نمایش مبدأ برای مسئولیت‌پذیری

'''<big>مسئولیت‌پذیری</big>'''؛ تعهد درونیِ انسان برای انجام بهتر کارها.


مسئولیت‌پذیری افراد موجب پیشرفت و تعالی جامعه می‌شود و در برابر آن، مسئولیت‌گریزی خاستگاه بسیاری از مشکلات اقتصادی، سیاسی، حقوقی، خانوادگی و اخلاقی است. با شناخت مفهوم مسئولیت‌پذیری و مؤلفه‌های آن و تطبیق این مؤلفه‌ها بر افراد مختلف جامعه، می‌توان علاوه بر تشخیص افراد مسئولیت‌پذیر از افراد مسئولیت‌گریز، با شکوفا کردن این فضیلت اخلاقی در افراد جامعه به رشد و تعالی جامعه در عرصه‌های مختلف کمک کرد.

==مفهوم‌شناسی==
مسئولیت‌ به‌معنای تعهد بوده<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/%D9%85%D8%B3%D9%88%D9%94%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ مسئولیت.]</ref>  و مسئول به کسی گفته می‌شود که کاری بر عهده او قرار می‌گیرد و در صورت بی‌توجهی، بازخواست می‌شود.<ref>عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژۀ مسئولیت.</ref>  مسئولیت‌پذیری به‌معنای پاسخگو بودن،<ref>وطن‌دوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه‌های اسلامی، 1387ش، ص62. </ref>  یا تعهدی درونی از طرف انسان برای انجام مطلوب کارهایی است که به او واگذار می‌شود.<ref>[https://banaacc.ir/what-is-responsibility/ «مسئولیت‌پذیری چیست؟»، وب‌سایت بانا.]</ref>  مسئولیت‌پذیری افراد موجب شکل‌گیری الگوهای رفتار و اصلاح فرایندها و تأثیرگذاری برسیاست‌های اجتماعی می‌شود.<ref>[https://www.alimirsadeghi.com/-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C/articleid/418/%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA «مسئولیت‌پذیری چیست؟ 7 راه‌کار برای افزایش مسئولیت‌پذیری»، وب‌سایت پارسا.]</ref> 

==مبانی==
مسئولیت‌‌پذیری، مبتنی بر اصولی است که بدون محقق شدن آنها، یا کسی مسئولیت انجام امری را نمی‌پذیرد یا در صورت پذیرش، از انجام آن ناتوان است. این مبانی عبارت‌اند از:
1.	قدرت؛ قدرت به‌عنوان مقدمۀ مسئولیت، عامل انجام بهینۀ تعهد است.<ref>شریف الرضی، نهج‌البلاغه، خطبۀ 406، ص115.</ref> 
2.	رشدیافتگی؛ افراد باید از رشد کافی برای پذیرش مسئولیت‌های مختلف در جامعه، برخوردار باشند.<ref>وطن‌دوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه‌های اسلامی، 1387ش، ص67.</ref> 

==مسئولیت‌پذیری در اسلام==
از نظر اسلام، انسان به‌عنوان خلیفة خدا در زمین، هم مسئول تربیت، تزکیه و تطهیر خود است و هم مسئول ساختن و مدیریت دنیا است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/ «بیانات رهبری در دیدار با دانشجویان دانشگاه فردوسی [[مشهد]]»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>  بر اساس آموزه‌های اسلامی مسئولیت‌های انسان برای تحقق این امر، به چهار دسته تقسیم می‌شوند که زمینه‌ساز زندگی ایده‌آل دنیوی و زندگی جاودانه اخروی انسان هستند.<ref>سجادی، «قرآن و بازتاب روابط تربیتی چهار گانه انسان»، 1388ش، ص90-139.</ref>
 
الف). مسئولیت‌ انسان در برابر خدا و نعمت‌هایی که خداوند در اختیار او قرار داده است.<ref>سورۀ اسرا، آیه 17.</ref> 

ب). مسئولیت‌ انسان در قبال خود برای رسیدن به رستگاری که لازمۀ آن، خردورزی،<ref>لیثی واسطی، عیون الحکم و المواعظ، 1376ش، ص50.</ref>  حق‌جویی،<ref>لیثی واسطی، عیون الحکم و المواعظ، 1376ش، ص424.</ref>  خودسازی،<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج11، ص345.</ref>  علم‌خواهی،<ref>سورۀ مجادله، آیه 11.</ref>  عزت‌طلبی<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، 1403ق،ج11، ص424.</ref>  و افزایش تمایل به زندگی اجتماعی  است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، 1403ق، ج11، ص399.</ref>

