-بلوچستان/ «آیین پُرسهداری در سیستان و بلوچستان»، مرکز گفتمان صلح برای همه.]</ref> این مردم لباس عادی خود را در روز پرسه می‌پوشند؛ اما در برخی موارد نزدیکان برای مدتی ریش و موی خود را اصلاح نمی‌کنند.<ref>[https://vista.ir/w/a/21/zwnde قنبرپور، «مروری بر مراسم پرسه در بلوچستان»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref>

===سه‌فاتحه===
این مراسم، مهم‌ترین بخش پرسهٔ بلوچی است. این مراسم در روز سوم بعد از وفات برگزار می‌شود. در این مراسم مردان در [[مسجد]] و زنان در [[خانه|خانهٔ]] پرسه‌دار فاتحه و [[قرآن]] می‌خوانند.<ref>[https://vista.ir/w/a/21/zwnde قنبرپور، «مروری بر مراسم پُرسه در بلوچستان»، وبسایت مجلۀ ویستا.]</ref> شرکت‌کنندگان با گفتن «راضی بشی» پرسه‌داران را تسلی می‌دهند و پرسه‌داران با گفتن «راضی‌ام به رضای خدا» جواب می‌دهند. در میان شیعیان این مراسم با روضه‌خوانی همراه است. زنان پرسه‌دار، ترانه‌های غمگین برای عزیز از دست‌رفتهٔ خود می‌خوانند.<ref>[https://peacefact.com/پُرسه-در-سیستان-و-بلوچستان/ «آیین پُرسهداری در سیستان و بلوچستان»، مرکز گفتمان صلح برای همه.]</ref>در این مراسم با [[قربانی کردن]] گوسفند یا بز به یاد متوفی، غذایی برای مهمانان تهیه می‌کنند. مردم بلوچ طبق میل پرسه‌داران، مراسم هفتم، پانزدهم، چهلم، شش‌ماهگی و سالگرد برگزار می‌کنند. در میان این مردم رفتن بر سر مزار رواج ندارد.

===دست‌کمکی===
مردم بلوچ با شنیدن خبر فوت، برای تهیهٔ غذا برای فامیل درجه‌یک متوفی، اقدام می‌کنند و این برنامه تا زمان ختم مراسم پرسه ادامه دارد. مردم بلوچ برای خانوادهٔ متوفی که وضعیت مالی خوب ندارند، به‌ویژه آنهایی که کودکان صغیر دارند، کمک مالی مانند [[پول]] نقد، روغن و [[برنج]] دارند. این کمک به نزدیک‌ترین فرد به متوفی، سپرده می‌شود.<ref>[https://vista.ir/w/a/21/zwnde قنبرپور، «مروری بر مراسم پُرسه در بلوچستان»، وبسایت مجلۀ ویستا.]</ref>

==پیامدهای عزاداری مردم بلوچ==
#عزاداری ایام محرم مردم بلوچ در کنار زنده‌نگه‌داشتن و گسترش فرهنگ عاشورا، هم‌بستگی و وحدت را میان مردم تقویت می‌کند و در کاهش [[خشونت]] و افزایش امنیت تأثیرگذار است.<ref>[https://borna.news/fa/news/1500231/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%85% «آداب و رسوم مردم سیستان و بلوچستان در ایام محرم»، خبرگزاری برنا.]</ref>
#آیین پرسهٔ مردم بلوچ بیشتر جنبهٔ دلجویی از بازماندگان و رسیدگی به وضعیت آنان دارد؛ تقویت این آیین، رشد فرهنگ همدلی و دست‌گیری از نیازمندان را در پی دارد.<ref>[https://vista.ir/w/a/21/zwnde قنبرپور، «مروری بر مراسم پُرسه در بلوچستان»، وبسایت مجلۀ ویستا.]</ref>
#تنوع فرهنگی برآیند تعامل چند هزارسالهٔ اقوام گوناگون است. ارج نهادن به فرهنگ‌های بومی و برجسته‌سازی جبنه‌های مثبت آن، یک امتیاز ملی است و توسعهٔ محلی، منطقه‌ای و ملی را در پی دارد.<ref>[http://fhnews.ir/fa/news/113557/ÙØ¹Ø±ÙÛ-Ø§ÙÚ¯ÙÛÛ-Ø§Ø«Ø±Ø¨Ø®Ø´-Ø¯Ø±-ØÙØ¸-Ù-ØªÙÙÙØª-ÙØ±ÙÙÚ¯âÙØ رزاقی، «معرفی الگوی اثربخش در حفط و تقویت فرهنگ‌های بومی»، وب‌سایت فرهنگ و هنر.]</ref>

==نویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* «آداب و رسوم مردم سیستان و بلوچستان در ایام محرم»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۷ تیر ۱۴۰۲ش.
* «آداب و رسوم مربوط به اموات مسلمانان در پاکستان»، پایگاه تخصصی تحلیلی جامعه و ملل، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آذر ۱۴۰۲ش.
* «آیین پُرسهداری در سیستان و بلوچستان»، مرکز گفتمان صلح برای همه، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مرداد ۱۴۰۲ش.
* اکبری بیرق، حسن، «پرسه»، مرکز دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۳۹۸ش.
* رزاقی، حمید، «معرفی الگوی اثربخش در حفط و تقویت فرهنگ‌های بومی»، وب‌سایت فرهنگ و هنر، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۳۹۹ش.
* سلطانی، سیما، «اشتراکات فرهنگی و تاریخی بلوچ‌ها با سایر ایرانیان»، فصل‌نامهٔ مطالعات ملی، ۱۷، سال پنجم، شمارهٔ ۱، ۱۳۸۳ش.
* «عزاداری در شبهقاره و جنوب شرق آسیا»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۷ش.
* قنبرپور، سینا، «مروری بر مراسم پُرسه در بلوچستان»، وبسایت مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۳۱ فروردین ۱۴۰۳ش.
* «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۲ش.
* «محرم و آیینهای سوگواری در بلوچستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۶ شهریور ۱۳۹۹ش.
* «محرم و آیین‌های سوگواری در بلوچستان»، خبرگزاری میراث آریا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۴۰۰ش.
{{پایان منابع}}