ج). مسئولیت‌ انسان در برابر جامعه؛ انسان به‌عنوان موجودی اجتماعی برای فراهم ساختن نظم اجتماعی و جلوگیری از ناهنجاری‌های سیاسی، اقتصادی، حقوقی، خانوادگی و اخلاقی، مسئول است. مسئولیت اجتماعی انسان از منظر آموزه‌های اسلام شامل محورهای زیر می‌شود: مسئولیت‌های هدایتی مانند پنددهی، امر به معروف و نهی از منکر، برخورد قاطع با بدعت‌ها<ref>کلینی، الکافی،1401ق، ج1، ص54.</ref>  و تربیت نسل دارای هویت دینی؛<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14010221000468/%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%B8%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D9%86%D8%B3%D9%84-%D8%AF «رهبر معظم انقلاب: رسالت معلمان تربیت نسل دارای [[هویت ملی]] و مقاوم و آگاه برای تحقق تمدن نوین اسلامی است»، خبرگزاری فارس.]</ref>  مسئولیت‌های مالی مانند پرداخت خمس و زکات و هر نوع مالیات متعارف اجتماعی و پرهیز از ایجاد تکانه‌های اقتصادی در جامعه مانند احتکار، کم‌فروشی و گران‌فروشی، ربا، رشوه و اسراف؛<ref>وطن‌دوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه‌های اسلامی، 1387ش، ص80.</ref>  مسئولیت‌های فکری؛ مانند مشورت‌دهی<ref>وطن‌دوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه‌های اسلامی، 1387ش، ص79.</ref>  و نشر علم<ref>کلینی، الکافی،1401ق، ج1، ص41.</ref>  و مسئولیت‌های حاکمیتی مانند رویکرد مسئولانه زمام‌دار وکارگزاران به رفتار خویشتن،<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، 1403ق، ج11، ص425.</ref>  به مسئولیت خود،<ref>مجلسى، بحار الأنوار، 1403 ق، ج32، ص362.</ref>  به مردم،<ref>وطن‌دوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه‌های اسلامی، 1387ش، ص83.</ref>  به بیت المال<ref>مجلسى، بحار الأنوار، 1403 ق، ج41، ص15.</ref>  و به کارمندان.<ref>وطن‌دوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه‌های اسلامی، 1387ش، ص84.</ref> 

د) مسئولیت‌ انسان در برابر طبیعت؛ انسان به‌عنوان خلیفة خدا در زمین موظف به آبادانی زمین و استفاده درست از نعمت‌های موجود در طبیعت،<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14010221000468/%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%B8%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D9%86%D8%B3%D9%84-%D8%AF «رهبر معظم انقلاب: رسالت معلمان تربیت نسل دارای هویت ملی و مقاوم و آگاه برای تحقق تمدن نوین اسلامی است»، خبرگزاری فارس.]</ref>  اندیشه در مظاهر طبیعت، کسب یقین و شکر نعمت است.<ref>وطن‌دوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه‌های اسلامی، 1387ش، ص89.</ref>

==خاستگاه مسئولیت از دیدگاه اسلام==
براساس آموزه‌های دینی منشأ پیدایش مسئولیت در مواردی نیروهای باطنی مانند فطرت، وجدان و عقل است، در برخی موارد خداوند و دین و در مواردی قوانین، آداب و سنت‌های حاکم بر جامعه است.<ref>وطن‌دوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه‌های اسلامی، 1387ش، ص66.</ref> 

==مسئولیت‌پذیری از دیدگاه روان‌شناسان==
روان‌شناسان مسئولیت‌پذیری را از ویژگی‌های شخصیتی هر فرد معرفی می‌کنند که نقش مهمی در موفقیت‌های انسان دارد. آنها معتقدند مسئولیت‌پذیری امری موروثی نیست؛ بلکه مفهومی قراردادی، اخلاقی و تربیتی است. هر چند قدرت یادگیری مسئولیت‌پذیری در مقاطع سنی مختلف، متفاوت است اما انسان در هر مقطع سنی قادر به فرا گرفتن آن است.<ref> قربانی، «مسئولیت‌پذیری»، وب‌سایت دانشگاه علم و صنعت.</ref> 

==مسئولیت‌پذیری اجتماعی==
انسان ناگزیر از حیات اجتماعی است و بسیاری از موهبت‌های موجود در زندگی خود را مدیون جامعه می‌داند. مسئولیت‌پذیری اجتماعی، نوعی واکنش فردی نسبت به دیگران در موقعیت‌های گوناگون است که نتیجه آن نوعی احساس تعهد و تبعیت از قواعد و معیارهای اجتماعی و درک قواعد گروهی است که در ذهن و رفتار فرد شکل می‌گیرد و اثرات آن در ابعاد فکری، اجتماعی، مذهبی، هنری و اخلاقی افراد قابل مشاهده است.<ref>سبحانی‌نژاد و نجفی، «تحلیل ابعاد شناسانۀ مسئولیت‌پذیری در سبک زندگی اسلامی»، 1393ش، ص161.</ref> 

==مسئولیت‌پذیری در خانواده==
خانواده، اولین و مهم‌ترین کانون اجتماعی است که اگر از لحاظ مذهبی، فرهنگی و عاطفی اصلاح شود، جامعه نیز به تبع، اصلاح خواهد شد و این امر در گرو مسئولیت‌پذیر بودن اعضاء خانواده در قبال یکدیگر است. برخی از  مسئولیت‌های اعضای خانواده نسبت به یکدیگر عبارت‌اند از:

الف). مسئولیت‌های زن و شوهر نسبت به‌هم؛ مانند تأمین نیازهای روحی و روانی یکدیگر و دوری از هر عاملی که برهم زنندۀ آرامش روحی و روانی خانواده است.<ref>حرانی، تحف العقول، 1402ق، ص268.</ref>
 
ب). مسئولیت‌های پدر و مادر نسبت به فرزندان؛ مانند محبت، رعایت عدالت، ادب‌آموزی، سوادآموزی، آموزش تعالیم دینی از جمله نماز، قرآن و به طور کلی فراهم کردن بسترهای لازم برای رشد شخصیت فرزندان.<ref>وطن‌دوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه‌های اسلامی، 1387ش، ص87.</ref> 

ج). مسئولیت‌های فرزندان نسبت به پدر و مادر؛ مانند نیکی به پدر و مادر،<ref>سورۀ انعام، آیه 151.</ref>  دعا،<ref>سورۀ ابراهیم، آیه 41.</ref>  سپاسگزاری،<ref>سورۀ لقمان، آیه 14.</ref>  خضوع و ابراز کوچکی در برابر آنها.<ref>سورۀ سراء، آیه 23-24.</ref>

==آثار مسئولیت‌پذیری==
برخی از آثار مسئولیت‌پذیری عبارت‌اند از:
1.	افزایش عزت و اعتماد به نفس؛
2.	پذیرش مسئولیت از روی منطق؛
3.	بهبود عملکردها؛
4.	جلب رضایت دیگران؛
5.	جلب اعتماد دیگران؛
6.	فراهم شدن زمینه رشد و پیشرفت در عرصه‌های مختلف زندگی؛
7.	هدفمند شدن فعالیت‌ها؛
8.	انتخاب موقعیت‌های بهتر برای انجام مسئولیت.<ref>« [https://ayabs.com/blog/what-is-responsibility/ مسئولیت‌پذیری  چیست؟»، وب‌سایت آیابس.]</ref> 

==مسئولیت‌گریزی==
مسئولیت‌گریزی در اصطلاح به‌معنای کوتاهی در انجام وظایفی است که انسان با اختیار بر عهده گرفته است.<ref>صلیبی، فرهنگ توصیفی روان‌شناسی اجتماعی، 1382ش، ص174.</ref>  برخی از عوامل مسئولیت‌گریزی عبارت‌اند از:

1.	بی‌ایمانی؛

2.	جبرگرایی؛

3.	تحریف مسئولیت؛

4.	راحت‌طلبی؛

5.	عدم نظارت دقیق و ارزشیابی درست؛<ref>وطن‌دوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه‌های اسلامی، 1387ش، ص101.</ref> 

6.	خودپرستی؛

7.	از خود بیگانگی؛

8.	تقلید؛

9.	شخصیت‌زدگی؛

10.	غفلت و دنیازدگی.<ref>وطن‌دوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه‌های اسلامی، 1387ش، ص68.</ref>

==پیامدهای فردی و اجتماعی مسئولیت‌گریزی==
برخی از آسیب‌های فردی و اجتماعی مسئولیت‌گریزی عبارت‌اند از:
1.	ناامیدی؛
2.	بی‌برنامگی؛
3.	عقب‌ماندگی؛
4.	عدم دستیابی به حقوق مسلم خود و ناتوانی در ادای حقوق دیگران؛
5.	سربار شدن؛
6.	نرسیدن به هدف؛
7.	غم و اندوه؛
8.	از دست دادن اعتماد دیگران؛
9.	از دست دادن جایگاه فردی و اجتماعی.<ref>[https://www.isna.ir/news/98120301575/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%BE%D8%B0%DB%8C%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%85 «چرا باید مسئولیت‌پذیر باشیم؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> 

==راه‌کارهای افزایش مسئولیت‌پذیری از دیدگاه روان‌شناسان==
روان‌شناسان راه‌کارهایی را جهت افزایش مسئولیت‌پذیری ارائه داده‌اند که برخی از آنها عبارت‌اند از:
1.	توجه به خود و ارتقای مهارت‌ خودآگاهی؛
2.	پذیرش اشتباه‌های خود و تلاش برای جبران آنها؛
3.	داشتن نظم و انضباط کاری؛
4.	مدیریت زمان؛
5.	پرهیز از به تعویق انداختن انجام کارها؛
6.	متعهد بودن به ارزش‌های فردی و اجتماعی؛
7.	تلاش برای ارائه راه‌کارهای مناسب برای انجام مسئولیت‌های سخت به جای نشستن و غصه خوردن؛
8.	شکایت نکردن از شرایط؛
9.	مدیریت احساسات؛
10.	عدم مقایسۀ توانایی‌های خود با دیگران و عدم رقابت‌های نابجا.<ref> «[https://barayand.me/what-is-accountability/ مسئولیت‌پذیری جیست؟ آشنایی با انواع مسئولیت‌پذیری»، وب‌سایت برآیند.]</ref> 

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* قرآن کریم
* «بیانات رهبری در دیدار با دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ باز نشر: 25 اردیبهشت  1386ش.
* «چرا باید مسئولیت‌پذیر باشیم؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بازدید: 1 مرداد 1402ش.
* «رهبر معظم انقلاب: رسالت معلمان تربیت نسل دارای هویت ملی، مقاوم و آگاه برای تحقق تمدن نوین اسلامی است»، خبرگزاری فارس، تاریخ بازدید: 23 مرداد 1402ش.
* «مسئولیت‌پذیری چیست؟ آشنایی با انواع مسئولیت‌پذیری»، وب‌سایت برآیند، تاریخ درج مطلب: 21 مرداد 1402ش.
* «مسئولیت‌پذیری چیست؟»، وب‌سایت آیابس، تاریخ به‌روزرسانی: 17 تیر 1402ش.
* «مسئولیت‌پذیری چیست؟ 7 راه‌کار برای افزایش مسئولیت‌پذیری»، وب‌سایت پارسا، تاریخ بازدید: 6 شهریور 1402ش.
* «مسئوولیت‌پذیری چیست؟»، وب‌سایت بانا، تاریخ بازدید: 28 تیر 1402ش.
* حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، تصحیح علی‌اکبر غفاری، ترجمه محمدباقر کمره‌ای، قم، اسلامی، چ2، 1402ق.
* حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چ5، 1403ق.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 28 تیر 1402ش.
* سبحانی‌نژاد، مهدی و نجفی، حسن، «تحلیل ابعاد شناسانۀ مسئولیت‌پذیری در سبک زندگی اسلامی»، نشریه سراج منیر، سال پنجم، شمارۀ 16، 1393ش.
* سجادی، ابراهیم، «قرآن و بازتاب روابط تربیتی چهار گانه انسان»، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، شماره 59-60، پاییز و زمستان 1388ش.
* شريف الرضي، محمد بن حسين، نهج البلاغة، ترجمه انصاريان، قم، [بی‌نا]، چ1، 1388ش.
* صلیبی، ژاسنت، فرهنگ توصیفی روان‌شناسی اجتماعی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1382ش.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، تهران، امیرکبیر، 1380ش.
* قربانی، زهره، «مسئولیت‌پذیری»، وب‌سایت دانشگاه علم وصنعت، تاریخ بازدید: 6 شهریور 1402ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چ5، 1363ش.
* لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، تحقیق حیسن حسنی بیرجندی، قم، دارالحدیث، 1376ش.
* مجلسى، محمدباقر، بحار الأنوار، بيروت، [بی‌نا]، چ2، 1403ق.
* نوری، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، آل‌البیت، 1408ق.
* وطن‌دوست، رضا و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه‌های اسلامی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1387ش.